МОБУ «Хатасская СОШ имени П.Н. и Н.Е. Самсоновых» ГО «город Якутск»
| Рассмотрено: на заседании МО № _____ от ______________ 2016 г. Руководитель МО нач. классов ______________ / / | Согласовано: Зам. директора по УВР ______________ / / «____» ______________ 2016 г. | Утверждаю: Директор школы: _______________ / / «____» ______________ 2016 г. |
«АЙЫЫ ЫЛЛЫГА»
уhуйаан программата
Программа автора: Старкова Вера Никитична,
Хатастаа5ы народнай театр режиссера.
Толорооччу: Иванова Сардана Петровна,
алын сүһүөх кылааһын учуутала
Быhаарыы сурук
Хайа ба5арар норуот олорон ааспыт оло5уттан таһааран, үгэстэрин үөдүтэн, үчүгэйгэ, үтүө5э, сиэргэ-майгыга уһуйар төрүт культуралаах. Дьэ бу үйэттэн-үйэ5э, көлүөнэттэн-көлүөнэ5э бэриллибит үгэстэрин, уратытын бүөбэйдээн илдьэ кэлбит, инники сайдыытын онно дьүөрэлээн сайыннарар омук кэскилэ кэңиирин, уһун үйэлэнэрин өйдөөн кэнники сылларга о5ону сахалыы тыыңңа иитиигэ, өбүгэбит үтүө үгэстэригэр уһуйууга кэккэ үлэлэр бараллар.
Ол сиэринэн Хатастаа5ы культура киинин иһинэн оңоһуллубут «Айыы ыллыга» программа үлэтин хас да сыл сэргээн бэлиэтии көрбүтүм. Программа автора культура туйгуна Старкова Вера Никитична. Кини уһуйбут о5олоро дьон быыһыгар тутта-хапта сылдьыыларынан, бэйэ-бэйэлэригэр, дьоңңо сыһыаннарынан, саңалара сайдыытынан, араас тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттыыларынан уратыланаллара. Онон мин «Айыы ыллыга» программанан кылааһым о5олорун өбүгэлэрбит мындыр сиэрдэригэр-туомнарыгар уһуйан, «кут-сүр» философиятынан культура көрүңнэринэн иитэн таһаараары үлэбин са5алаабытым.
«Айыы ыллыга» программа уратыта: Удьуор тыынын туттарыыга төрөппүтү уонна о5ону тэңңэ култуура5а сыһыаран уһуйуу.
Айыы үөрэ5ин түстээччилэр Тэрис, Дабыл, Р.И. Бравина көрүүлэринэн киһи сиргэ анала – үүнэр-тэриллэр ис хоһооннонуу, ис сырдыктаах, ис уоттаах-төлөннөөх (нууччалыы эттэххэ духуобунай) буолуу. Бу үөрэх этэринэн, киһи айыл5а үүнэр-тэриллэр күүһүн быһыытынан үс сайдар таһымнаах.
Бастакытынан: сирдээ5и олоххо бэйэ хара көлөһүнүн то5он, өйүн-санаатын сынньан тус оло5у туруктаахтык оңостон киһи-хара буолуу.
Иккиһинэн: туора киһи, дьон-сэргэ, киһи-аймах туһун саныыр-өйдүүр киһи-киһитэ дэтии.
Үсүһүнэн: айар-тутар, үүнэр-тэриллэр дьо5урдаах Айыы киһитин таһымыгар тиийии.
Дьэ, ол иһин бу дьо5ус программа сыала-соруга:
О5ону төрөппүтүн кытары төрүт сиэргэ-туомңа уһуйан, айыл5аттан бэриллибит талаанын арыйан, култуура5а сыһыаран кини көңүл айарыгар-тутарыгар олук ууруу.
О5ону «кут-сүр» философиятынан иитии.
Уһуйуу, Такайыы, Үөрэтии таһымнарын о5о5о иңэрии.
Дьиэ кэргэни, оскуоланы, култуура тэрилтэтин кытары ситимнээх үлэни ыытыы.
Программа түмүк ситиһиитэ:
Уһуйууну барбыт төрөппүт о5отун уһуйар, удьуор тыынын салгыы туттарар туруктанар.
О5о өбүгэтин кутун, өйүн иңэринэн, төрүт култууратын сэһэнин аа5ар кыахтанар.
Сайдан,ситэн-хотон, олох оскуолатын салгыы барарга бэлэм буолар.
«Айыы ыллыга» программа о5ону төрөппүтттэрин кытары бииргэ Айыы суолугар тириэрдэр ыллыгынан буолар. Уһуйуу сайдыытын көрдөрөр схема Айыы күүһэ тахсар ааныгар оло5уран оңоһулунна. томтор5о ол эбэтэр уһуйуу көрүңэ аһылынна5ын аайы Айыы суолун биир аартыга арыллар, ол аартыгынан о5о5о чопчу майгы, дьо5ур, идэ киирэр. Ити киирэр күүс хас түмүк сөллүбүтүттэн ол эбэтэр уһуйуу арааһын о5о төһө ылыммытыттан тутулуктаах.
О5о төрөппүттэрин кытары а5ыс түһүмэх уһуйуулары баран, тохсус томтор5о5о уһуйуу саамай чыпчаалыгар үүнэн-сайдан тиийиэхтээх.
Алгыс – үүннэрэр, харыстыыр, салайар, көтө5өр күүс. Алгыһынан олоруу бу Айыы суолун тутуһуу диэн Айыы үөрэ5эр этиллэр. Дьэ ол иһин, саха үгэһин төрүт өйдөбүллэрин күннээ5и олохпутугар алгыс этиллэр уус-уран иччилээх тылларыттан ча5ыйбакка, дьиэ5э-уокка, сиргэ-дойдуга, сиэргэ-туомңа алгыһы этэргэ, толорорго уһуйар аналлаах «Алгыстаах Аартык» диэн түһүмэ5инэн бу уһуйуу программата са5аланар.
Хас биирдии тыынар тыыннаах дойдуга удьуордааһын баар буолан тыыннаах. Хайа ба5арар киһи удьуорун билиэхтээх. Ону билии киһи өйүн-санаатын тулхадыйбат ис баайа буолар. Төрдүн-ууһун билэр киһи бу олорор оло5ор бигэ тирэхтээх, бө5ө эркиннээх курдук сананара саарба5а суох. Биһиги программабытыгар уруу-хаан төрүттэрин билии, үөрэтии үлэлэрэ «Аал Луук Мас» диэн ааттанан киирдэ. Бу томтор5о5о о5о төрөппүттэрин кытары «төрүттээх киһи түөрэ5э түңнэстибэт» диэн муударай этиини дириңник өйдүүргэ уһуйуллар. Төрөппүттэргэ төлкөлөөх тапталы иңэриигэ, төлөрүйбэт иэһи төлөөһүңңэ, ытыктабыл ыраас тыыныгар иитиллэр. Ийэлээх а5атын кытары чинчийэн, үөрэтэн А5а, Ийэ уустарын төрүччүтүн Аал Луук Маһын оңорбут о5о өбүгэлэрин үйэ-саас тухары үтүө холобур оңосторо саарба5а суох.
Үс хаттыгастаах, Аан Ийэ дойду, Үс куттаах сахалар айыл5аттан бэриллибит үс куппут чөл буолла5ына эрэ Айыы киһитэ дэнэрбит буолуо. Кут – киһиэхэ кутуллубут күүс (энергия), чараас эйгэтэ, уран тыына. Кут – киһи тыыннаах буолар оло5ун үс төрүт сомо5о күүһэ буолар. Саха киһитэ үс куттаах. Саамай сүрүн кута – Ийэ кут. Буор кут – киһи этин-сиинин көрдөрөр төрүт тас көрүң, дьүһүн. Салгын кут – киһи ис санаатын, ба5атын, иэйиитин көрдөрөр, өй, билии, сайды туруга, киһи духуобунай эйгэтэ. «Буор кут кырдала» диэн ааттаах үһүс томтор5обутугар киһи буор кутугар ол эбэтэр о5о этин-хаанын сайдыытыгар сүрүн бол5омто ууруллар. Бэйэни кыанар, имигэс, бө5ө-та5а буоларга анаммыт өбүгэ илии-атах оонньууларын нөңүө о5ону чэбдигирдии араас көрүңнээх үлэлэрэ ыытыллаллар.
«Хомуһун хонуута» томтор5о5о о5о төрөөбүт тылын хомуһунугар, фольклорун араас көрүңэр уһуйуллар. Манна хоһоон айарга холонуу, сыл ахсын ыытыллар «Хобо чуораан» аа5ааччылар, «Аман өс» араатардар күрэхтэригэр кыттыы, олоңхону толорууга уһуйуллуу уо.д.а. үлэлэр ыытыллаллар.
«Орто туруу дойду» томтор5о5о о5о төрөппүттэрин кытары айыл5аны тыыннаах курдук өйдүүргэ, тулалыыр эйгэтин харыстааһыңңа уһуйуллар. Айыл5аны харыстыыр киһи бэйэтин харыстанар, өйдүүр буолар.
Сиэр-туом өбүгэлэрбит айыл5а ис хоһоонун тутуһан толорууттан ситимнээх олохторун оңостубут төрүт үгэстэриттэн тахсыбыта. Сиэр-туом киһи ыараханы кыайарыгар көмөлөһөр, өйү-санааны түмэр, киһини бэрээдэктиир суолталаах. Үгэстэри тутуһуу олох сиэринэн олоруу буолар. Билиңңи кэмңэ сиэр-туом үксүгэр бырааһынньыгы кытары сибээстээх, ол иһин өркөн өйдөөх өбүгэлэрбит үйэлэргэ муспут үтүө үгэстэрин билиңңи кэм тыыныгар сөп түбэһиннэрэн, сайыннарар сыалтан «Үтүө үгэс үрүйэтэ» диэн ааттаммыт томтор5обутугар ыйдар туомнарын толорон, өбүгэ үтүө үгэстэрин о5олорго көрдөрөн, үөрэтэн дьиэ кэргэн оло5ор киллэрэн күннээ5и олохпут айыл5алыын дьүөрэлэһэригэр араас көрүңнээх үлэ ыытыллар.
Биһиги «Ыра санаа ырааһыйата» диэн томтор5обутугар о5о талаана тахсарыгар үлэлэһэбит. О5о бэйэтин интэриэһиргиир араас түмсүүлэригэр, куруһуоктарыгар сылдьыыларыгар көмө, сүбэ буолабыт. Биһиги о5олорбут олох кыра эрдэхтэриттэн араас дьарыктарга сылдьан, араас көрүүлэргэ ситиһиилэнэллэр. Маңнайгы кылаастан народнай театр о5о студиятыгар дьарыктаналлар.
О5олорбут сиэрдээх, кэрээннээх, аһыныгас, харысхаллаах буолалларын иитэрбит таһынан мөкүнү, куһа5аны утарсар дьо5урдаах, бэйэтин көмүскэнэр сатабыллаах харыстаах буолалларын үөрэтэр соруктаахпыт. Бу үлэ о5ону сиэрдээх буолууга иитэргэ аналлаах Л.А. Афанасьев-Тэрис кинигэлэрин, ойуулаах хартыыналарын туһанан ыытыллар. Уһуйуубут «Сиэр-майгы сыһыыта» диэн томтор5отун хайысхата итинник.
Үөрэх сылын иһигэр ыытыллар уһуйуубут түмүгэр сыл устата о5о төрөппүттэринээн элбэ5и билэн, элбэххэ уһуйуллан «Ситии Дойдута» диэн ааттаммыт түмүк томтор5обутугар кэлэн сыллаа5ы билиилэрин-көрүүлэрин түмэн ыһыах ыһаллар. Манна сыллаа5ы уһуйуу түмүгэ оңоһуллар. Бу үөрэх манан бүппэт. Хас саңа үөрэх сылын ахсын томтор5олорун саңалыы ис хоһоонноон о5олор саастарыгар сөптөөх тэрээһиннэр ыытыллаллар.
Маңнайгы кылаастан са5алаан уон биирис кылааска диэри ыытыллар, тус-туһунан уһуйуулар бары холбоһон о5о киһи кутун-сүрүн, өйүн-санаатын, тылын-өһүн, уйул5атын, айылгытын барытын биир көнө сүрүннээн, со5отох таба суолунан сиэтэн сирдээн, харыыта суох сайдарын ситиһэр сорук «Айыы ыллыга» уһуйуу программатын төрүттээччилэр, толорооччулар иннилэригэр турар.
Программанан ыытыллар тэрээhиннэр сылынан аттарыылара
| № | Ый | 1 кылаас | 2 кылаас | 3 кылаас | 4 кылаас |
-
| Бала5ан ыйа – Улуу Суорун ыйа | «Дорообо, оскуола!» | «Дорообо, оскуолам!» | «Дорообо оскуолам!» | «Дорообо, оскуолам!» |
-
| Алтынньы – Хотой Айыы ыйа | «Күһүңңү киhи күлбүтүнэн» | «Күһүңңү киhи күлбүтүнэн» | «Күһүңңү киhи күлбүтүнэн» | «Күһүңңү киhи күлбүтүнэн» |
-
| Сэтинньи – Байанай ыйа | «Баай Байанай бэлэ5э» | «Баай Байанай алгыhа» | «Бардам сырыылаах Баай Байанай» | «Баай Байанай алгыhа» (муңха) |
-
| Ахсынньы – Билгэ ыйа | «Саңа дьыллаа5ы остуоруйа киэhэтэ» | «Маша саңа дьыллаа5ы сырыылара» | «Арчылаан туйгун» (остуоруйа) | «Саңа дьыл алыптаах киэһэтэ» |
-
| Тохсунньу – Таңха ыйа | «Таңха киэһэтэ» | «Кырдьа5астан алгыhын» | «Хобо чуораан» | «Остуол оонньуулара» |
-
| Олунньу – Одун хаан ыйа | «Өбүгэ оонньуулара» | «Боотурдар күрэхтэрэ» | «А5а дойдуну көмүскээччилэр» | «Үрүң уолан» |
-
| Кулун тутар – Дьөһөгөй ыйа | «Ийэ баар буолан» | «Кыыс – сир сибэккитэ, кэрэ киэргэлэ» | «Кэрэ аңаардар күннэрэ» | «Дьөһөгөй о5ото» |
-
| Муус устар – Айыыhыт ыйа | «Дьоруо маңан аттаах Дьохсо5олдьун бухатыыр» (олонхо туруоруу) | «Кэрэни кэрэхсээ» | «Бил, көр, чинчий» | «Ай-тал» |
-
| Ыам ыйа – Иэйэхсит ыйа | «Ойуу-бичик о5олор ыһыахтара» | «Ойуу-бичик о5олор ыһыахтара» | «Ойуу-бичик о5олор ыһыахтара» | «Ойуу-бичик о5олор ыһыахтара» |
Программа ис хоһооно
(131 чаас)
1 кылаас
(28 чаас)
| № | Ыытыллар ыйа | Тэрээһин темата | Күнэ |
-
| Бала5ан ыйа – Улуу Суорун ыйа | Ааҕааччы аатын иҥэрии |
|
-
| Алтынньы – Хотой Айыы ыйа | 2. Саха сирин төрүт норуоттара 3. Мин дойдум: куоратым, бөһүөлэгим 4. Саха сирин айылҕата 5. Күһүңңү киhи күлбүтүнэн |
|
-
| Сэтинньи – Байанай ыйа | 6. Норуотум үгэс буолбут дьарыктара 7. Саха ыалын сүөһүтэ-аһа 8. Баай Байанай бэлэ5э |
|
-
| Ахсынньы – Билгэ ыйа | 9. Мин дьиэ кэргэним 10. Мин чугас дьонум. Төрүччүм 11. Норуотум үтүө үгэстэрэ 12. Саңа дьыллаа5ы остуоруйа киэhэтэ |
|
-
| Тохсунньу – Таңха ыйа | 13. Саха ыалын дьиэтэ-уота 14. Саха ыалын тэлгэһэтэ 15. Таңха киэһэтэ |
|
-
| Олунньу – Одун хаан ыйа | 16. Норуот уус-уран айымньыта: остуоруйа, таабырыннар, өс хоһоонноро, чабырҕахтар 17. Норуот уус-уран айымньыта: олоӊхо 18. Өбүгэ оонньуулара |
|
-
| Кулун тутар – Дьөһөгөй ыйа | 19. Ийэ баар буолан 20. Саха таӊаһа-саба 21. Кыһыӊӊы, сайыӊӊы таӊас-сап |
|
-
| Муус устар – Айыыhыт ыйа | 22. Саха талаана 23. Норуотум ырыата-тойуга, үӊкүүтэ 24. О5о ааҕар кинигэтэ 25. «Дьоруо маңан аттаах Дьохсо5олдьун бухатыыр» (олоӊхо туруоруу) |
|
-
| Ыам ыйа – Иэйэхсит ыйа | 26. Норуотум уус-уран оӊоһуктара 27. Ойуулуурга аналлаах оһуордар 28. Ойуу-бичик о5олор ыһыахтара |
|
2 кылаас
(34 чаас)
| № | Ыытыллар ыйа | Тэрээһин темата | Күнэ |
-
| Бала5ан ыйа – Улуу Суорун ыйа | Дорообо, оскуола! Сахам сирэ Мин олорор дэриэбинэм, куоратым Саха сирэ элбэх омуктаах дойду |
|
-
| Алтынньы – Хотой Айыы ыйа | 5. Сахам сирин кэрэ айылҕата 6. Дьокуускай куорат – Сахам сирин столицата 7. Төрөөбүт дойдум ото-маһа, үүнээйилэрэ 8. Кыһыл кинигэҕэ киирбит үүнээйилэр 9. Күһүңңү киhи күлбүтүнэн |
|
-
| Сэтинньи – Байанай ыйа | 10. Үгэс буолбут дьарыкпыт: дьиэ сүөһүтүн иитии 11. Саха ыалын аһа-үөлэ 12. Баай Байанай алгыһа |
|
-
| Ахсынньы – Билгэ ыйа | 13. Мин чугас аймахтарым 14. Дьиэ кэргэн үтүө үгэстэрэ 15. Дьиэ кэргэн сынньалаӊа, бырааһынньыга 16. Сана дьыллааҕы остуоруйа көрдөрүү |
|
-
| Тохсунньу – Таңха ыйа | 17. Өбүгэм дьиэтэ-уота, тэлгэһэтэ 18. Дьиэни көрүү-харайыы, дьиэ үлэтэ 19. Кырдьа5астан алгыhын |
|
-
| Олунньу – Одун хаан ыйа | 20. Өбүгэлэрбит оонньуулара уонна оонньуурдара 21. Үгэс буолбут остуол оонньуулара 22. Боотурдар күрэхтэрэ 23. Оҕо ааҕар эйгэтэ |
|
-
| Кулун тутар – Дьөһөгөй ыйа | 24. Кыыс – сир сибэккитэ, кэрэ киэргэлэ 25. Саха таӊаһын-сабын арааһа 26. Таӊас-сап үгэс буолбут ойуута-бичигэ 27. Сылгы сэбэ-сэбиргэлэ |
|
-
| Муус устар – Айыыhыт ыйа | 28. Мин норуотум үӊкүүтэ - оһуокай 29. Үӊкүү тылын уонна хамсаныыларын үөрэтии 30. Норуот уус-уран айымньыта: чабырҕах 31. Кэрэни кэрэхсээ |
|
-
| Ыам ыйа – Иэйэхсит ыйа | 32. Бииргэ оонньуур, үөрэнэр оҕолорбут 33. Иллэӊ кэммит 35. Ойуу-бичик о5олор ыһыахтара |
|
3 кылаас
(33 чаас)
| № | Ыытыллар ыйа | Тэрээһин темата | Күнэ |
-
| Бала5ан ыйа – Улуу Суорун ыйа | Дорообо, оскуола! Саха республиката Саха сирин туһунан номохтор, үһүйээннэр, сэһэннэр, остуоруйалар Республикам сарсыӊӊыта |
|
-
| Алтынньы – Хотой Айыы ыйа | 5. Айылҕа – дойдубут баайа 6. Кыһыл кинигэҕэ киирбит харамайдар 7. Айылҕаҕа харыстабыллаахтык сыһыаннаһыы. Айылҕаны туойуу, хоһуйуу 8. Күһүңңү киhи күлбүтүнэн |
|
-
| Сэтинньи – Байанай ыйа | 9. Саха норуотун үгэс буолбут дьарыктара: таба, сылгы, ынах иитиитэ 10. Саха норуотун үгэс буолбут дьарыктара: бултааһын 11. Бардам сырыылаах Баай Байанай |
|
-
| Ахсынньы – Билгэ ыйа | 12. Аҕа, ийэ ууһунан биһиги удьуордарбыт 13. Төрүт удьуордар силистэрэ 14. Дьиэ кэргэн үгэһэ, бырааһынньыктара 15. «Арчылаан туйгун» (остуоруйа) |
|
-
| Тохсунньу – Таңха ыйа | 16. Өбүгэм дьиэтэ-уота, тэлгэһэтэ 17. Саха норуотун уус-уран айымньылара: өс хоһоонноро, тыл номохторо 18. «Хобо чуораан» |
|
-
| Олунньу – Одун хаан ыйа | 19. Саха уолун аата-суола 20. Саха уолун быһыыта-майгыта 21«А5а дойдуну көмүскээччилэр» 22. Саха уолун талаана-дьоҕура |
|
-
| Кулун тутар – Дьөһөгөй ыйа | 23. «Кэрэ аңаардар күннэрэ» 24. Саха кыыһын аата-суола, быһыыта-майгыта 25. «Дьөһөгөй оҕото» күрэх |
|
-
| Муус устар – Айыыhыт ыйа | 26. Саха норуотун музыкальнай инструменнара 27. Хомус 28. Оҕоҕо аналлаах ырыалар 29. «Бил, көр, чинчий» |
|
-
| Ыам ыйа – Иэйэхсит ыйа | 30. Айылҕа уонна дьыл кэмэ: экскурсия 31. Таӊаска киэргэл-симэх. Таӊаһы-сабы ойуулуурга аналлаах оһуордар 32. Норуот маастардарын билсиһии, көрсүһүү 33. Ойуу-бичик о5олор ыһыахтара |
|
4 кылаас
(33 чаас)
| № | Ыытыллар ыйа | Тэрээһин темата | Күнэ |
-
| Бала5ан ыйа – Улуу Суорун ыйа | Дорообо, оскуола! Биһиги нэһилиэкпит олохтоохторо. Оскуолабыт учууталлара Оскуолабыт выпускниктара |
|
-
| Алтынньы – Хотой Айыы ыйа | 5. Сири-уоту көрүү-харайыы 6. Айылҕаҕа, күӊӊэ, уокка сүгүрүйүү 7. Айылҕаны хоһуйуу 8. Күһүңңү киhи күлбүтүнэн (идэһэ алгыһа) |
|
-
| Сэтинньи – Байанай ыйа | 9. Саха норуотун үгэс буолбут дьарыктара: балыктааһын 10. «Баай Байанай алгыhа» (муңха) 11. Тайҕа таабырыннара |
|
-
| Ахсынньы – Билгэ ыйа | 12. Аҕа, ийэ ууһунан биһиги удьуордарбыт 13. Төрүт удьуордар силистэрэ 14. Дьиэ кэргэн үгэһэ, бырааһынньыктара 15. «Саңа дьыл алыптаах киэһэтэ» |
|
-
| Тохсунньу – Таңха ыйа | 16. Өбүгэм дьиэтэ-уота, тэлгэһэтэ 17. Саха норуотун уус-уран айымньылара: өс хоһоонноро, тыл номохторо 18. «Остуол оонньуулара» |
|
-
| Олунньу – Одун хаан ыйа | 19. Саха уолун аата-суола 20. Саха уолун быһыыта-майгыта 21«Үрүң уолан» 22. Саха уолун талаана-дьоҕура |
|
-
| Кулун тутар – Дьөһөгөй ыйа | 23. «Кэрэ аңаардар күннэрэ» 24. Саха кыыһын аата-суола, быһыыта-майгыта 25. «Дьөһөгөй оҕото» |
|
-
| Муус устар – Айыыhыт ыйа | 26. Саха норуотун музыкальнай инструменнара 27. Хомус 28. Оҕоҕо аналлаах ырыалар 29. «Ай-тал» |
|
-
| Ыам ыйа – Иэйэхсит ыйа | 30. Айылҕа уонна дьыл кэмэ: экскурсия 31. Таӊаска киэргэл-симэх. Таӊаһы-сабы ойуулуурга аналлаах оһуордар 32. Норуот маастардарын билсиһии, көрсүһүү 33. Ойуу-бичик о5олор ыһыахтара |
|
3 376
19 966 
