DASTURLASH TILI
Tayyorladi R.B.Solikhova
ADABIYOT: 1. Изучаем Python. Марк Лутц 2. Язык программирования Python. Сузи Р.А.
DASTUR. DASTURLASH TILI
Dastur – aniq bajaruvchining instruksiyalar to’plami
Dasturlash tili – dasturni yozish uchun mo’ljallangan maxsus rasmiy til (odatda EHMlar uchun)
Dasturlash tili
Quyi darajali
Yuqori darajali
KOMPILYATOR va INTERPRETATORLAR
Translyator – maxsus dastur bo’lib, u dastur mashina kodini bir tildan boshqa tilga o’girib beradi
Kompilyator
Interpretator
Dastur kodini mashina tiliga darhol o’tkazib beradi. Bajaruvchi faylini yaratib beradi.
Satr osti qilib dastur kodini tarjima qiladi. Operatsion tizim bilan to’g’ridan – to’g’ri ishlaydi.
Pythonning xarakteristikasi
- Interpretatsiyalangan til
- Aniq sintaksis
- To’liq universal til
- Erkin tarqaluvchi interpretator
Ikki rejimda ishlaydi: interaktiv va dasturlashgan
4
Ma’lumotlar va ularning turi
- Butun sonlar(integer) – musbat va manfiy sonlar, shuningdek 0 ( masalan: 4, 687, -45, 0 ).
- Suzuvchi nuqtali sonlar (float point) – drobli sonlar
( masalan: 1.45, -3.789654, 0.00453 ).
Izoh: butun va kasr(drob) qismlarni bo’luvchi bo’lib
nuqta(.) xizmat qiladi, vergul(,) emas.
- satrlar (string) — qo’shtirnoq ichiga olingan belgilar majmui
( masalan: "ball", "What is your name?",
'dkfjUUv', '6589' ).
Izoh: Python dasturida qo’shtirnoq birtali(‘) hamda ikkitali (“) bo’lishi mumkin.
Operatsiyalar. Turli ma’lumotlar ustida amallar.
IFODA
34.907 + 320.65
NATIJA
'Hi, ' + 'world :) '
355.55699999999996
'Hi, world :) '
'Hi, ' * 10
'Hi, ' + 15
'Hi, Hi, Hi, Hi, Hi, Hi, Hi, Hi, Hi, Hi, '
XATOLIK
Ma’lumotlar turlarini o’zgartirish
int() – argumentni butun songa aylantiradi
str() – argumentni satrga aylantiradi
float() – … suzuvchi nuqta raqamiga
IFODA
int ( ' 56 ' )
NATIJA
int (4.03)
56
int ("comp 486")
4
str (56)
XATOLIK
str (4.03)
'56'
float (56)
'4.03'
56.0
float ("56")
56.0
Matematik amallar
Amal
Izoh
+
Qo’shish
-
Misol
*
Ayirish
7 + 3
Natija
10
Ko’paytirish
7 - 3
/
**
4
7 * 3
Bo’lish(haqiqiy)
Darajaga ko’tarish
21
7 / 3
//
2.3333333333333335
7**3
Butun sonli bo’lish
%
343
Qoldiqli bo’lish
7 // 3
2
7 % 3
1
Pythonning qo’llanilishi
O’zgaruvchan – ma'lum ma'lumotlar saqlanadigan xotira maydoniga havoladir
Pythonda o’zgaruvchilar nomlari
- O'zgaruvchi nomi faqat raqamlar, harflar va pastki chiziqdan iborat bo'lishi mumkin;
- Oʻzgaruvchi nomi raqamlar bilan boshlanmaydi Ism mohiyatni tasvirlashi kerak, ya'ni. ular murojaat qilgan ma'lumotlarning maqsadi haqida gapiradigan nomlarni berishingiz kerak;
- O'zgaruvchi nomi til buyruqlariga mos kelmasligi kerak (zahiralangan kalit so'zlar);
- O'zgaruvchilar nomlari kichik harf bilan boshlanadi Ismlar 15 belgidan oshmasligi kerak;
Tarjimon rejimida o'zgaruvchiga tegishli qiymatni bilish uchun uni chaqirish kifoya (nomni yozing va Enter tugmasini bosing).
apples = 100 eat_day = 5 day = 7 apples = apples - eat_day * day apples 65 | " width="640"
O’zgaruvchilar bilan ishlashga misol
apples = 100
eat_day = 5
day = 7
apples = apples - eat_day * day
apples
65
|
Mantiqiy ifodalar va mantiqiy ma’lumotlar turi
IFODA:
Ma’nosi:
“ 3 va 5 ning yig’indisi 7 dan KATTA "
Rost – True (1)
“ 3 va 5 ning yig’indisi 7 dan KICHIK "
Yolg’on – False(0)
Agar ifodani baholash natijasi faqat to'g'ri yoki noto'g'ri bo'lishi mumkin bo'lsa, unda bunday ifoda mantiqiy ifoda deyiladi.
13
Katta AB Kichik A= Katta yoki teng A=B Kichik yoki teng A " width="640"
Mantiqiy ifodalar va mantiqiy ma’lumotlar turi
Taqqoslash operatorlari
Operator
Ma’nosi
==
Ifoda
Teng
А==В
!=
Teng emas
А!=B
Katta
AB
Kichik
A
=
Katta yoki teng
A=B
Kichik yoki teng
A
5 # x katta 5 x # x kichik 5 x = 6 # x katta yoki teng 6 x # x kichik yoki teng 6 " width="640"
Mantiqiy ifodalar va mantiqiy ma’lumotlar turi
Python dasturlash tilida mantiqiy ifodalar bilan ishlashga misollar (sharhlar # dan keyin yoziladi):
x = 12 – 5 # bu mantiqiy operatsiya emas, lekin x
tayinlash operatsiyasi 12 - 5 ifoda natijasi
x == 4 # x teng 4
x == 7 # x teng 7
x ! = 7 # x teng emas 7
x ! = 4 # x teng emas 4
x 5 # x katta 5
x # x kichik 5
x = 6 # x katta yoki teng 6
x # x kichik yoki teng 6
8 and y # X katta 8 va Y kichik 15dan x != 0 or y 15 # X teng emas 0 yoki Y katta 15dan x or y 15 # X kichik 0 yoki Y katta 15dan " width="640"
Mantiqiy ifodalar va mantiqiy ma’lumotlar turi
Mantiqiy amallar
mantiqiy ifodalar hisoblash jarayonida mantiqiy belgilarni: True yoki False oladi.
Mantiqiy amallar: inkor etish – NOT , mantiqiy ko’paytirish – AND , Mantiqiy qo’shish – OR , eksklyuziv “yoki” – XOR .
Misollar: ( # belgisidan so’ng izoh yozilgan):
x = 8 y = 13
x == 8 and y # X teng 8 va Y kichik 15dan
x 8 and y # X katta 8 va Y kichik 15dan
x != 0 or y 15 # X teng emas 0 yoki Y katta 15dan
x or y 15 # X kichik 0 yoki Y katta 15dan
MA’LUMOTLARNI KIRITISH VA CHIQARISH
- o’rnatilgan funksiyalar yordamida amalga oshiriladi:
Kiritish: input ( parametrlar )
Chiqarish: print ( parametrlar )
input( 'Введите число:' ) Введите число: 10 '10' int(input( 'Введите число:' )) Введите число: 10 10 float(input( 'Введите число:' )) Введите число: 10 10.0 input() 1234 '1234' input() Hello World! 'Hello World!' 3. Тип данных - строчный input( 'Введите номер карты:' ) Введите номер карты: 98765 '98765' input( 'Введите имя:' ) Введите имя: Иван 'Иван' 4. Присвоение значения переменной name = input ( 'Введите Ваше имя:' ) Введите Ваше имя: Мария name 'Мария' " width="640"
Ввод данных
2. Параметр - приглашение
1.
input( 'Введите число:' )
Введите число: 10
'10'
int(input( 'Введите число:' ))
Введите число: 10
10
float(input( 'Введите число:' ))
Введите число: 10
10.0
input()
1234
'1234'
input()
Hello World!
'Hello World!'
3. Тип данных - строчный
input( 'Введите номер карты:' )
Введите номер карты: 98765
'98765'
input( 'Введите имя:' )
Введите имя: Иван
'Иван'
4. Присвоение значения переменной
name = input ( 'Введите Ваше имя:' )
Введите Ваше имя: Мария
name
'Мария'
a=1 b=2 c=a+b print( a, b, c, sep = ':' ) 1:2:3 print( “Dastur 'Game Over' 2.0" ) Dastur 'Game Over' 2.0 print( “Xuddi", “o’sha", “xabar" ) Xuddi o’sha xabar print( “Faqat", “ ozroq", “ ko’p" ) Faqat ozroq ko’p 2. O’zgaruvchilarni chiqarish 4. end – parametr, funksiyada sanab o’tilgan barcha qiymatlar chiqarilgandan keyin, nima chiqarishni ko’rsatadi print . print( a, b, c, sep = ' ' , end = ' ' ) a = 1 b = 2 print( a, '+' , b, '=' , a + b ) 1 + 2 = 3 " width="640"
MA’LUMOTLARNI CHIQARISH
1. ma’lumotlar turi qatori:
3.
sep – parametr, bo’lib yozish uchun qo’llaniladi
a=1
b=2
c=a+b
print( a, b, c, sep = ':' )
1:2:3
print( “Dastur 'Game Over' 2.0" )
Dastur 'Game Over' 2.0
print( “Xuddi", “o’sha", “xabar" )
Xuddi o’sha xabar
print( “Faqat",
“ ozroq",
“ ko’p" )
Faqat ozroq ko’p
2. O’zgaruvchilarni chiqarish
4.
end – parametr, funksiyada sanab o’tilgan barcha qiymatlar chiqarilgandan keyin, nima chiqarishni ko’rsatadi print .
print( a, b, c, sep = ' ' , end = ' ' )
a = 1
b = 2
print( a, '+' , b, '=' , a + b )
1 + 2 = 3
MATH KUTUBXONASI
import math # math kutubxonasini ulash
- math.sin(x) # Bir argumentdan funksiya chaqiruvchi
y = math.sin(x) # Ifodada funksiyadan foydalanish
print(math.sin(math.pi/2)) # Funksiyani ekranga chiqarish
2. from math import *
y = sin(x)
print(sin(pi/2))
MATH kutubxonasi
Funksiya
Izoh
Yaxlitlash
round(x)
Raqamni eng yaqin butun songa yaxlitlaydi. Agar sonning kasr qismi 0,5 ga teng bo'lsa, u holda raqam eng yaqin juft songacha yaxlitlanadi.
trunc(x)
Nolga yaxlitlash (int funktsiyasi bilan bir xil).
fabs(x)
Modul (mutlaq qiymat). Bu funksiya har doim float qiymatini qaytaradi.
int(x) , round(x,n) , abs(x) math modulini ulashni talab etmaydi
MATH kutubxonasi
ILDIZLAR, DARAJALAR, LOGARIFMLAR
ILDIZLAR, DARAJALAR, LOGARIFMLAR
sqrt(x)
sqrt(x)
Kvadrat ildiz. Foydalaniladi: sqrt(x)
Kvadrat ildiz. Foydalaniladi: sqrt(x)
pow(a, b)
pow(a, b)
Ko’rsatkich a b ni qaytaradi. Foydalanish: pow(a,b)
exp(x)
Ko’rsatkich a b ni qaytaradi. Foydalanish: pow(a,b)
exp(x)
E x ni qaytaradi. Foydalanish: exp(x)
E x ni qaytaradi. Foydalanish: exp(x)
log(x)
log(x)
log10(x)
Natural logarifm. log(x, b) deb chaqirilganda logarifmni b asosga qaytaradi.
Natural logarifm. log(x, b) deb chaqirilganda logarifmni b asosga qaytaradi.
log10(x)
O’nlik logarifm
O’nlik logarifm
e
e
Natural logarifmlarning asosi:
e 2,71828 .
MATH kutubxonasi
TRIGONOMETRIYA
sin(x)
Radianlarda belgilangan burchak sinusi
cos(x)
Radianlarda belgilangan burchakning kosinusi
tan(x)
Radianlarda belgilangan burchakning tangenisi
asin(x)
Arcsin, radiandagi qiymatni qaytaradi
acos(x)
Arccos, radiandagi qiymatni qaytaradi
atan(x)
Arctn, radiandagi qiymatni qaytaradi
atan2(y, x)
Koordinatalar (x, y) bilan nuqtaning qutb burchagi (radianlarda).
MATH kutubxonasi
(davomi)
Тригонометрия
hypot(a, b)
Katetlari a va b bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchakning gipotenuzasi uzunligi.
degrees(x)
Radianlarda berilgan burchakni gradusga aylantiradi.
radians(x)
Darajada belgilangan burchakni radianga aylantiradi.
pi
Konstanta Pi
Masala 1.
Berilgan a, b, k, m.
Aniqlang:
25
Masala 1. (Manba kodi)
# Chiziqli dastur
a = int(input(“Kiriting a = "))
b = int(input(“Kiriting b = "))
k = int(input(“Kiriting k = "))
m = int(input(“Kiriting m = "))
from math import *
C = sqrt((a-b)**2/abs(k-m))
A = sin(pi/6)*C**2-C*(a-b)/(a*b*k)
print("C = ", C)
print("A = ", A)
input("\n\n chiqish uchun ENTERni bosing.")
25