Правапіс асабовых канчаткаў і суфіксаў дзеяслова

Правапiс асабовых канчаткаў i суфiксаў дзеясловаў

Змяненне дзеясловаў па асобах i лiках называецца спражэннем. У залежнасцi ад характару асабовых канчаткаў выдзяляюцца першае i другое спражэннi.

Спражэнне можна вызначыць па iнфiнiтыве: да 2-га спражэння адносяцца:

а)дзеясловы на -iць, -ыць (акрамя аднаскладовых: жыць, шыць): любiць, касiць, смажыць;

б) дзеясловы на –ець (акрамя хацець), калі е выпадае ў 1-ай асобе адзіночнага ліку: вярцець – я вярчу, ненавідзець – я ненавіджу (параўнайце: чарнець – я чарнею, бялець – я бялею – І спражэнне);

в) а таксама гнаць, залежаць, належаць, дрыжаць, баяцца, спаць, стаяць, ляжаць, маўчаць, глядзець.

Усе астатнiя дзеясловы адносяцца да 1-га спражэння: хацець, шыць, чытаць.

Канчаткі дзеясловаў І і ІІ спражэнняў

Правапiс галосных у канчатках дзеясловаў 1-га спражэння залежыць ад асновы i месца нацiску:

а) пасля зацвярдзелых зычных у форме 1 асобы множнага ліку пад нацiскам пiшуцца галосныя о, э: бяром, бярэш, сячом, сячэш; не пад нацiскам – а: кажам, пiшам, кажаце, пiшаце;

б)пасля мяккiх зычных i пасля галосных у форме 1-ай асобы множнага лiку пад нацiскам пiшацца ё: цвiцём, вядзём; не пад нацiскам – е: сеем, дрэмлем;

в) у форме 2-ой асобы множнага лiку ў першым пераднацiскным складзе пiшацца лiтара я: жывяце, iрвяце, цвiцяце. Каб не памылiцца ў напiсаннi гэтай формы, небходна спачатку паставiць дзеяслоў у 1-ай асобе множнага лiку, дзе выразна праяўляецца нацiскны i ненацiскны канчатак: вязём – везяце, мыем – мыеце.

Трэба адрознiваць канчаткi дзеясловаў 1-ай i 2-ой асобы множнага лiку абвеснага i загаднага ладу: бяром, жывём, бяжым, бераце, жывяце, бежыце – абвесны лад; бярэм, жывем, бяжым, бярыце, жывiце, бяжыце – загадны лад.

Увага: дзеясловы бегчы, есцi, даць адносяцца да рознаспрагальных: я – бягу, ем, дам; ты – бяжыш, ясi, дасi; ён – бяжыць, есць, дасць; мы – бяжым, ямо (ядзiм), дамо (дадзiм); вы – бежыце, ясце, дасце; яны – бягуць, ядуць, дадуць.

Напiсанне суфiксаў –ава-, -ява-, -ва- ў дзеясловах залежыць ад таго, на што заканчваецца дзеяслоў у форме 1-ай асобы адзiночнага лiку: калi на –ую, -юю, то ў неазначальнай форме i ў прошлым часе пiшуцца суфiксы -ава-, -ява-: святкую – святкаваць, святкаваў, малюю – маляваць, маляваў; калi на –ваю, то суфiкс –ва: загадваю – загадваць, загадваў, пераконваю – пераконваць, пераконваў.

Суфiксы -iва-, -ыва- пiшуцца пасля збегу зычных, апошнiмi з якiх бываюць л, н, р: падтрымлiваць, праветрываць.

Калi iнфiнiтыў закончанага трывання на –iць мае папярэднi галосны, то ў незакончаным трываннi перад суфiксам –ва- замест i пiшацца й: супакоiць – супакойваць, прыклеiць – прыклейваць.

У прыставачных дзеясловах, калi нацiск падае на склад перад суфiксам –ва-, захоўваецца цi аднаўляецца нацiскное о: падскочыць – падскокваць, адпрасiцца – адпрошвацца.

Перад суфiксамi прошлага часу –л-, -ў- захоўваюцца галосныя, якiя ўжываюцца перад –ць у iнфiнiтыве: належаць – належаў, належала, дагледзець – дагледзеў, дагледзела. Параўнайце: кнiга належыць брату, сястра дагледзiць дзiця – формы 3-яй асобы адзiночнага лiку цяперашняга часу.

Асаблiвасцi дапасавання i кiравання ў беларускай мове

У словазлучэннях выразна выяўляецца нацыянальная спецыфiка мовы. Так, у беларускай мове дзеясловы са значэннем ветлiвасцi тыпу дзякаваць, выбачаць, дараваць утвараюць словазлучэннi з назоўнiкамi (займеннiкамi) у форме давальнага склону: выбачайце мне, дараваць сябру.

Дзеясловы са значэннем руху тыпу iсцi, бегчы, плыць, а таксама волевыяўленчыя (паслаць, адправiць, выправiць) спалучаюцца з назоўнiкамi (займеннiкамi) у форме вiнавальнага склону з прыназоўнiкамi па, у (з назвамі грыбоў і ягад): пайсцi ў грыбы, паслаць па доктара.

Дзеясловы са значэннем думкi, маўлення, пачуцця тыпу гаварыць, казаць, распытваць, разважаць, думаць, клапацiцца спаалучаюцца з назоўнiкамi (займеннiкамi) у форме вiнавальнага склону з прыназоўнiкам пра: думаць пра будучае, разважаць пра твор, клапацiцца пра дзяцей.

Дзеясловы тыпу смяяцца, жартаваць, рагатаць, насмiхацца, здзекавацца, кпiць кiруюць назоўнiкамi (займеннiкамi) роднага склону з прыназоўнiкам з: жартаваць з сябра, здзекавацца з палоннага.

Дзеясловы хварэць, захварэць ужываюцца з назоўнiкамi вiнавальнага склону з прыназоўнiкам на: хварэць на грып, захварэць на адзёр.

Дзеясловы ажанiць, ажанiцца ўжываюцца з назоўнiкамi (займеннiкамi) творнага склону з прыназоўнiкам з(са): ажанiцца з Вольгай, ажанiў сына з суседкай.

Дзеясловы i аддзеяслоўныя назоўнiкi са значэннем пачуцця жалю, смутку, тугi кiруюць назоўнiкамi ў форме меснага склону з прыназоўнiкам па: сумаваць па школе, туга па радзiме.

Дзеясловы i назоўнiкi са значэннем дзеяння ўжываюцца з назоўнiкамi меснага склону з прыназоўнiкам па: хадзiць па пакоi, вандроўка па гiстарычных мясцiнах.

У беларускай мове шмат iншых спецыфiчных словазлучэнняў: пiсаць на адрас, вызначыць на смак, смуткаваць з прычыны, адрознiвацца значэннем, малы памерам, паводле закона, паехаць да брата, дом на два паверхi, стаяць ля (каля) акна, некалькi разоў на тыдзень, на карысць каму, падобны да каго, не выканаць праз ляноту, загадчык аддзела, заляцацца да дзяўчыны, ехаць у млын, чытаць сам сабе, узяць шлюб, скасаваць шлюб, даглядаць дзіця i iнш.

Дзеясловы с суфіксам -ірава-(-ырава-) ужываюцца:

1. У дзеясловах з вузкатэрміналагічным значэннем: манціраваць, зандзіраваць, дэкаціраваць, парафіраваць, юсціраваць. У некаторых выпадках паралельна ўжываецца дзве формы: акупіраваць – акупаваць, курсіраваць – курсаваць, калькіраваць – калькаваць, базіраваць – базаваць.

2. Калі гэты суфікс мае аманімію з дзеясловамі з суфіксам -ава-(-ява-): планіраваць (самалёт ідзе на пасадку) і планаваць (складаць план), фарміраваць (погляды, веды) і фармаваць (нешта ў формы), буксіраваць (браць на буксір) і буксаваць (загрузнуць), візіраваць (ставіць подпіс) і візаваць (ставіць візу), газіраваць (ваду) і газаваць (машына), камандзіраваць (адправіць у камандзіроўку) і камандаваць (аддаваць загады), апаніраваць (быць апанентам) і апанаваць (думкі), паніраваць (пакрываць сухарамі) і панаваць (мець перавагу), пасіраваць (ягады) і пасаваць (мячык) і інш.

3. Калі дзеясловы без гэтых суфіксаў губляюць сваю фармальную і семантычную акрэсленасць: бісіраваць, шакіраваць, бравіраваць, гарманіраваць, курыраваць, лавіраваць, дэкарыраваць, сервіраваць, фантазіраваць, лакіраваць, штудзіраваць, мусіраваць і інш.

Табліца 1. Націск у беларускай і рускай мовах

Табліца 2

. Некаторыя міжмоўныя амонімы ў беларускай і рускай мовах

Табліца 3. Беларускія і рускія найбольш ужывальныя ўстойлівыя спалучэнні.

Табліца 4. Несупадзенні ў катэгорыі ліку

Табліца 5. Несупадзенні ў катэгорыі роду

Табліца 6. Некаторыя прыклады назоўнікаў у форме Р. скл. адз. ліку

Табліца 7. Адметныя беларускія словазлучэнні і іх пераклад на рускую мову

Зборныя лiчэбнiкi ўжываюцца з 1) множналiкавымi назоўнiкамi: двое сутак, трое штаноў; 2) назвамi маладых iстот: трое дзяцей, чацвёра парасят; 3) назоўнiкамi i асабовымi займеннiкамi, якiя абазначаюць асоб мужчынскага полу: двое мужчын, трое студэнтаў; 4) са словамi людзi, конi, гусi, свiннi: двое гусей, трое коней, дзявяцера чалавек.

Зборныя назоўнікі.

Групы:

1. Значэнне зборнасці выражаецца лексічна, праз аснову: лес, гай, сад, асака.

2. На значэнне зборнасці ўказваюць спецыфічныя суфіксы:

-ств-/цтв: птацтва, чалавецтва, ткацтва, студэнцва;

-j-: звяр’ё, куп’ё;

-няк-: беразняк, маладняк;

• -нік-: бярэзнік, алешнік;

-в-: дзятва;

-ур-: прафесура;

-ар-: дзетвара

-от-(-ат-): лістота;

-ыj-: інструментарый;

-н-:дворня;

-ін-: садавіна, але пушніна;

-ік-: сімволіка;

нульсуф.: лісце, каменне, насенне.

Паронімы

Цікавы (для некага) -- цікаўны (які сам цікавіцца).

Абагуліць (зрабіць асабістым, уласным:зямлю, сродкі вытворчасці) і абагульніць (знаходжанне агульнага, характэрнага, пасля чаго робяцца вывады).

Адрасант -- той, хто пасылае паштоўку, пасылку.

Адрасат – той, каму адрасавана паштовае паведамленне.

Пераклады

Умонастроение – настрой думак.

Попрыгунья – скакуха, круцёлка, вяртуха, непаседа, але попрыгунья-стрекоза – круцёлка-страказа.

Чабурашка – пахавэлак.

Небоскрёбы – хмарачосы.

1^ Назоўнік лебедзь і ў беларускай, і ў рускай мовах мужчынскага роду. Таксама супадае форма роду ў слова глазура, слодыч – назоўнікі жаночага роду: шакаладная глазура, прыемная слодыч