Проведение урока якутской литературы.

Литература уруогун тэрийэн ыытыы.

Айымньыны аагыыга киириигэ хайаан даганы учуутал бэйэтэ сагалыыра ордук тиийимтиэ. Оччого ого ыһыллан хаалбат, учуутал саната интэриэһи үөскэтэр, болгомтону тардар. Оттон сатаан уус – ураннык, хоһоонноохтук аагар учуутал саната букатын уратытык тиийэр. Холобур, драманы аагарга киһи саната үрдээн, намтаан, соноон, синньээн ылара геройдары өйдүүргэ, характердарын арыйарга табыгастаах. Учуутал, бэйэтэ ааган сагалаан баран, оруолларынан үллэрэрэ ордук. Тыл үөрэхтээгэ үөрэнээччилэри литератураны эрэ таптыырга буолбакка, ону таһынан сатаан аага үөрэнэргэ холобур буолуохтаах. Куруутун программа иһинэн мунурдаммакка, эбии литератураны аагарга сүбэлии, ыйа – кэрдэ, оголор интэриэстэрин көбүтэ туруохтаах. Оччогуна эрэ үөрэнээччилэр суруйааччы туһунан дирин өйдөбүллээх, киэн билиилээх буолалларын ситиһиэххэ сөп.

Учуутал уруогар сатаан санарар, аагар эрэ буолбакка, ону таһынан үөрэнээччилэр төрөөбүт сирдэрин, дойдуларын, кини историятын таптыылларын, билэллэрин, сатаан сыаналыылларын курдук иитэн таһаарыахтаах. Оголор төрөппүттэригэр, төрөөбүт алаһа дьиэлэригэр, бииргэ төрөөбүттэригэр, тулалыыр эйгэгэ бэриниилээх буолууларын, тапталларын иитиэхтээх. Ити хаачыстыбалары инэрэргэ барытыгар уус – уран литература тирэх буолар: «Умеющими видеть, ценить и беречь красоту окружающего мира, заботиться о ее приумножении, способными творчески и радостно трудиться, быть преданными родному дому, родителям, семье, обществу. Все эти высокие человеческие качества помогает формировать художественная литература», - диэн отут сыл учууталынан үлэлээбит Белоусов Д.А. «Уроки» диэн ыстатыйатыгар суруйар. [ 6; 20 ]

Үөһэ этиллибит хаачыстыбалары инэрэргэ уруок хаамыытын иитэр сыала сөпкө туран, сөптөөх хайысханан ыытыллыан наадата өтө көстөр. Хас биирдии уруок туохха эмит иитиэхтээх эбэтэр өссө төгүл билэллэрин диринэтэн иһиэхтээх. Иитэр сыалтан ураты, уруок хаамыыта үөрэтэр, сайыннарар буолуохтаах. Литература уруогар, хас биирдии уруокка буоларын курдук, санаттан сананы бараллар, билэллэр. Оттон ылбыт билиигэ ологуран, ого хайа эмит дьогурун, талаанын, кистэнэ сылдьар сатабылын, кистэлэнин сайыннарар, арыйар сыаллаах – соруктаах үлэ хас сана уруок аайы ыытыллыахтаах.

Психологическай наука доктора Анастасия Петровна Оконешникова этэринэн: «Дьогур – киһи үлэ ханнык эмэ көрүнэр атын дьонтон уратылаах ситиһиитин көрдөрөр свойствота». Ити быһаарыыттан көстөрүнэн, икки үүт – үкчү, тэбис – тэн сайдыылаах, дьогурдаах оголор суохтар, атыннык эттэххэ дьогур диэн ого дьарыгырар дьарыгын «бэчээтэ» буолар. Ол аата дьогурдаах ого толорор үлэтэ, онорор оноһуга туспа «суоллаагынан бэлиэтэнэр». Ого туохха дьогурдаага үөрэххэ, үлэгэ эрэ биллиэн сөп. Холобур, ого хаһан да уруһуйунан дьарыктамматах буоллагына, кини ол үөрэххэ дьогурдаагын эбэтэр дьогура суогун быһаарар кыаллыбат. Атыннык эттэххэ, ого дьогура көстөн, сайдан барарыгар хайаан да чопчу дьарык баара наада. [ 30; 6 ]

А.П.Оконешникова суруйарынан, талаан диэн ого дьогурун сайдыытын саамай үрдүкү чыпчаала. Талаан үрдүкү сайдыыта, огого баар чопчу уонна уопсай дьогурдар холбоһон, хапсагайдык дьүөрэлэһиилэрэ буолар. Кини ситиһиитэ атын оголортон ураты суоллаах – иистээх (оригинальнай) буолар. Талааннаах ого толорор үлэтэ дирин ис хоһоонноох уонна уустук. Талаан эмиэ дьогур курдук ого сайдар кыагын көрдөрөрүн быһыытынан, сайдар тэтимэ оготтон тутулуктаах. [ 30; 10 ]

Дьогуру уонна талааны сайыннарар туһуттан литература уруоктарыгар, холобур, А.И.Софронов драмаларынан инсценировкалары туруоран, ис хоһоонунан уруһуйдаан ого сайдыан сөп. Холобур, инсценировканы театрга баран артыыстар оонньуулларын көрөн, кинилэр хайдах тутталларын – хапталларын үтүктэн артыыс буолар талааны арыйыахха сөп. Эбэтэр ким эрэ атыннык ити драманы көрдөрүөн, туруоруон багарыа, онто сатаннагына, режиссер буолар талаана биллиэ. Ону таһынан, хас биирдии герой мэтириэтин, танаһын – сабын уруһуйдатан үөрэнээччилэр уруһуйга, модельер, гример буоларга талааннаахтарын билиэххэ сөп. Ити этиллибит талааны, дьогуру сайыннарар туһуттан элбэги көрдүөххэ, ого бэйэтэ үлэлээн, айан, онорон билиини ыларын ситиһэргэ санаттан сана суолу көрдүүр ордук. Бииргэ иннэн олорор ордук салгымтыалаах, ого интэриэһин күүһүрдэн иһэр сана сүүрээн баар буолуохтаах. Оччого эрэ литература уруога айар үлэ буолуо.

Айар үлэ – ого сайдыытыгар үрдүкү турар тирэх. Ого айар үлэгэ эрэ толору үөрэн туран аһыллар. Оччотугар учуутал сыалынан буолар – үөрэнээччилэр толкуйдуур, айар үлэлэрин уруок хаамыытыгар сатаан тэрийэн ыытары ситиһии.

Литература уруога туруоруллубут сыалын – соругун ситтэгинэ, айымньы аагааччыга дьайар күүһүн кистэлэннэрин сыыйа өйдөөһүннэ, кинини бэйэ өйө - санаата, дууһата хайдах ылыммытын билгэлэнэн көрөрүгэр тиэрдиэхтээх. Үчүгэй уруоктан ого үөрэрин, долгуйарын тэнэ, ол үөрүүнү доготторун кытта сатаан үллэстэ, үөрүү төрүөтэ айымньы ситиһиититтэн тутулуктаагын арааран өйдүү үөрэнэр буолуохтаах. Суруйааччы төрөөбүт тыл ис кыагын, этигэнин, уран тыл абыланын айымньы ис хоһоонун, сүрүн ис номогун кытта таба дьүөрэлээн туттар сатабылын таба көрөргө үөрэтии – литература уруоктарын сүрүн соруктарыттан биирдэстэрэ.

Уус – уран айымньыны ааган, кини геройдарын кытта тэннэ үөрэн, киэн туттан эбэтэр хомойон, курутуйан, абаран, ого сиэр – майгы өйдөбүллэрин инэринэр. Литература уруоктарыгар айымньы геройа дьонно – сэргэгэ, буола турар быһылаанна, тулалыыр эйгэгэ, айылгага хайдах сыһыаннаһарын, тугу быһаарынарын, кини быһылааннарын төрүөтүн быһаарар, ырытар үлэлэр үөрэнээччи киһи быһыытынан иитиллиитигэр улахан суолталаахтар.

Литература уруогар сүрүн маннык боппуруостар тураллар:

1. Айымньы тексин аагыыны тэрийии;

2. Суруйааччыны билиһиннэрии;

3. Литературнай герой туһунан өйдөбүлү байытыы;

4. Айымньы уус – уран тылын болгойорго үөрэтии;

5. Уус – уран айымньы тексигэр ыйытыылар уонна сорудахтар;

6. Учебник ойуутунан, худуоһунньуктар уруһуйдарынан үлэ;

7. Үөрэх атын предметтэрин кытта ситим;

8. Литература сүрүн теоретическай өйдөбүллэрин кытары билиһиннэрии;

9. Талааны, дьоҕуру сайыннарыы(айар үлэ).