«Псалъэухам и пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр»

Доклад

темэр:

«Псалъэухам и пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр»

Баждыгъу М.А.

ТЭРЧ 2025гъ.

Псалъащхьэхэр

1. Псалъэухам и пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэмк1э гуры1уэныгъэ.

2. Псалъэухам и пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр зэпызыщ1э союзхэмрэ союз-суффиксхэмрэ.

3. Псалъэухам и пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэм я кум нагъыщэ зэрыщагъэувыр.

4. Определенэ зэлъэпкъэгъухэр.

5. Псалъэухам хэт пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр бжыгъэк1э зэхъуэк1ыныгъэ.

6. Сказуемэ зэлъэпкъэгъу зыхэт псалъэухам и к1уэц1к1э подлежащэр зезыгъак1уэр.

7. Псалъэухам и пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэм къадэщ1ыгъу къызэщ1эзыубыдэ псалъэхэр.

8. Пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэм точкит1рэ тирерэ щагъэувыр.

9. Пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъу зыхэт псалъэухахэр зэрызэпкърахыр.

Псалъэухам и пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр.

I.Псалъэухам и пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэмк1э гуры1уэныгъэ.

Псалъэухам и пкъыгъуэу т1у е нэхъыбэ сочинительнэ зэпхык1эк1э зэпыщ1ауэ къэк1уахэм пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъук1э йоджэ. Сочинительнэ зэпыщЬныгъэм къегъэлъагъуэ псалъэхэр зэхуэдэу, зыр зым и к1эрыдзэну къэмык1уэу зэрыщытыр; абыхэм щыщ гуэрми нэгъуэщ1 зыгуэр игъэбелджылыуэ зэрыщымытыр. Псалъэ зэлъэпкъэгъуу къок1уэ:

а)подлежащит1 е нэхъыбэ, я зэхуэдэу сказуемэ я1эу, щапхъэ: Плъагъурэ, Къанщауэрэ ди щ1алэхэмрэ лъагъуэм деж,къахьак1эщ зэк1уэц1ыпхауэ пхъэ къута 1эпл1ищ.

б)сказуемит1 е нэхъыбэм я зэхуэдэу подлежащэ я1эу, щапхъэ: Абы щ1ак1уэр ф1ыуэ зришэк1щ, бащлъыкък1э и щхьэри щ1иуфэщ аби п1ащ1эу ежьащ, бгъуэнщ1агъым к1уэжыну.

в)псалъэухам и пкъыгъуэ ет1уанэхэу т1у е нэхъыбэ псалъэухам и зы пкъыгъуэ гуэрым пыщ1ауэ ик1и зы упш1эм жэуап хуэхъуу, щапхъэ: Щак1уэ зэрык1уэнум иригуф1эу, ауэ зыми
зыкъримыгъащ1эу, Сулът1ан и щабзэхэм щыщу т1у къыхихащ нэхъ папц1эу ик1и нэхъ хьэлъэу. Ет1уанэ тхьэмахуэм и к1эм Зарэ хэпщ1ык1ыу нэхъыф1 къэхъуащ: ар иджыц1ыхухэм нэхъ къеплъырт, нэхъ гуапэу, нэхъ нэжэгужэу къаплъэ хъуат. (Ю. Т.) Къемэт и уэрэдым Василь къыхигуры1ук1ырт гуащ1эу бэнэныгъэм хуезыджэ макъ, губжь бзаджэрэ хьэжэпхъэжагъэрэ, гугъап1эншагъэрэ тегушхуэныгъэрэ. (KI. Т.)

Сочинительнэ зэпхык1эр е союзхэмрэ кьэпсэльык1эмк1э, е союзыншэу къэпсэлъык1э къудеймк1э къэгъэлъэгъуа мэхъу.

Сурэ щхьэпэлъагэтэкъым, зэк1ужт, нэк1у хъурей дахэт, нэк1ущхьэплът: (KI. Т.) Псалъэухам определенэ зэлъэпкъэгъу­хэр къэпсэлъык1э къудейк1э зэк1элъыхьащ; ахэр зэп1эзэрыту къапсэлъ, щхьэж езым и логическэ ударенэ и1эжщ, ахэр теувы1эгъуэ мащ1эк1э зэпэщ1ах. Щ1ы1у-бгырыпхри дыщэ пы1эри напэ1элъэщ1хэм к1уэц1алъхьэжри щхьэхуэу ягъэт1ылъащ. Псалъэухам дополненэ зэлъэпкъэгъухэр союз-суффикс-рэ къэпсэлъык1эк1э зэк1элъыхьащ; союз-суффикс и-м т1эу нэхърэ нэхъыбэ къытримыгъазэмэ, псалъэ зэлъэпкъэгъухэр къыщапсэлък1э абыхэм я кум къытеувы1эгъуэ ящ1ыркъым, ауэ абы т1эу нэхърэ нэхъыбэрэ къытригъазэмэ, псалъэ зэлъэпкъэгъухэм я кум къытеувы1эгъуэ мащ1э ящ1: Щ1алэхэри, хъыджэбзхэри, л1ыжьхэри, фызыжьхэри, сабийхэри псы къиуам и 1уфэм зы1уагуэшауэ еплъырт.

Псалъэухам и пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр зэпызыщ1э союзхэм, союз-суффиксхэм сочинительнэк1э йоджэ.

Пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр нэхъ къызэрык1уэ хабзэр зы грамматическэ формэ я1эущ, ищхьэк1э къэтхьа щапхъэхэм хуэдэу, ауэ ар 1эмалыншэу щыткъым: псалъэм папщ1э, Щ1алэр шууэ ик1и п1ащ1эу пщ1ант1эм дэлъэдащ псалъэухам обстоятельствэ зэлъэпкъэгъухэр щы1эц1эрэ деепричастиеу къэк1уащ.

Пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр убгъуауэ къэк1уэнк1э мэхъу. Пхъэ1эщэм къыщ1ат1ык1а шыхэм гужьеяуэ мэкъур жьэдалъафэ, зэми нэпсейуэ 1усымк1э задз сказуемэ зэлъэпкъэгъу­хэр обстоятельствэк1э убгъуа хъуащ.

Языныкъуэхэм зэк1эщ1эпч мыхъу псалъэ зэпыщ1ахэр зэ­лъэпкъэгъуу къок1уэ, къапщтэмэ, Дадэр къуэрылъху ц1ык1ум гуф1эрэ дэхащ1эу, гуапэрэ щабэу епсалъэрт псалъэухам обстоятельствэ зэлъэпкъэгъуу къыщык1уащ: 1) гуф1эрэ дэхащ1эу, 2) гуапэрэ щабэу.

Зы псалъэухам пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъу зэмыл1эужьыгъуэхэр хэтынк1э хъунущ, псалъэм папщ1э: Пхъуантэм къыдэк1ащ ягъэлъап1э, яф1эф1 хьэпшып куэд: дарий бостеяпхъэ, шылэхъар, данэпс, гуэлмэдын, дыщэ пы1э псалъэухам псалъэ зэлъэпкъэгъу л1эужьыгъуит1 хэтщ: определенэхэу ягъэлъап1э, яф1эф1, подлежащэхэу бостеяпхъэ, шылэхъар, данэпс, гуэлмэдын, пы1э.

II. Псалъэухам и пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр зэпызыш1э союзхэмрэ союз-суффиксхэмрэ. Псалъэухам и пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр зэрызэпащ1э сочинительнэ союзхэмрэ союз-суффиксхэмрэ л1эужьыгъуищ мэхъу: 1) зэк1элъызыхь, 2) зыгуэш,

3) зэпэщ1эуэныгъэ къэзыгъэлъагъуэ.

1) Зэк1элъызыхь союзхэр, союз-суффиксхэр ик1и, -и, рэ... рэ, и...и, ик!и... ик1и, къудейкъым... ат1э, нэгъуэш1хэри.

Союз, союз-суффикс -и, ик1и, -рэ-хэм пкъыгъуит1 ф1эк1а зэ-рамыпхыуи, къытрагъэзэжурэ пкъыгъуэ зыбжанэ зэрапхыуи мэхъу: Фоч уэ макъыр къызэры1уу мэзхъумэр къыщылъэтрн щ1эк1ащ. Бели, хьэмф1ани, гуахъуи, пхъэ1эбжьани гуэщым щ1элъщ. Егъэджак1уэмрэ еджак1уэмрэ зэпсэлъащ. Хьэщ1эхэр япэ махуэм къэ1уащ ик1и к1уэжащ. Мэзым щ1эт псэущхьэхэр щ1ы махуэм ик1и ягъашхэ, ик1и яхъумэ, ик1и я узыншагъэм к1элъоплъ.

Пкъыгъуэ зэлъэпкъэгьу зыбжанэм зэ ф1эк1а къыщымык1уэ союз-суффикс -и-м хэкъузауэ къегъэльагъуэ къебжэк1ыныгъэр зэриухар, щапхъэ: Уэгъум къэк1ыгъэхэр щ1игъэл1ащ: гуэдзыр, мэшыр, сэхураныр, нартыхури. Пкъыгъуэ зэлъэпкъэгьу зыб­жанэм псалъэ къэс къытезыгъэзэж союз-суффикс -и-м, союз ик1и-м къэпсэлъыныгъэм мыхьэнэ хэха халъхьэ—хэкъузауэ пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр къебжэк1ыныгъэ: Мы1эрысейрн, кхъужьейри, хьэиуэрм, шэфталри къэгъэгъащ. Си шынэхъы-жьыр лэжьап1эм лъэсу ик1и мак1уэ, ик1и къок1уэж.

Зэк1элъызыхь союз къудейкым, ат1э-м щ1эгъэхуэбжьэныгъэ мыхьэнэ и1эщ: Сэ техникумым сыщеджа къудейкъым, ат1э къэзухащ.

1. Зыгуэш союзхэр е, хьэмэ, зэ(м)... зэ(м), е...е, хьэмэ (рэ)... хьэмэ (рэ), нэгъуэщ1хэри.

Зыгуэш союзхэу е, хьэмэ (рэ) зэ (м)-хэм кърабжэк1 пкъы­гъуэ зэлъэпкъэгъухэм щыщу зыр зым ихъуэжу, зым и п1эк1э адрейр къак1уэу щытхэр зэпащ1э, псалъэм папщ1э, Ищхъэрэк1э щ1ымахуэр щымытк1ийми джэдыгу е бэлъто хуабэ ухуейщ. Джабэ задэм к1эрыт хьэцэпэцэр зэрыпаупщ1ынур гъубжэк1э хьэмэ шэмэджк1э? Къущхьэхъу щы1э 1эщыхьуэхэм гъуэмылэ зэм гук1э, зэм машинэк1э къыхуашэ.

Абыхэм къытрагъазэу къыщык1уэм пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъу­хэм я къебжэк1ыныгъэр нэхъ хэкъузауэ къахьу мэхъу, щапхъэ: Мыхьэмуд дадэ пщыхьэщхьэк1э ц1ык1ухэм яхэт1ысхьэнти е таурыхъ хьэлэмэт яжри1энт, е йжэгук1э яригъэщ1энт, е къуажэхь ядэджэгунт.

Зыгуэш союз е, хьэмэ-хэр къытезымыгьэзэжуи къытезыгъэзэжуи къок1уэ. Союз зэ (м)... зэ (м) къытезыгъэзэжу ф1эк1а къак1уэркъым.

1. Зэпэш1эуэныгъэ къэзыгъэлъагъуэ союзхэу ауэ, арщхьэк1э, ат1э, нэгъуэш1хэми къагъэлъагъуэ зыр зым пэш1эгъэувэн мы­хьэнэ, абы къыхэк1к1э ахэр къытезымыгъэзэжхэщ: 1) Щ1ым телъ уэсыр ц1ынэщ, ауэ тк1уркъым. 2) Щ1алэ ц1ык1ур гум куэдрэ к1элъыжащ, арщхьэк1э лъэщ1ыхьакъым. 3) Машинэм къигъэхъея сабэр ет1ысэхыжыртэкъым, ат1э нэхъ лъагэу зи1этырт.

III.Псалъэухам и пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэм я кум на-гъыщэ зэрыщагъэувыр.

1. Союзк1э, союз-суффикск1э зэк1элъымыхьа пкъыгъуэ зэ­лъэпкъэгъухэм я кум запятой ягъэув, щапхъэ: Мо ц1ык1уми псом нэхъри нэхъ гуапэу къедэхащ1эр къиц1ыхужащ, л1ым и пщэм зрешэк1, жьак1э ф1ьщ1э к1ырхэм нэк1у щабэ ц1ык1ухэмк1э зыхе1убэ, дзэншэ дзэпкъ жа ц1ык1ухэр ящехъуэ. (Хь. А.) Къуажэм дэк1 уэрамышхуэм къытетт унэ лъагэхэр, 1уэхущ1ап1э 1эхуитлъэхуитхэр тыкуэн зэк1ужхэр, еджап1эщ1эхэр.

Определенэ зэлъэпкъэгъухэм къагъэлъагъуэ щытык1эхэр зы щы1эц1эм к1эрылъмэ, абыхэм падеж к1эух е нэгъуэщ1суффикс зырыз къапыувэркъым, падеж к1эухыр зыпыувэр и ужь дыдэ ит определенэрщ. Абы щыгъуэм опре­деленэ зэлъэпкъэгъухэр запятойк1э зэпэщ1ахыркъым, щапхъэ: Жэм къуэху бжьэк1эрэф псы1уфэрыхъур псоми ди зэхуэдэ жэм къуэху бжьэк1эрэф псы1уфэрыхъущ.

2.Зэк1элъызыхь союз-суффикс -и, -рэ...рэ, союз ик1и-хэмк1э зэрапх пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр т1у нэхърэ нэхъыбэ мыхъумэ, ахэр запятойк1э зэпэщ1ахыркъым, щапхъэ:

1) Бдзэжьеящэмрэ щак1уэмрэ хъыбар ща1уатэм уедэ1уэну хьэлэмэтщ. 2) Унэ блыным мыви чырбыши халъхьащ. 3) Мэз щ1агъыр псы1эт ик1и щ1ы1эт.

1. Зэк1элъызыхь союз-суффикс -и, -рэ...рэ, союз ик1и-хэмк1э зэрапх пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр т1у нэхърэ нэхъыбэ хъумэ, ахэр запятойк1э зэпэщ1ах, щапхъэ: 1) Шы 1эрыщ1 ц1ык1ур псэутэкъым армыхъумэ шы дыдэт: и пщэк1и, и щхьэк1и, и лъэк1и, и к1эк1и, и сокук1и... (Хь. А.) 2) Мыщэмрэ дыгъужьымрэ, бажэмрэ уашхэмрэ гъуэгу зэдытеуващ.

-Рэ...рэ союз-суффиксхэмк1э пкъыгъуит1 нэхърэ нэхъыбэ зэрапхыу къызэрык1уэ хабзэр пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр т1урыт1у зэдзыл1ауэщ .

1. Зэк1элъызыхь союз къудейкъым, ат1э-мк1э зэрапх пкъы­гъуэ зэлъэпкъэгъухэм яку запятой ягъэув (запятой здагъэувыр къудейкъым, ат1э псалъэхэм я курщ), щапхъэ: Псыр къиуа къудейкъым, ат1э нэпкъым къыдэк1ащ.

1. Зыгуэш союз зэ, зэ-мк1э зэрапх пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъу­хэм яку запятой ягъэув, щапхъэ: Унэ гупэмк1э зэ машинэ, зэ гу блож.

2. Зыгуэш союз е, хьэмэ-хэр псалъэухам зэ ф1эк1а къыщымык1уэмэ, абык1э зэрапх псалъэ зэлъэпкъэгъухэм яку запятой ягъэувыркъым, ауэ абыхэм т1эу е нэхъыбэрэ къытрагъэзэжмэ, пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр запятойк1э зэпэщ1ах, щапхъэ: I) Нобэ е пщэдей спортымк1э зэхьэзэхуэм щ1идзэнущ. 2) Фи хадэм нэхъыбэу итыр мы1эрысей хьэмэ кхъужь1эрысей? 3) Къуажэбгъум къыбгъэдэлъ гъавэ щ1ап1э хьэсэм е гуэдз, е хьэпц1ий, е хьэ трасэнущ.

3. Зэпэщ1эуэныгъэ къэзыгъэлъагъуэ союзхэм (ауэ, ат1э, ар-щхьэк1э) я пэк1э сыт щыгъуи запятой ягъэув, щапхъэ: Джэрий хьэм лъэщ1ыхьэри блатхьэ хъарзынэр къытрихыжат, ауэ ар апхуэдизк1э сабэм хикухьати еплъщ-еплъри аргуэру хьэм хуидзыжащ.

IV. Определенэ зэлъэпкъэгъухэр.

1.Определенэхэр зэлъпкъэгъуу ялъытэ, абыхэм предметым и зы лъэныкъуэ ягъэбелджылыуэ, и зы щытык1э гуэр къагъэлъагъуэу щытмэ, нэгъуэщ1у жып1эмэ, гупсысэк1и мыхьэнэк1и ахэр зэлъэпсэгъумэ. Опре­деленэ зэлъэпкъэгъу къэс игъэбелджылы щы1эц1эм занщ1эу пыщ1ауэ къок1уэ, абы щыгъуэм дэтхэнэ зы определенэми падеж к1эух поувэ, езыхэри союз-суффикс -и-к1э зупх мэхъу. Опре­деленэ зэлъэпкъэгъухэм мы къэк1уэнухэм хуэдэ мыхьэнэхэр я1эщ:

а) предмет зэмыщхьхэр зэрызэщхьэщык1 щытык1эхэр кърагъэлъэгъуэн папщ1э къагъэсэбэп, псалъэм папш1э: Шыгъажэм хэтащ шы къарэхэр, гъуабжэхэр, пц1эгъуэплъхэр, къэбыфэхэр (шы къарэхэри, гъуабжэхэри, пц1гъуэплъхэри, къэбыфэхэри). Мыбдежым определенэ зэлъэпкъэгьухэм къагъэлъагъуэ щытык1эхэр зы предметым к1эрылъкъым, абыхэм ягъэбелджылыр зышкъым, ат1э определенэ къэс езым шы щхьэхуэ егъэбелджылы (шы къарэхэр, шы гъуабжэхэр, шы пц1эгъуэплъхэр, шы къэ­быфэхэр);

б) зы предметым и щытык1э зэхуэмыдэхэр къагъэ­лъагъуэу къок1уэ, псалъэм папщ1э: Дунейр апхуэдизк1э уфати, уэлбанэ к1ыхьл1ыхь щ1ы1э гурымыхьыр темыужыххэн хуэдэт. Къыхэгъэбелджылык1а определенэхэм ягъэбелджылыр зы предметщ (уэлбанэ). Апхуэдэу къыщык1уэм определенэхэм определенэ къэс падеж к1эух пыувэркъым, ат1э к1эухыр зыпыувэр и ужь дыдэ ит определенэрщ. Апхуэдэ определенэ зэлъэпкъэгъу­хэр запятойк1э зэпэщ1ахыркъым, союзк1и зэк1элъахьыркъым.

2. Определенэ зэлъэпкъэгъухэмрэ зэмылъэпкъэгъухэмрэ зэрызэхагъэщхьэхук1.

Определенэ зэлъэпкъэгъухэм хохьэ ягъэбелджылы щы1эц1эмрэ ар зыгъэбелджылы псалъэмрэ предметым и зы ф1эщыгъэ зэхэлъ къагъэлъагъуэу къыщык1уэр, псалъэм папщ1э: Хьэлъэзешэ машинэ домбейхэр гъуэгу захуэм ззк1элъхьэужьу ирожэ. Псалъэухам хэт определенэр зыпыщ1ар (игъэбелджылыр) машинэ щы1эц1эм и закъуэкъым, ат1э ф1эщыгъэ зэхэлъу къэк1уа хьэлъэзешэ машинэ псалъэ зэпхарщ.

Мыпхуэдэ определенэхэр запятойк1э зэпэщ1ахыркъым.

Определенэ зэмылъэпкъэгъухэм хохьэ, абыхэм предметым и лъэныкъуэ зэхуэмыдэ ягъэбелджылыуэ къак1уэмэ, псалъэм папщ1э, абы и инагъ-ц1ык1уагъ, фэ, къызыхэщ1ык1а, нэгъуэщ1хэри. Фызэхуеплъ: шылэ бостей плъыжь, мывэ гъуэгу бгъуф1э, гъущ1 куэбжэ лъагэ.

Языныкъуэ щапхъэхэм зэтемыхуэу уегупсыс мэхъу. Псалъэм папщ1э: Сэ сызыхуейр нэгъуэщ1 джыдэ жанщ псалъэухам мыпхуэдэу уегупсыс хъунущ: сэ сы­зыхуейр джыдэ жанхэм щыщу нэгъуэщ1щ жи1эу, ет1уанэу мып­хуэдэу къыбгуры1уэ хъунущ: Сэ сызыхуейр нэгъуэщ1 джыдэщ жанущ жи1эу.

V. Псалъэухам хэт пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр бжыгъэк1э зэхъуэк1ыныгъэ.

Подлежащэ зэлъэпкъэгъу зыхэт псалъэухам и сказуемэр закъуэ бжыгъэуи куэд бжыгъэуи къахь. Бгы лъапэм щ1эт мэзым бжей, жыгей, дыкъуэнагъ, шэдыгъуэ къыщок1. Шыгъуэгу хадэм бжьын, бжьыныху, нащэ, пхъы къыщок1хэр.

Подлежащэ зэлъэпкъэгъухэр щы1эц1эмэ, ахэр закъуэ бжыгъэм итми куэд бжыгъэм итми, союзк1э зэпхами зэмыпхами, сказуемэр глагол лъэмы1эсмэ, ар (сказуемэр) закъуэ бжыгъэми куэд бжыгъэми иту къэпхь мэхъу. Уадэ, 1эдэ, пхъэх, пхъэпс, тхъусэ, пхыуоыпхъи телъхьэп1эм телъщ (телъхэщ). Уади, 1эди, пхъэхи, пхъэпси, тхъуси, пхыудыпхъи телъхьэп1эм телъщ (телъхэщ).

Егъэджак1уэхэр, адэ-анэхэр, еджак1уэхэр школым щызэхуэсащ (щызэхуэсахэщ).

Подлежащэ зэлъэпкъэгъухэр щы1эц1эмэ, ахэр закъуэ бжы­гъэми куэд бжыгъэми, союзк1э зэпхами, зэмыпхами, сказуемэр глагол лъэ1эсмэ, ар (сказуемэр) куэд бжыгъэм иту къок1уэ. Рабочэхэми, колхозхэтхэми, интеллигенциеми я зэф1эк1ыр ирахьэл!э къапэщыт къалэнхэр ягъэзэщ1эным.

Подлежащэ зэлъэпкъэгъухэр щы1эц1эрэ ц1эпапщ1эу е ц1эпапщ1э защ1эу зэхэтмэ, абыхэм ящыщ дэтхэнэ зыри закъуэ бжыгъэми, куэд бжыгъэми, союзк1э зэпхами, зэмыпхами, глаголыр лъэ1эсми лъэмы1эсми, сказуемэр куэд бжыгъэм иту къок1уэ.

Каринэ, сэ, уэ циркым дык1уащ. Хьэщ1эмрэ сэрэ тхылъ къэтщэхуащ. Студентхэмрэ дэрэ зы бригадэм дыщолажьэ. Уэ, сэ, ар педагогическэ училшцэм дыщоджэ. Дэ, фэ, ахэр олимпиадэм дыхэтащ. Фэри сэри экзаменыр и зэманым ик1и ф1ыуэ ттащ.

Щы1эц1эм и зы лъэныкъуэ ягъэбелджылыуэ, и зы щытык1э къагъэлъагъуэу къэк1уа определенэ зэлъэпкъэгъу зыбжанэ абы и гъусэмэ, щы1эц1эр нэхъыбэрэ къызэрагъэсэбэп хабзэр куэд бжыгъэм итущ, ауэ закъуэ бжыгъэуи къэпхь мэхъу. Япэ, ет1уанэ, етхуанэ бригадэхэм ц1ыху нэхъыбэ щолажьэ. Газ къыздраш щ1ып1эм пэщ1эдзэ, курыт еджап1э щаухуэрт. Щ1акхъуэ щагъажьэ, 1эф1ык1э щащ1, унэлъащ1э къыщ1эзыгъэк1 предприятэ (предприятэхэр) Налшык дэтщ.

VI.Сказуемэ зэлъэпкъэгъу зыхэт псалъэухам и к1уэц1к1э подлежащэр зезыгъак1уэр.

Адыгэбзэм и к1уэц1к1э подлежащэр пкъыгъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зыуэ щыт пэтми, ар сказуемэхэм зэрегъак1уэ: зыхуей падежым ирегъэувэ (е именительнэ е эргативнэ).

А падежит1ым щыщу подлежащэр дэтхэнэм иувэнуми зэлъытар абы къыхуэк1уа глагол-сказуемэр лъэ1эсрэ лъэмы1эсрэщ. Ар лъэ1эсмэ е зыгъэзэжмэ подлежащэр, зэрыхабзэу, эргативнэ падежым итщ (1эщхэм хъуныр яхъу), лъэмы1эсмэ, именительнэ падежым итщ (1эщхэр махуэк1э мэхъуак1уэ).

Псалъэухахэм хэт подлежащэхэр зэрыт падежымрэ абы къык1элъык1уэ глагол-сказуемэхэр лъэ1эсрэ лъэмы1эсрэ: Хьэщ1эр пэшым щ1ыхьэри и щ1ак1уэр щихащ. Хьэщ1эм и щ1ак1уэр щихри пэшым щ1ыхьащ. Япэ псалъэу­хам хэт сказуемит1ым щыщу щ1алэр подлежащэм къыхуэпхьыну къезэгъыр щ1ыхьащ сказуемэрщ, щихащ сказуемэм подле­жащэр (щ1алэр) именительнэ падежым иту къыхуэпхьыну къезэгъыркъым. Апхуэдэу зэрыщытыр къызыхэк1ыр сказуемэ зэлъэпкъэгъухэм щыщу зыр глагол лъэмы1эсу (щ1ыхьащ), адрейр лъэ1эсу (щихри) къызэрык1уэрщ, абыхэм языхэзым зэрызэригъак1уэрщ — къезэгъ падежым зэрыригъэувэрщ.

1. Подлежащэр япэ иту, сказуемэ зэлъэпкъэгъухэр абы къыщык1элъык1уэм деж подлежащэр зезыгъак1уэ хабзэр сказуемэ зэлъэпкъэгъухэм щыщу япэ итырщ (подлежащэм нэхъ и гъунэгъурщ).

Щхьэлтетым псы1удзэр 1уихри нэпкъым теуващ.

Щхьэлтетыр нэпкъым теувэри псы1удзэр 1уихащ.

1. Подлежащэр сказуемэ зэлъэпкъэгъухэм я кум дэту къыщык1уэм деж подлежащэр зезыгъак1уэ хабзэр абы и ужьк1э къак1уэ сказуемэрщ, пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр союзк1э, союз-суффикс -и-к1э зэк1элъыхьауэ е запятойк1э зэпэщ1эхауэ къак1уэмэ.

Щ1ыунэм къыщ1эк1ри командирым нэрыплъэр къигъэхьэ-зыращ.

Нэрыплъэр къигъэхьэзырри командирыр щ1ыунэм къыщ1эк1ащ.

Сказуемэ зэлъэпкъэгъухэр ик1и союзымк1э зэпхауэ къыщык1уэм деж а сказуемэ зэлъэпкъэгъухэм щыщу подлежащэр зезыгъак1уэр абы япэ итырщ.

Щ1ыунэм къыщ1эк1ащ командирыр ик1и нэрыплъэр къигъэхьэзыращ.

Нэрыплъэр къигъэхьэзыращ командирым ик1и щ1ыунэм къыщ1эк1ащ.

1. Сказуемэ зэлъэпкъэгъухэр япэ иту, подлежащэр абыхэм я ужь иту къыщык1уэм деж подлежащэр Зезыгъак1уэр сказуемэ зэлъэпкъэгъухэм щыщу я ужь итырщ.

Къэк1ыгъэхэм еплъащ, зыкъомрэ щысащ, планыр иубзыхуащ агрономым.

Зыкъомрэ щысащ, планыр иубзыхуащ, къэк1ыгъэхэм еплъащ агрономыр.

VII. Псалъэухам и пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэм къадэщ1ыгъу къызэщ1эзыубыдэ псалъэхэр.

Къызэщ1эзыубыдэ псалъэк1э йоджэ псалъэухам и пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъу псори къызэщ1экъуауэ къэзыгъэлъагъуэм.

Пхъуантэм далъхьат хьэпшып псори: щэк1ыщхьит1, вакъэ лъыт1эгъэгъуэ, 1элъэщ1, лъэпэд псалъэухам къызэщ1эзыубыдэр псори псалъэрщ.

Псалъэухам и дэтхэнэ зы пкъыгъуэри къызэщ1эзыубыдэу къэк1уэнк1э хъунущ.

Псалъэм папщ1э, сказуемэр — Мэлыхъуэхэм я хэщ1ап1эр гурыхыт: 1эуэлъауэншэщ, тафэщ, гъунэгъущ, хъуныф1эщ, обстоятельствэр — Джэдкъуртыр нос дэни: хадэми, гуэнми, гуэщми, пщэф1ап1эми, определенэр — Еджак1уэм сурэт ещ1 къэрэндащит1к1э: плъыжьрэ гъуэжьрэк1э.

Къызэщ1эзыубыдэ псалъэр псалъэ зэпхауэ къэк1уэнк1э мэхъу, псалъэм папщ1э: Къуажэдэсхэр хуабжьу егугъурт хадэ къэк1ыгъэхэм: бжьыным, балыджэм, къуэнтхъурейм, джэдгыным.

Къызэщ1эзыубыдэ псалъэхэу куэдрэ къок1уэ ц1эпапщ1эхэр, наречиехэр: псори, сытри зыри, дэни, дапщэщи, зыщ1ып1и.

Пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр жэуап хуохъу ахэр къызыхуэк1уа къызэщ1эзыубыдэ псалъэхэр зыхуэхъу дыдэм: Удз гъэгъа дахэхэм ущрохьэл1э дэни: бгыхэми, мэзхэми, губгъуэхэми. Къызэщ1эзыубыдэ псалъэхэри абыхэм къащ1ыгъуу псалъэ зэлъэпкъэгъухэр къызэрык1уэ пкъыгъуэ дыдэхэм хуэдэу къок1уэ: 1) Ди щ1ып1эм псори щобагъуэ: пхъэщхьэмыщхьэхэри, хадэхэк1хэри, хьэцэпэцэхэри. (Псалъэ къыхэгъэща псори подлежащэщ.) 2) Ипщэк1и, ищхъэрэк1и, къухьэп1эмк1и , къуэк1ып1эмк1и — дэнэк1и гъавэ щ1ап1э губгъуэшхуэхэм ущыхуозэ. (Псалъэ къыхэгъэща псори обстоятельствэщ.)

VIII.Пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэм точкит1рэ тирерэ щагъэувыр.

1. Къызэщ1эзыубыдэ псалъэр пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэм я пэк1э щытмэ, къыщапсэлък1э пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэм я пэк1э къытеувы1эгъуэ ящ1, щатхк1э точкит1 ягъэув, щапхъэ: Дэ тлъэгъуакъым зыри: мыщи, дыгъужьи, бажи, тхьэк1умэк1ыхьи.

2. Пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэмк1э псалъэухар имыухмэ, пкъы­гъуэ зэлъэпкъэгъухэм я пэк1э точкит1, абыхэм я ужьк1э тире ягъэув, щапхъэ: Ихъуреягък1э плъагъу псоми: уэрам бгъуф1эхэми, школ лъагэми, псэуалъэ дэгъуэхэми — гур хагъахъэу.

Къызэщ1эзыубыдэ псалъэ зи япэ ит пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъу­хэм я ужьк1э (псалъэухам и къэк1уэк1эк1э) запятой гъэувын хуеймэ, псалъэ зэлъэпкъэгъухэм я ужьк1э, зэрыхабзэу, тире ягъэувыркъым, щапхъэ: Къуэш нэхъыжьым и нэгу куэд щ1эк1ат: гузэвэгъуи, гъабли, зауи, ауэ ахэр игу къыдэееижыртэкъым.

1. Къызэщ1эзыубыдэ псалъэм и ужьк1э нэгъуэщ1 псалъэ къыщык1уэ щы1эщ, зыгуэр къызэрырабжэк1ынур къыуагъащ1эу. Апхуэдэхэщ: псалъэм папщ1э, къапщтэмэ, нэгъуэщ1хэри; апхуэдэ псалъэхэм я пэк1э запятой, я ужьк1э точкит1 ягъэув: Библиотекам щ1элът дызыхуей псори, псалъэм папщ1э: худо­жественэа тхыгъэхэр, методическэ чэнджэщхэр, мэкъумэшым ехьэл1а тхылъхэр. Унэ хадэм куэд къыщок1, къапщтэмэ: к1эрт1оф, къэбыстэ, бжьын, пхъы, къуэнтхъурей, балыджэ.

1. Къызэщ1эзыубыдэ псалъэр псалъэ зэлъэпкъэгъухэм я ужьк1э къак1уэмэ, къыщапсэлък1э псалъэ зэлъэпкъэгъухэм я ужьк1э къытеувы1эгъуэ ящ1, щатхк1э тире ягъэув: мэзхэми, губ­гъуэхэми, унэ хадэхэми — дэни уэсыр Iyвy телъщ.

2. Къызэщ1эзыубыдэ псалъэм и пэк1э вводнэ псалъэ къэк1уэнк1э мэхъу. Абы щыгъуэм вводнэ псалъэм и пэк1э тире, и ужьк1э запятой ягъэув: Гъуэгурык1уэм и щ1ак1уэми, 1эщэ-фащэми, пы1э лъагэми — к1эщ1у жып1эмэ, и теплъэ псоми ар мы щ1ып1эм зэрыщымыщыр къигъэлъагъуэрт.

Языныкъуэхэм деж пкъыгъуэ зэлъэ­пкъэгъухэм я пэк1э точкит1 щагъэув щы1эщ, къызэщЬзыубыдэ псалъэ хэмытми. Апхуэдэу къыщык1уэ хабзэр, научнэ, 1уэху зэрызэрахьэ тхыгъэхэрщ.

Щапхъэ: Кьэзыпщытэну комиссэм хагъэхьащ: егъэджак1уэ Къэжэрыр, бухгалтер нэхъыжь Мэкъулыр, ухуак1уэхэм я унафэщ1 Бжэмбахъуэр.

IХ. Пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъу зыхэт псалъэухахэр зэрызэпкърахыр.

Пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъу зыхэт псалъэухар щызэпкърахк1э, абыхэм (пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэм) я гугъу щащ1ыр псалъэу­хам и пкъыгъуэхэм щытепсэлъыхьым дежщ. Уригъуэзэн папщ1э, еплъыж зы пкъыгъуэ нэхъыщхьэр, пкъыгъуэ нэхъыщхьит1ри зи1э псалъэухар зэрызэпкърахым. Щызэпкърахк1э къагъэлъагъуэ:

1. Пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр зэпха псалъэр;

2. жэуап зыхуэхъу упщ1эр, ахэр зыхуэдэ пкъыгъуэр;

1. пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр зэрызэпха щ1ык1эр (союзк1э хьэмэрэ союзыншэу);

2. пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэм я к1уэц1к1э щыгъэува нагъы­щэхэр зыхуэдэр.

Зэрызэпкърахым и щапхъэ: Ланэрэ Шумахуэрэ псалъэ т1ущ зэпадзыжащ.

1. Пкъыгъуэ зэлъэпкъэгъухэр зэпадзыжащ псалъэм епхащ.

2. Ахэр жэуап хуохъу хэт сымэ? Упщ1эм.

3. Подлежащэ зэлъэпкъэгъущ.

4. Союз-суффикс рэ-к1э зэк1элъыхьащ.

5. Нагъыщэк1э зэпэщ1ахыркъым.