Прэзентацыя "Сістэма часцін мовы. Назоўнік і яго граматычныя катэгорыі"

Сардэчна запрашаем

Складзі слова

1. Вазьміце корань у слова зорка , суфікс i канчатак, як у слова лясны .

2. Вазьміце прыстаўку ў слова пад’езд , корань у слова бяроза , суфіксы ў слова снегавік , канчатак у слова алоўкі .

Эпіграф

“ Мова — вопратка думак” (Сэмюэл Джонсан)

• З захаду даносіўся прыглушаны грукат, мільганула бліскавіца.

• Там проста ў белы дзень абчысцяць , не даруюць , залезуць у кішэнь, а потым павіншуюць.

• За вокнамі — позняя, мокрая восень.

• Молада , хораша , звонка іграў гармонік.

• Сем і восем — пятнаццаць .

• Яны надзейныя сябры.

Тэма ўрока

“ СІСТЭМА ЧАСЦІН МОВЫ. НАЗОЎНІК І ЯГО ГРАМАТЫЧНЫЯ КАТЭГОРЫІ ”

Мэты ўрока

-узнавіць веды па тэме “Сістэма часцін мовы”;

-сістэматызаваць і паглыбіць веды вучняў па тэме “Назоўнік”;

-удасканальваць уменне знаходзіць у тэкстах назоўнікі, даваць ім лексіка-граматычную характарыстыку; адрозніваць адушаўленыя назоўнікі ад неадушаўлёных; рабіць марфалагічны разбор назоўніка; пашыраць слоўнікавы запас;

-узнавіць веды пра род назоўнікаў; засяродзіць увагу вучняў на ўжыванні назоўнікаў, род якіх не супадае ў беларускай і рускай мовах;

-развіваць звязнае маўленне, памяць і мысленне;

-выхоўваць любоў і пашану да роднай мовы.

-садзейнічаць развіццю цікавасці да вывучэння беларускай мовы;

-садзейнічаць павышэнню ўзроўня матывацыі на ўроках праз сродкі навучання;

Часціны мовы — гэта лексіка-граматычныя разрады, якія аб’ядноўваюць словы паводле семантычных, марфалагічных і сінтаксічных прымет. Семантычныя прыметы паказваюць абагульненае значэнне прадмета, дзеяння, якасці і г.д., марфалагічныя — граматычныя катэгорыі, уласцівыя слову, сінтаксічныя — ролю слова ў сказе.

У беларускай мове выдзяляецца дзесяць часцін мовы, якія падзяляюцца на самастойныя, службовыя і выклічнік. Да самастойных часцін мовы адносяцца назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік, дзеяслоў і прыслоўе. Да службовых часцін мовы належаць прыназоўнікі, злучнікі і часціцы. Адметнае становішча займаюць выклічнікі. Яны не адносяцца ні да самастойных, ні да службовых часцін мовы, бо выражаюць нашы пачуцці і волевыяўленні, не называючы іх.

Назоўнік – самастойная часціна мовы, якая аб’ядноўвае словы са значэннем прадметнасці і мае граматычныя катэгорыі роду, ліку, склону. Адказвае на пытанні хто? што? і на пытанні ўскосных склонаў.

Тыповая сінтаксічная функцыя назоўніка — выступаць у ролі ДЗЕЙНІКА (у форме назоўнага склону) або ДАПАЎНЕННЯ (у форме ўскосных склонаў). Радзей назоўнікі выступаюць у ролі іншых членаў сказа — выказніка, акалічнасці, недапасаванага азначэння.

Назоўнікі

агульныя

уласныя

(завод, студэнт)

(Еўропа, часопіс «Маладосць»)

адушаўлёныя

неадушаўлёныя

(чарніцы, армія)

(верабей, журналіст)

абстрактныя

канкрэтныя

(гонар, падпіска)

(коўдра, навальніца)

рэчыўныя

зборныя

(птаства, алешнік)

(аспірын, торф)

9

Род

Лексічнае значэнне

Мужчынскі род

Асобы мужчынскага полу, неск-ланяльныя назвы жывых істот, некаторыя ўласныя назвы і абрэвіятуры

Граматыч-нае значэнне

Жаночы род

Ніякі род

Асобы жаночага полу, не-каторыя уласныя назвы і абрэвіятуы

Нулявы канчатак абоканчаткі –а, (-я)

Прыклады

Агульны род

Назвы неадушаўле-ных прадметаў, некаторыя ўласныя назвы і абрэвіятуры, назвы мала-дых істот

Гай, бацька.

Нулявы канчатак або кан-чаткі –а, (-я)

Назвы асоб і мужчынскага, і жаночага полу

Канчаткі –о, -е, -а,

Ноч, вясна, зямля

-е; назоўнікі на-мя

Канчаткі –а (-я)

Поле, ружжо, імя, птушане (-я)

Гарэза, малайчына, непаседа

Назоўнікі, якія ўжываюцца толькі ў множным ліку, катэгорыі роду не маюць: духі, калготы, Асіповічы.

Род некаторых назоўнікаў у беларускай мове не супадае з родам аналагічных назоўнікаў у рускай мове: сабака, медаль, шынель, стэп, мазоль, палын —мужчынскі род, а ў рускай—жаночы род гусь, таполя, жырафа —жаночы род, а ў рускай —мужчынскі род

Мужчынскі род

Жаночы род

Ніякі род

• назвы асоб мужчынскага полу ( буржуа ) назвы мужчынскіх прафесій ( аташэ ) назвы жывых істот ( какаду ) уласныя назвы гарадоў, астравоў ( Батумі – як назоўнік горад )
• назвы асоб мужчынскага полу ( буржуа )
• назвы мужчынскіх прафесій ( аташэ )
• назвы жывых істот ( какаду )
• уласныя назвы гарадоў, астравоў ( Батумі – як назоўнік горад )

• назвы асоб жаночага полу ( пані ) уласныя назвы рэк, гор, пустынь ( Місісіпі – як назоўнік рака )
• назвы асоб жаночага полу ( пані )
• уласныя назвы рэк, гор, пустынь ( Місісіпі – як назоўнік рака )

• неадушаўлёныя назоўнікі ( радыё ) уласныя назвы азёр ( Антарыа – як назоўнік возера )
• неадушаўлёныя назоўнікі ( радыё )
• уласныя назвы азёр ( Антарыа – як назоўнік возера )

Род абрэвіятур

Нескланяльныя абрэвіятуры

БДУ – Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт – м.р.

род вызначаецца па апорным слове

Скланяльныя абрэвіятуры

род вызначаецца па склонавых канчатках

ЛіМ – газета «Літаратура і мастацтва» - ЛіМ а , ЛіМ у , ЛіМ ам – м.р.

ЛІК назоўнікаў – гэта граматычная катэгорыя, якая выражае колькасць прадметаў, паказваючы на адзін або некалькі прадметаў. У сучаснай беларускай мове два лікі: адзіночны і множны . Назоўнікі адзіночнага ліку абазначаюць адзін прадмет, множнага – два і больш аднародных прадметаў. Катэгорыя ліку вызначаецца марфалагічна і сінтаксічна.

Марфалагічнымі паказчыкамі катэгорыі ліку з'яўляюцца канчаткі: для адзіночнага ліку – канчаткі -а(-я), -о, -е, нулявы канчатак ; для множнага – канчатак -ы(-і) , канчатак -е для невялікай групы назоўнікаў: палачанін – палачане.

Сінтаксічны сродак (дапасаванае азначэнне і выказнік) з'яўляецца адзіным паказчыкам ліку для нескланяльных назоўнікаў: прыгожы кенгуру – прыгожыя кенгуру, цёплае паліто – цёплыя паліто.

Лік назоўнікаў

• рэчыўныя назоўнікі ( масла , жалеза ) зборныя назоўнікі ( зерне , студэнцтва ) абстрактныя назоўнікі ( гумар , сумленне ) уласныя назоўнікі ( Свіслач , Салігорск ) і інш.
• рэчыўныя назоўнікі ( масла , жалеза )
• зборныя назоўнікі ( зерне , студэнцтва )
• абстрактныя назоўнікі ( гумар , сумленне )
• уласныя назоўнікі ( Свіслач , Салігорск ) і інш.

Толькі адзіночны лік

• назвы састаўных і парных прадметаў ( акуляры , нажніцы ) назоўнікі, якія абазначаюць сукупнасць чаго-небудзь ( бацькі , фінансы ) назвы з агульным рэчыўным значэннем ( дрожджы , духі ) назвы адрэзкаў часу, звычаяў, свят, гульняў ( прыцемкі , хованкі ) уласныя назоўнікі ( Асіповічы , Філіпіны ) і інш.
• назвы састаўных і парных прадметаў ( акуляры , нажніцы )
• назоўнікі, якія абазначаюць сукупнасць чаго-небудзь ( бацькі , фінансы )
• назвы з агульным рэчыўным значэннем ( дрожджы , духі )
• назвы адрэзкаў часу, звычаяў, свят, гульняў ( прыцемкі , хованкі )
• уласныя назоўнікі ( Асіповічы , Філіпіны ) і інш.

Толькі множны лік

СКЛОН – граматычная катэгорыя, якая паказвае адносіны назоўніка да іншых слоў у словазлучэннях і сказах

1 скланенне

• ж.р., канчаткі -а ( -я ): калыханк а , вішн я
• ж.р., канчаткі -а ( -я ): калыханк а , вішн я

2 скланенне

• м.р., нулявы канчатак: учынак , тэкст ; н.р., канчаткі -о ( -ё ), -а , -е : акн о , паветр а
• м.р., нулявы канчатак: учынак , тэкст ;
• н.р., канчаткі -о ( -ё ), -а , -е : акн о , паветр а

• ж.р., нулявы канчатак: радасць , любоў
• ж.р., нулявы канчатак: радасць , любоў

3 скланенне

• рознаскланяльныя назоўнікі ( качаня , бацька ); нескланяльныя назоўнікі ( таксі , Баку ); назоўнікі, якія маюць форму толькі множнага ліку ( дзверы , апілкі )
• рознаскланяльныя назоўнікі ( качаня , бацька );
• нескланяльныя назоўнікі ( таксі , Баку );
• назоўнікі, якія маюць форму толькі множнага ліку ( дзверы , апілкі )

не ўваходзяць ні ў адзін тып скланення

Распазнайце адушаўлёныя і неадушаўлёныя назоўнікі. Адушаўлёныя падкрэсліце адной рыскай, а неадушаўлёныя – дзвюма.

Зіма, студэнт, зубр, бяроза, мама, селянін, народ, слова, брат, мова, лёд, бацька, натоўп, качаня, вучань, настаўнік, подзвіг.

Растлумачце, чаму назоўнікі ў адным выпадку пішуцца з вялікай літары, а ў другім - з маленькай.

Вера - вера, Раман - раман, Надзея - надзея, Колас - колас, Танк – танк.

Размеркаваць назоўнікі ў табліцу: канкрэтныя, абстрактныя, зборныя, рэчыўныя.

Дом, радасць, калоссе, малако, нафта, насенне, сум, чалавек, камбайн, дабрыня, карэнне, аспірын.

Канкрэтныя: дом, чалавек, камбайн

Абстрактныя : радасць, сум, дабрыня

Зборныя : калоссе, насенне, карэнне

Рэчыўныя: малако, нафта, аспірын

Спішыце тэкст, устаўце прапушчаныя літары. Вызначце асноўную думку тэксту. Абазначце назоўнікі, выделіце іх склонавыя канчаткі. Зрабіце сінтаксічны разбор першага сказа. Якую сінтаксічную ролю выконваюць назоўнікі?

Р..днае слова – гэта першая кр..ніца, праз якую мы пазнаём ж..ццё і акаляючы нас свет. Пагэтаму вам неабходна так старанна вывучаць сваю родную мову, ведаць і любіць лепшыя творы б..ларускай літаратуры. І перш за ўсё тр..ба ведаць свой народ, яго гісторыю, яго багатую вусную творчасць. (Якуб Колас)

Вызначце, якім членам сказа з’яўляецца выдзелены назоўнік у прыведзеных прыкладах. Зрабіце марфалагічны разбор слоў маўчанне і вёскай.

• Слова — срэбра, маўчанне — золата.

• Пад кустом яна ўбачыла птушаня.
• Маладыя хлопцы — браты .
• За вёскай пачыналася поле.
• З-пад брыля быў відаць нос гарбінкай.
• Праз хвіліну мы ўжо пераязджалі раку Нёман.

Настаўнік, радасць, сонца, Віця, сястра, кніга, каханне, калоссе, духі, сок

Дамашняе заданне

Параграфы 27-29, практыкаванне №233, старонка157

Усяго вам самага найлепшага!