© 2019, Прядезникова Сардана Николаевна 1434 36
СДЕЛАЙТЕ СВОИ УРОКИ ЕЩЁ ЭФФЕКТИВНЕЕ, А ЖИЗНЬ СВОБОДНЕЕ
Благодаря готовым учебным материалам для работы в классе и дистанционно
Скидки до 50 % на комплекты
только до
Готовые ключевые этапы урока всегда будут у вас под рукой
Организационный момент
Проверка знаний
Объяснение материала
Закрепление изученного
Итоги урока
Была в сети 12.05.2019 19:25
Прядезникова Сардана Николаевна
учитель начальных классов
61 год
2 616
26 978 
Рассказать о сайте
Рабочая программа по букварю Кронникова 1 класс
Категория:
Начальные классы
10.01.2019 11:35
Рабочая программа по букварю Кронникова 1 класс
Просмотр содержимого документа
«Рабочая программа по букварю Кронникова 1 класс»
МБОУ «Чериктейская средняя общеобразовательная школа им. В.Ф. Афанасьева-Алданского»
«Рассмотрено» «Согласовано» «Утверждено»
Руководитель МО нач.кл Зам.дир.по УВР Директор
________Босикова А.В. __________Лугинова Л.Е. _________Ушницкая В.В.
«___»___________2018г «___»__________2018г «___»__________2018г
Рабочая программа по родному языку
1 класс
Учитель : Прядезникова С.Н
Количество часов в год:78 ч
Количество часов в неделю: 5ч
Используемый учебник: Кронникова М.Ф. Букубаар. Мацнайгы кылааска уерэнэр кинигэ. Дьокуускай, Бичик, 2015
2018-2019 уч.г
Иһинээӄитэ
1. Быһаарыы сурук
2. Үөрэх предметин өйдөбүлэ
3. Үөрэх былааныгар үөрэх предметин миэстэтэ
4. Үөрэх предметин ис хоһооно
5. Үөрэх предметин үөрэтии түмүгэ
6. Халандаарнай - тематическай былаан
7. Үөрэх предметин материальнай-техническэй хааччыйыы
8. Туһаныллыбыт литература
Быһаарыы сурук
«Саха тыла» предмети үөрэтэргэ оноһуллубут улэлиир бырагыраамма Тѳрѳѳбүт тыл : үлэлиир бырагыраамма : 1-4 кылаас / ааптардар: С.С.Семенова, Н.Н.Васильева, М.Ф.Кронникова; Саха Өрѳсп.Үѳрэҕин мин-бэтэ. – Дьокуускай : Бичик, 2013. – 56с. – («Саха оскуолата» систиэмэтэ) тирэ5ирэн оноьулунна.
Үөрэтэр кинигэ:
1). Кронникова М.Ф. Букубаар. Мацнайгы кылааска уерэнэр кинигэ. Дьокуускай, Бичик, 2015
Үөрэх предметин өйдөбүлэ.
Төрөөбүт тыл — көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр ханнык баҕарар норуот улуу нэһилиэстибэтэ, киһи аймах ытык өйдөбуллэриттэн (сыаннастарыттан) биирдэстэрэ. Төрөөбүт тыл — оҕоҕо тулалыыр эйгэтин кырадатык билэр-көрөр, чугас дьонун-сэргэтин кытта истинник бодоруһар, иэйиитэ уһуктар, өйө-санаата сайдар, өбугэтин уөрэҕин утумнуур сүрүн эйгэтэ.
Ол иһин оҕону кыра сааһыттан оҕо тэрилтэтигэр, оскуолаҕа төрөөбут тылынан иитии-үөрэтии сүрүн ирдэбил быһыытынан билиниллэн, Российскай Федерация уонна Саха Республикатын үөрэххэ уонна тылга сокуоннарыгар ити өйдөбул туспа ыстатыйанан киирэн, быраап быһыытынан көмүскэллээх, билинни усулуобуйа5а үгүс норуот тыла чөл туруктаах хааларыгар тирэх буолар.
Саха Республикатыгар саха тылын төрөөбүт тыл быһыытынан үөрэтии 1922 сыллаахтан тиһигин быспакка, үгүс оскуолаҕа үгэскэ кубулуйан, уопсай үөрэхтээһин оҕону сайыннарар биир сүрүн предметин быһыытынан билиниллэр. Ити кэм устатыгар сэбиэскэй да, билинни да кэмнэ орто үөрэх систиэмэтигэр буолбут араас реформалар сыалларыгар-соруктарыгар сөп түбэһиннэриллэн, үөрэтии таһыма, хайысхата, ис хоһооно сайдан иһэр.
Билигин төрөөбүт тыл, федеральнай государственнай үөрэх стандартын (ФГУОС) ирдэбилинэн, уопсай үөрэхтээһин булгуччулаах чааһыгар киирэн, базиснай үөрэх былааныгар (федеральнай) миэстэтэ, үөрэтиллэр чааһа чопчу ыйыллан үөрэтиллэр таһыма үрдээтэ. Алын сүһүөх оскуола таһымыгар төрөөбүт тылы үөрэх предметин быһыытынан үөрэтиигэ түмүк ирдэбили эмиэ федеральнай государственнай үөрэх стандарда сүрүннүүр.
Ити ааттаммыт докумуон быһыытынан, начаалынай үөрэхтээһин таһымыгар нуучча уонна төрөөбүт тылы үөрэтиигэ тэҥ таһымнаах түмүк ирдэнэр. Төрөөбүт тыл атын үөрэх предметтэрин кытта бииргэ оҕо личность быһыытынан сайдыытын хааччыйыахтааҕа этиллэр, ону сэргэ урукку өттүгэр ирдэммэт сана булгуччулаах ирдэбили — үөрэнээччигэ үөрэх дэгиттэр дьайыыларын иҥэриини киллэрэр.
Үөрэх предметин сыала уонна соруга:
Начаалынай оскуолаҕа төрөөбүт тылы үөрэтии предметэ атын үөрэх предмэттэрин ортотугар үөрэнээччи тылын-өһун уонна өйун-санаатын сайыннарар, сүрүн үөрэнэр үөрүйэҕи иҥэрэр кыаҕынан бас-көс балаһыанньаны ылар предмет буолар. Онон бу предмети үөрэтии таһымыттан саха оскуолатыгар начаалынай үөрэхтээһин уопсай туруга, үөрэнээччи салгыы сүрүн оскуолаҕа ситиһиилээхтик үөрэнэрэ тутулуктаах.
Оҕо начаалынай оскуолаҕа үөрэнэр сааһыгар билиитэ-көрүүтэ, тыла-өһө уонна өйө-санаата тэтимнээхтик сайдар, иэйиитэ уонна саныыр санаата судургутук олохсуйар буолан, төрөөбут тылы бу кэмҥэ кичэйэн үөрэтии — норуот тыла чөл туруктаах буоларыгар, кэнчээри ыччакка улуу нэһилиэстибэни тириэрдэргэ олус суолталаах.
Этиллибиккэ олоҕуран, төрөөбүт тылы уопсай үөрэхтээһин алын сүһүөх таһымыгар үөрэтии сыалын үс хайысхаҕа араарыахха свп:
1) үөрэнээччигэ төрөөбүт тыл туһунан билиини аан дойду туһунан научнай билии быстыспат сордотун быһыытынан иҥэрии, тыл үөрэҕин сүрүн балаһыанньаларын билиһиннэрии, онно олоҕуран, оҕо билэр-көрөр, толкуйдуур кыаҕын сайыннарыы;
үөрэнээччи дьону-сэргэни кытта төрөөбүт тылынан бодоруһар үөрүйэҕин, саҥа (тыл) култуурата киһи уопсай култууратын быстыспат сордото буоларын туһунан өйдөбулгэ тирэҕирэн, саҥа (тыл) араас көрүнэр (кэпсэтии, суруйуу, ааҕыы, өйтөн айыы, о.д.а.) үөрэтэн, салгыы сайыннарыы;
үөрэнээччигэ төрөөбүт тыл норуот ытык өйдөбүллэриттэн биирдэстэрэ буоларын быһыытынан ураты харыстабыллаах сыһыаны инэрии, хас биирдии киһи ийэ тылын сайыннарар иэстээҕин өйдөтүү.
Төрөөбүт тылы начаалынай оскуолаҕа үөрэтии сыала маннык сүрүн соруктары быһаардахха ситиһиллэр:
дьону-сэргэни кытта бодоруһар саҥа (тыл) сүрүн көрүннэрин үөрэнээччигэ үөрэх дэгиттэр дьайыыларын иҥэриини кытта бииргэ алтыһыннаран үөрэтии;тыл (саҥа) — бодоруһуу сүрүн ньымата диэн тутаах өйдөбүлгэ тирэҕирэн, үөрэнээччи кэпсэтэр уонна санаатын толору этэр (тыл этэр), суруйар үөрүйэҕин сааһыгар сөп тубэһиннэрэн сайыннарыы;
тыл үөрэҕин билиитигэр, сурук-бичик култууратын төрүт өйдөбүллэригэр олоҕуран, үөрэнээччи төрөөбүт тылын литературнай нуорматын тутуһарын, алҕаһа суох саҥарарын уонна суруйарын ситиһии;
тыл үөрэҕин сүрүн салааларын (лексика, фонетика, морфология, синтаксис, тиэкис) туһунан уопсай өйдөбүлү иҥэриигэ тирэҕирэн, үөрэнээччи толкуйдуур дьоҕурун сайыннарыы, сааһыгар сөп түбэһиннэрэн, өй үлэтин дьайыыларыгар үөрэтии;
• төрөөбүт тылы билии, харыстааһын, сайыннарыы сүрүн ньымаларыгар үөрэтии. Саха оскуолатыгар нуучча тылын үөрэнээччи төрөөбүт тылга ылбыт билиитигэр,иҥэриммит үөрүйэҕэр уонна сатабылыгар тирэҕирэн үөрэтии — билигин олохсуйбут өйдөбүл, бастыҥ учууталлар үгэскэ кубулуйбут үөрэтэр ньымалара. Онно тирэҕирэн, ФГУОС үөрэнэргэ үөрэтэр сүрүн балаһыанньатыгар уонна ирдэбилигэр олоҕуран, төрөөбут тылга тирэҕирэн нуучча тылын үөрэтиини саҥа таһымҥа таһаарар кэм кэллэ.
Төрөөбүт тылы начаалынай оскуолаҕа үөрэтии үөрэнээччи нуучча тылын кэбэҕэстик ылынарын хааччыйар, нуучча тылыгар тыл үөрэҕин үгүс уопсай балаһыанньаларын хос эбэтэр уруттаан үөрэтэри лаппа аҕыйатан, учуутал үөрэх чааһын оҕо нууччалыы саҥатын сайыннарыыга аныыр усулуобуйатын үөскэтиэхтээх. Онон саха оскуолатыгар нуучча тылын үөрэтии хаачыстыбатын тупсарыыга усулуобуйа үөскэтии — төрөөбүт тылы үөрэтии хос сыала-соруга.
Үөрэх былааныгар үөрэх предметин миэстэтэ.
Саха тылын үөрэтии чааһа начаалынай үөрэхтээһини сүрүннүүр уопсай үөрэхтээһин бырагырааматыгар (Примерная основная общеобразовательная программа начального общего образования) бэриллэр төрөөбүт тылынан үөрэнэр кылаастарга аналлаах базиснай үөрэх былаанын 3 барыйааныгар тирэҕирэн быһаарыллар. Үөрэх тэрилтэтэ бэйэтин үөрэҕин бырагырааматын, былаанын оносторугар онно баар булгуччулаах чааска киирбит предметтэр чаастарын тутуһара ирдэнэр. Онно эбии үөрэх былаанын талар чааһыттан бэйэтэ көрөн, ханнык баҕарар предмеккэ чаас эбэрэ, эбэтэр атын предмети эбии үөрэтэрэ көҥүл.
Ити ыйыллар базиснай үөрэх былааныгар нуучча уонна төрөөбүт тылы үөрэтии чаастарын ахсаана тэҥнэнэн, ордук государственнай статустаах төрөөбүт тыл үрдүк таһымҥа үөрэтиллэригэр усулуобуйа тэриллибитэ көстөр. Ону сэргэ төрөөбүт тылы үөрэтии нуучча тылын үөрэтиигэ тирэх буоларын ситиһэр туһуттан үөрэх матырыйаалын аттарарга табыгастаах балаһыанньа үөскүүр.
Үөрэх федеральнай базиснай былаанын үһүс барыйааныгар олоҕуран, саха оскуолатын начаалынай кылаастарыгар төрөөбүт тылы уонна литературнай ааҕыыны үөрэтиигэ барыта холбоон нэдиэлэҕэ 21 чаас бэриллэр: 1 кылааска — 5 чаас, 2 кылааска — 5 чаас, 3 кылааска — 6 чаас, 4 кылааска — 5 чаас. Бу чаастартан төрөөбүт тылы үөрэтиигэ 1 кылааска — 3 чаас, 2 кылааска — 3 чаас, 3 кылааска — 3 чаас, 4 кылааска — 3 чаас бэриллэр.
Ытык өйдөбүллэри үөрэх предметин ис хоһоонугар киллэрии.
Начаалынай кылааска саха тылын үөрэтии оҕоҕо ытык өйдөбүллэри (духуобунай сыаннастары) инэриигэ улахан суолталаах. Киһи-аймах үйэлэртэн үйэлэргэ өрө тутан илдьэ кэлбит ытык өйдөбүллэрэ (духуобунай сыаннастара) төрөөбүт тыл эгэлгэтигэр, кэрэтигэр сөнөллөр. Ол курдук үөрэтии ис хоһоонугар тыл үөрэҕин сүрүн хайысхаларын сэргэ уруок, кэпсэтии (бодорукуу) тиэмэтин, үөрэтии матырыйаалын быһыытынан төрөөбүт дойду, ийэ дойду, төрөөбүт тыл, айылҕа, үлэ, төрүт дьарык, ыал, дьиэ кэргэн, айымньы уонна кэрэ эйгэтэ, көҥүл, кырдьык, үтүө санаа, киһи-аймах, аан дойду омуктарын тылларын уонна култууратын эгэлгэтин курдук ытык өйдөбуллэр (духуобунай сыаннастар) киириэхтээхтэр.
Үөрэх предметин ис хоһооно
Начаалынай оскуолаҕа төрөөбүт тылы үөрэтии уопсай үөрэхтээһин систиэмэтигэр саха тылын үөрэтэр предмет быстыспат сорҕото, «Филология» үөрэх уобалаһыгар төрүт буолар сүрүн куурус буолар. Онон үөрэтии сыала-соруга, тутула, ис хоһооно уонна түмүк ирдэбилэ үрдүкү кылаастарга төрөөбүт тылы сэргэ атын филологическай предметтэри үөрэтиини кытта алтыһыннаран-ситимнээн торумнанар.
Төрөөбүт тылы начаалынай оскуолаҕа үөрэтии маҥнайгы кылааска «Бодоруһарга үөрэнэбит» диэн саҥа киирэр салааттан саҕаланар, ол кэнниттэн «Грамотаҕа үөрэтии» диэн үгэс буолбут ааҕарга уонна суруйарга үөрэтэр салаа «Ааҕарга уонна суруйарга үөрэнэбит» саҥа аатынан үөрэтиллэр. Бу кэмҥэ үөрэх былааныгар төрөөбүт тыл уонна литературнай ааҕыы чаастара бииргэ бэриллэллэр. «Ааҕарга уонна суруйарга үөрэнэбит» салаа кэнниттэн биирдэ төрөөбүт тыл уонна литературнай ааҕыы предметтэрэ тус-туспа үөрэтиллэллэр. Ити кэмтэн ыла начаалынай оскуолаҕа төрөөбүт тыл предметин сүрүн ис хоһоонун тиһиктээхтик үөрэтии саҕаланар.
Төрөөбүт тылы начаалынай оскуолаҕа үөрэтии ис хоһоонун сүрүн хайысхалара үөрэтии түмүк ирдэбилин уонна сыалын-соругун ситиһэргэ аналлаах тутаах научнай балаһыанньалартан таҥыллар. Ити ирдэбилгэ олоҕуран, төрөөбүт тылы үөрэтии ис хоһоонугар маннык сүрүн научнай хайысхалар киирэллэр:
Бодоруһуу култуурата.
Саҥа көрүҥэ (виды речевой деятельности): истии, саҥарыы, ааҕыы, суруйуу.
Тыл үөрэҕин тутаах салааларын туһунан уопсай өйдөбүлэ: фонетика, лексика, морфология, синтаксис.
Сурук-бичик култуурата: таба суруйуу уонна сурук бэлиэтэ.
Ситимнээх саҥаны сайыннарыы (тиэкис туһунан сүрүн өйдөбүл).
Сүрүн хайысхаларга киирбит тиэмэлэр ис хоһоонноро начаалынай оскуола үөрэнээччитин сааһын уратытын, өйүн-санаатын кыаҕын, билэр-көрөр дьоҕурун учуоттаан таҥыллыахтаахтар.
Бодороһуу култуурата.
Дьону кытта бодоруһуу араас көрүҥэ: кэпсэтии, сэһэргэһии, сүбэлэһии, сөпсөһүү. Тылы бодоруһуу сүрүн ньыматын быһыытынан арыйыы: бодоруһууга саҥа (вербальные средства общения) уонна туттуу-хаптыы (невербальные средства общения) суолтата. Саҥарыы уонна истии култууратын, кэпсэтии сиэрин тутуһуу.
Саҥа көруҥэ: истии, саҥарыы, ааҕыы, суруйуу.
Истии. Дьону кытта бодоруһууга (кэпсэтиигэ) истии култууратын тутуһуу. Кэпсэ-тии сыалын-соругун, дьон этэр санаатын,кэпсэтии ис хоһоонун өйдөөһүн. Сахалыы араас тиэкиһи истии, сүрүн ис хоһоонун, болҕойуллуохтаах түгэннэрин истэнсиһилии ылыныы, истибиккэ олоҕуран тус санааны үөскэтии. Истибиттэн туһааннааҕы, суолталааҕы сурунуу, былаан оҥоруу,анал бэлиэлэри туһанан, ис хоһоонун, тутулун исхиэмэнэн көрдөрүү.
Аа5ыы. Сахалыы араас тиэкиһи сахалыы саҥа интонациятын, төрүт дорҕоон этил-лиитин тутуһан, тэтимнээхтик ааҕыы.Тиэкиһи туох сыаллаах-соруктаах ааҕартан көрөн, ааҕыы араас көрүнүн сатаан туһаныы (үөрэтэр ааҕыы, билсиһэр ааҕыы,сорудахтаах ааҕыы, о.д.а.). Ааҕыы кэмигэр тиэкис сүрүн санаатын өйдөөһүн, наадалаах, туһалаах информацияны араарыы.Аахпыт тиэкис сүрүн ис хоһоонугар тус сыанабылы (сыһыаны) сатаан этии. Тиэкистэн синонимы, сомоҕо домоҕу, түөлбэ тылы,ойуулуур-дьүһүннүүр ньыманы туттуу бастыҥ холобурун булуу, анаан болҕойуу, аахпыты кэпсииргэ туһаныы. Ааҕыллартиэкистэн билбэт, өйдөөбөт саҥа тыллары тылдьыттан булуу. Ааптар санаатын, иэйиитин биэрэригэр тиэкис тутулун, этииарааһын хайдах туһаммытын быһаарыы. Ааҕыыга тиэкис интонациятын, туонун сүрүн санааҕа сөп тубэһиннэрэн таба тайаныы.
Саҥарыы (дор5оонноох саҥа). Кэпсэтии сиэрин, саҥарыы култууратын тутуһуу. Дьону кытта табан кэпсэтии. Кэпсэтиини тоҕоостоохтук көҕулээһин, саҕалааһын, салҕааһын, түмүктээһин. Саныыр санааны толору, сиһилии тириэрдэр инниттэн кэпсэтии сыалыгар-соругар, ис хоһоонугар сөп тубэһэр сахалыы тылы-өһү, ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалары таба туһаныы. Саҥарыы кэмигэр туттуу-хаптыы бэлиэтин (невербальное общение) тоҕоостоохтук туттуу. Саҥа тиибин арааһын (ойуулааһын,сэһэргээһин, тойоннооһун) туттан тыл этии. Кэпсэтии, тыл этии түгэниттэн дорҕоону күүшүрдэн-сымнатан, үрдэтэн-намтатан, уһатан, куолас толҕонун, эгэлгэтин туһанан истээччигэ тус сыһыаны, иэйиини тириэрдии. Этэр санааны сааһылаары эбэтэр тустаах өйдөбүлү истээччигэ тоһоҕолоон тиэрдээри тоҕоостоох миэстэҕэ анал тохтобуллары (паузаны) сатаан туһаныы. Түгэниттэн көрөн, саҥарыы тэтимин сөпкө талыы.
Суруйуу (суругунан саҥа). Сурук-бичик култууратын тутуһуу. Тупсаҕай буочарынан ыраастык суруйуу. Тиэкиһи устуу, истэн суруйуу (диктант). Саныыр санааны суругунан сиһилии тириэрдии. Аахпыттан суруйуу (изложение). Дьиэ кэргэн, чугас доҕор, таптыыр дьарык, айылҕа, кыыллар тустарынан, ону таһынан айымньы, хартыына, киинэ ис хоһоонун, экскурсияҕа, быыстапкаҕа сырыы туһунан тэттик тиэкистэри суруйуу (өйтөн суруйуу). Суругунан улэҕэ синоним тыллары, сомоҕо домоҕу, онтон да атын сахалыы ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалары туттуу. Тиэкис тутулун, сахалыы таба суруйуу, сурук бэлиэтин быраабылатын тутуһуу.
Тыл үөрэҕэ.
Төрөөбүт тылбыт — саха тыла. Саха омук үөскээбит, сайдыбыт историята. Саха тыла — туур тыла. Саха тылын уруулуу тыллара. Төрөөбүт тыл киһи оло5ор суолтата.
Дор5оон уонна таба саҥарыы. Сана дорҕоонун өйдөбүлүн, сахалыы дорҕоон араа-һын билии. Төрөөбүт тылын дорҕооннорун, ордук чуолаан сахалыы ураты дорҕооннору (уһун-кылгас аһаҕас уонна хоһуласпыт, сэргэстэспит, маарыннаһар бүтэй дорҕооннору, дифтоннары, к, нь, мурун , ҕ дорҕооннору) арааран истии, чуолкайдык, таба саҥарыы нуорматын тутуһан саҥарыы. Саха тылыгар киирии тыллары үксүн сахатытан, аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрин сокуонун тутуһан саҥарыы. Тылы дорҕоонун састаабынан ырытыы.
Лексика. Норуот тылын туһунан уопсай өйдөбүлү, төрүт уонна киирии тыл ураты-ларын билии. Литературнай тыл суолтатын билии, нуорматын тутуһуу. Тыл лексическэй суолтатын быһаарыы. Хомуур суолталаах, түөлбэ тыл, биир уонна элбэх суолталаах тыллар, көспүт суолталаах тыллар, омоним, антоним, синоним (харыс тыллар, метафоралар, сомоҕо домох) өйдөбүллэрин билии, тиэкистэн булуу, саҥарар саҥаҕа сөпкө туттуу. Быһаарыылаах тылдьыт арааһын сатаан туһаныы, тыл суолтатын тылдьыттан булан быһаарыы.
Графика. Сурук сайдыытын бэлиэ түгэннэрин билсии, киһи олоҕор суолтатын өйдөөһун. Сахалыы сурук-бичик сайдыытын историятын билии. Дорҕоон буукубаларын билии, таба ааттааһын. Буукубалары суруллар ньымаларынан холбоон, ыраастык, тэ-тимнээхтик илиинэн суруйуу. Сурукка туттуллар атын бэлиэлэри, өйдөбүллэри (абзац, тылы көһөрүү бэлиэтэ, тыл икки арда (пробел)) сөпкө туттуу. Сахалыы алпаабыт бэрээдэгин билии. Араас тылдьытынан, ыйынньыгынан, каталогунан үлэлииргэ алпаабыты сөпкө туһаныы. Компьютерга сахалыы шрибинэн тиэкиһи тэтимнээхтик бэчээттээнсуруйуу.
Морфология. Тыл састааба диэн өйдөбүлү, тыл уларыйар уонна үөскүүр ньыматын билии. Саҥа чааһын туһунан уопсай өйдөбүлү билии. Саҥа чаастарын бөлөҕө: ааттар (аат тыл, даҕааһын аат, ахсаан аат, солбуйар аат), туохтуурдар (аат туохтуур, сыһыат туохтуур, тус туохтуур), сыһыат, көмө саҥа чаастара, саҥа аллайыы. Тылы састаабынан ырытыы (тыл олоҕо, сыһыарыыта). Тыллары сүрүн бэлиэлэринэн (грамматическай халыыптарынан) бөлөхтөөһүн, ырытыы. Саҥарар саҥаҕа тыл литературнай нуорматын тутуһуу.
Синтаксис. Этии уонна тыл ситимэ уратыларын, этии арааһын (сэһэн, ыйытыы, күүһүрдүү) билии. Тэнийбит уонна тэнийбэтэх этии, судургу уонна холбуу этии, сирэй саҥа, ойоҕос саҥа, диалог, туһулуу өйдөбүллэрин билии, этиигэ, тиэкискэ арааран булуу, бэйэ этиитин толкуйдааһын. Этиини таба интонациялаан ааҕыы, сурукка саҥа дэгэтин сурук бэлиэтинэн араарыы. Этии чилиэнинэн ырытыы.
Сурук-бичик култуурата
Таба суруйуу. Таба суруйуу сурук-бичик култуурата буоларын өйдөөһүн. Уһун аһаҕас дорҕооннору, дифтону, хоһуласпыт, сэргэстэспит, маарыннаһар бүтэй дорҕоон-нору, саха тылыгар киирии дорҕооннору таба суруйуу. Сахалыы араастык этиллэр тыллар таба суруллуулара тыл төрүт сокуоннарыттан тахсалларын, норуокка үөрүйэх, үгэс буолбут нуормаларыгар олоҕуралларын өйдөөһүн, харыстабыллаахтык сыһыаннаһыы. Киэҥник, элбэхтик туттуллар эбэтэр сахалыы этэргэ табыгастаах киирии тыллары сахатытан суруйуу. Тылбаастанар эбэтэр саха тылынан бэриллэр кыахтаах нуучча тылларын сахалыы солбугунан биэрии. Олохторо нууччалыы суруллар киирии тыллар сыһыарыыларын таба суруйуу.
Сурук бэлиэтэ. Сурук бэлиэтэ — тыл култууратын сорҕото буоларын, киһи этэр санаатын чуолкайдыырга, иэйэр иэйээни сурукка биэрэргэ, суругу-бичиги тупсарарга биллэр-көстөр туһалааҕын, тиэкис арҕам-тарҕам барбатын, ыһыллыбатын, биир сомоҕо, сибээстээх буоларын хааччыйарын өйдөөһүн. Тылын ордук тупсаҕай тутуллаах, этигэн, бэргэн буоларыгар сахалыы этии, сурук бэлиэтин арааһын (араарар, тоһоҕолоон бэлиэ-тиир) сатабыллаахтык туттуу.
Ситимнээх саҥаны сайыннарыы
Туох сыаллаах-соруктаах саҥарарын-суруйарын чуолкай өйдөөн (тиэмэ, сүрүн санаа), дьон өйүгэр-санаатыгар тиийимтиэтик санаатын сааһылаан, араас тиэкистэри холкутук саҥарыы-суруйуу (истэн суруйуу, өйтөн суруйуу, о.д.а.). Тиэкис сүрүн санаатыгар олоҕуран, тиэкиһи таба ааттааһын. Тиэкис тиибиттэн көрөн (сэһэргээһин, ойуулааһын, тойоннооһун), тиэкис тутулун тутуһар (киириитэ, сүрүн чааһа, түмүгэ), былаанын оҥорор (кылгас, тэнийбит), кэрчик тиэмэлэргэ бытарытыы. Тыл туттуллар уратытын, дэгэтин учуоттаан, сахалыы тутуллаах этиилэри (логичность речи), ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалары, тыл баайын (богатство речи) сөпкө туттар (уместность речи).
Үөрэх предметин үөрэтии түмүгэ
Ытык өйдөбүллэри иҥэрии түмүгэ (личностные результаты)
Саха тылын оскуолаҕа үөрэтии кэмигэр оҕо маннык ытык өйдөбүллэри (духуобунай сыаннастары) иҥэриннэҕинэ төрөөбүт тыла сайдарыгар бэриниилээх, эппиэтинэстээх буоларыгар, бэйэтин кыаҕын толору туһанарыгар эрэниэххэ сөп.
Төрөөбүт тыл — омугу сомоҕолуур тыл буоларын өйдүүр.
Төрөөбүт тыл төрүт айылгыта, үйэлээх үгэһэ, этигэн кэрэтэ норуот тылынан уус-уран айымньытыгар уонна уус-уран литератураҕасөҥмүтүн билэр.
Төрөөбүт тылын сайыннарар, кэлэр көлүөнэҕэ тириэрдэр ытык иэстээҕин, ийэ тыл үйэлэргэ чөл туруктаах буоларыгар тус оруоллааҕын өйдүүр.
Төрөөбүт тыл иитиллэр, үөрэнэр, айар-сайдар тыл буоларын итэҕэйэр.
Төрөөбүт тыл элбэх омук алтыһан бииргэ олорор кэмигэр, икки (элбэх) тылланыы усулуобуйатыгар хас биирдии киниттэн харыстабыллаах сыһыаны эрэйэрин өйдүүр.
Үөрэх сатабылларын сайыннарыы түмүгэ (метапредметные результаты)
Бэйэни салайынар-дьаһанар сатабыл.
Тылын сайыннарар сыалы-соругу таба туруорунар, сатаан былаанныыр, туох-ханнык түмүккэ кэлиэхтээҕин быка холоон билэр. Тугу билэрин-билбэтин, тугу ситэри үөрэтиэхтээҕин арааран өйдүүр. Сылга бииртэн итэҕэһэ суох төрөөбүт тылга аналлаах бырайыактарга кыттан (тус бырайыага, коллективнай бырайыак) үлэлиир.
«Тылы сэрэйэр» дьоҕуру (языковое чутье, чувство языка) сайыннарыы. Бэйэтин сааһыгар сөп тубэһэр тиэкискэ үөрэппит матырыйаалын сүнньүнэн тыл литературнай нуормата саҥарар эбэтэр суруйар киһи тылыгар төһө сөпкө эбэтэр сыыһа туттулларын тута «сэрэйэн» билэр, итэҕэһин, алҕаһын быһаарар, көннөрөр, бэйэтин тылыгар-өһүгэр тыл нуорматын ирдэбилин тутуһарга дьулуһар.
Тылын сайыннарар баҕаны үөскэтии (потребность в совершенствовании собственной речи). Төрөөбүт тылын барҕа баайын сыаналыыр, тыл кэрэтигэр умсугуйар, этигэн тыл күүһүн, кыаҕын толору туһанарга, тылын-өһүн бэйэтэ сатаан чочуйан, тупсаран, санаатын сиһилии этэргэ, кэпсииргэ дьулуһар.
Хонтуруолланыы. Бэйэ санатын өрүү кэтэнэр, көрүнэр, алҕаһа суох саҥарарга, санаатын ыпсаран, хомоҕойдук этэргэ кыһаллар.
Билэр-көрөр сатабыл. Сүрүн үөрэнэр сатабыл.
Үлэ сыалын-соругун таба туруоруу. Төрөөбүт тылын үөрэтэригэр сыал-сорук туруорунан көдьүүстээхтик үлэлиир.
Билиини-көрүүнү кэҥэтэр араас матырыйаалы туһаныы. Сахалыы үөрэх-наука литературатыттан (тылдьыттартан, ыйынньыктартан, энциклопедиялартан, араас кинигэттэн) туһааннаах информацияны, билиини дөбөннүк булар, бэлиэтэнэр, түмэр, 24 ситимниир араас ньыманы табыгастаахтык туһанар. Сахалыы тахсар оҕоҕо аналлаах республика, улуус, оскуола хаһыаттарын-сурунаалларын («Кэскил», «Чуораанчык», о.д.а.) тиһигин быспакка ааҕар, араадьыйанан, телевизорынан сахалыы биэриилэри сэргээн истэр-көрөр, үөрэҕэр, чинчийэр, айар улэтигэр көдьүүстээхтик туһанар. Сахалыы үөрэҕи сайыннарар интернет-сайтартан туһалаах, наадалаах информацияны булан, сөпкө наардаан туһанар; тиэкиһи компьютерга сахалыы шрибинэн бэйэтэ тэтимнээхтик бэчээттиир; интернет нөҥүө сахалыы ыытыллар араас тэрээһиҥҥэ төрөөбүт тыл литературнай нуорматын тутуһан, көхтөөхтүк кыттар.
Билиини сааһылааһын (структурирование знаний). Саҥа билии ыларга баар билиитигэр тирэҕирэр. Атын предметтэргэ ылбыт билиитин сатаан ситимниир (интеграция знаний).
Тобулук өйү сайыннарар үөрүйэхтэр. Төрөөбүт тыл оскуолаҕа оҕону сайыннарар үөрэх тутаах салааларыттан (предметтэриттэн) биирдэстэрэ. Онон үөрэнээччи саха тылын үөрэтэр кэмигэр үөрэнэргэ төрүт буолар өй үлэтин сүрүн үөрүйэхтэрин баһылыыр.
Саха тылын лингвистическэй матырыйаалыгар тирэҕирэн, өй үлэтин араас дьайыыларын кэбэҕэстик толорор: тэҥнээһин (сравнение), ырытыы (анализ), холбооһун (синтез), түмүктээһин (обобщение), (сериация), ханыылатан сааһылааһын (классификация), майгыннатыы (аналогия), сааһылаан ситимнээһин (систематизация). Итини сэргэ араас тойоннуур ньыманы (индукция, дедукция) табыгастаахтык туһанан дьону итэҕэтэр, ылыннарар курдук санаатын сааһылаан этэр үөрүйэҕэ сайдар.
Рефлексия. Сыалы-соругу ситиһэр ньымаларын уонна усулуобуйаларын төһө сөпкө талбытын сыаналыыр. Үлэ хаамыытын хайдах салайан иһэрин кэтээн көрөр. Үлэ түмүгүн дьон интэриэһин, болҕомтотун тардар курдук сахалыы кэпсиир.
Бэлиэни-символы туһанар үөрүйэхтэр. Дорҕоон (буукуба), тыл, этии чилиэннэрин, тиэкис анал бэлиэлэрин сатаан туһанар. Анал бэлиэлэринэн тыл, этии, тиэкис моделын онорор. Бэриллибит моделга тирэҕирэн, тылы, этиини толкуйдуур, тиэкиһи айар. Этиини, тиэкиһи көннөрөргө анал корректорскай бэлиэлэри сатаан туһанар. Лингвистическэй билиини араас таблица, исхиэмэ, модель, диаграмма көмөтүнэн көрдөрөр. Таблицанан, исхиэмэнэн, моделынан, диаграмманан көрдөрүллүбүт лингвистическэй билиини өйдүүр уонна кэпсиир.
Бодоруһар сатабыл.
Бииргэ үлэлииргэ үөрүйэх. Дьону кытта бииргэ алтыһан үөрэнэр, үлэлиир араас ньыманы баһылыыр (пааранан, бөлөҕүнэн, хамаанданан, о.д.а). Саастыылаахтарын, улахан дьону кытта айымньылаах алтыһыы туругар кэбэҕэстик киирэр (продуктивное взаимодействие), биир сыаллаах-соруктаах дьонун кытта таһаарыылаахтык, көдьүүстээхтик үлэлиир үөрүйэхтэнэр (продуктивное сотрудничество).
Кэпсэтэр үөрүйэх. Кэпсэтии уратыларын өйдүүр, табан кэпсэтэр. Кэпсэтэр киһитин убаастыыр, сэҥээрэр, санаатын болҕойон истэр, ылынар. Ханнык баҕарар эйгэҕэ кэпсэтэригэр дьон болҕомтотун тардар, сэргэхситэр, сонурҕатар, көҕүлүүр сатабылы табан туһанар. Кэпсэтэр кэмҥэ бэйэ көрбүтүн, истибитин, аахпытын сиһилии сэһэргиир. Дьон өйдөспөт, тыл тылга киирсибэт буолар төрүөттэрин сөптөөхтүк сыаналыыр, сатаан ырытар, өйдөһүү суолун дөҕөннүк тобулар.
Кэпсэтии сиэрин (речевой этикет) тутуһар үөрүйэх. Дьону кытта алтыһыыга кэпсэтии сиэрин тутуһар, туттан-хаптан бодоруһуу ньымаларын тоҕоостоохтук туттар.
Сахалыы дорооболоһор, билсиһэр, быраһаайдаһар, көрдөһөр, бырастыы гыннарар, буойар, телефонунан кэпсэтэр, о.д.а. үгэстэри иҥэриммит, күннээҕи олоҕор өрүү туттар.
Тустаах үөрэх предметин үөрэтии түмүгэ (предметные результаты)
Саха тылын литературнай нуорматын (орфоэпическэй, лексическэй, грамматическай) тутуһар. Дорҕоону, буукубаны, тыл сүһүөҕүн, саҥа чааһын, этии чилиэнин, судургу этиини булар, быһаарар, наардыыр.
Сахалыы таба суруйуу, сурук бэлиэтин быраабылаларын тутуһар.
Тиэкис өйдөбүлүн, бэлиэтин билэр (тиэмэтэ, сүрүн санаата, аата, эпиграф, ту-тула, этиилэрин ситимэ).
Саныыр санаатын сааһылаан, дьоҥҥо өйдөнүмтүөтүк, тиийимтиэтик этэр, тиэ-кис тутулун тутуһан суруйары сатыыр.
Тиэкис тииптэрин сэһэргээһин, ойуулааһын, тойоҥнооһун диэн араарар.
Монолог (сэһэргиир, ойуулуур, тойоннуур) уонна диалог (кэпсэтии, санаа үллэстии, ыйыталаһыы, о.д.а.) арааһын сатаан туһанар.
Бэйэ саҥатын (тылынан, суругунан) сатаан хонтуруолланар, тиэкиһин ис хоһоонун, тылын-өһүн сыаналанар, алҕастарын булар, чочуйар, тупсарар.
Букубаар иннинээ5и кэм
Дор5оону 6ол5ойон истэргэ, чуолкайдык санарарга уорэнии. Истэр, тыынар орган улэтин тупсарар эрчиллии, оонньуу арааьа. Сана органын
былчынын сайыннарар, куолаьы синньэтэ-соното, улаатыннара-кыччата уорэнэр эрчиллии, оонньуу. Тылыгар итэ5эстээх о5ону кытта улэ. Тылы, этиини, хоьоону чуолкай санарарга, ыксаабакка, тыыны сопко ылан, иьиллэр гына улаханнык санарарга уорэнии.
Тыл дор5оонун истэн араарыы. Кылгас-уьун дор5оону тэннээн коруу. Тыл бастакы суьуо5ун дор5оонун ойдоон истии. Тылга дор5оон турар бэрээдэгин быьаара уорэнии (схеманан). Чопчу дорБоон иьиллэр тылын, схемаБа соп тубэьэр тылы ойтон булуу.
Тылы байытыы, билэр темаБа ыйытыыга эппиэттээьин, сэьэргэьии. Хартыынанан улэ, экскурсия5а сылдьыы.
Букубаар кэмэ
Аа5арга уорэнии. Графическай схеманан этиини тылга, тылы суьуоххэ, суьуоБу дор5оонно араара уорэнии. Дор5оон, буукуба, аьа5ас дор5оон, кылгас аьа5ас дор5оон, уьун аьа5ас дор5оон, дифтонг арааран билии. Бутэй дор5оон, хоьуласпыт бутэй дор5оон, сэргэстэспит бутэй дор5оон, суьуох диэн ойдобулу араарыы.
Кылгас, уьун аьа5ас дор5оон, дифтонг, бутэй дор5оон буукубатын, й дор5оон аьа5ас дорБоону кытта ситимин бэлиэтиир буукубаны, сымнатар, араарар бэлиэни уорэтии.
Буукуба бэчээтинэйин уонна суруллуутун араарыы. Маарыннаьар буукубаны тэннээн коруу. Икки, ус буукубаны холбуу корон аа5ар сатабылы уоскэтии. Суьуо5у холбоон, тыл таьаара уорэнии. Тылы дор5оон уьунун тутуьан, суьуо5у ургулдьу холбоон аа5арга уорэнии. Сыыйа бутун тылынан аа5арга киирии.
Суруйарга уорэнии. Суруйар кэмнэ илиини, тононоБу, тобону, атаБы, бэйэни сопко туттан олоруу. Суруйарга тэтэрээти бэлэмнээьин. Уруучуканы (харандааьы) тутарга уорэнии. Илиини, тарбаБы сурукка бэлэмнээьин. Тэтэрээт сурааьынын тутуьан араас элемени суруйуу. Хас да элемени ситимнээн суруйарга уорэнии.
Кыра буукуба элеменэ, суруллуута. Буукуба хайдах ситимнэьэрэ. Бутун буукубаны, икки-ус буукубалаах суьуо5у илиини араарбакка суруйа уорэнии.
Бэчээттэммит уонна илиинэн суруллубут тылы, кылгас этиини алБаьа суох устуу. Судургу тутуллаах 1-2 суьуохтээх тылы, этиини истэн суруйуу. Этии саБаланыытыгар, анал аакка улахан буукубаны суруйуу. Улахан буукуба суруллуутун судургуттан саБалаан сыыйа уорэнии.
Этии бутэьигэр точканы туруоруу. Ыйытыы уонна кууьурдуу бэлиэтин ойдооьун.
Суруйбуту бэрэбиэркэлии, алБаьы конноро уорэнии.
Аа5арга бэлэмнээьин. Торообут дойду, бырааьынньык, оБо аймах олоБун туьунан уус-уран айымньыны, остуоруйаны ааБан эбэтэр кэпсээн иьитиннэрии. Иьирэх тыллаах-остоох тэттик хоьоону ойтон ааБарга уорэнии.
Букубаар кэннинээ5и кэм
Тылы дор5оон уьунун тутуьан, суьуоБу ургулдьу холбоон, бутун тылынан аа5ар сатабылы чинэтии.
Тыл саппааьын байытыы, билэр тыл суолтатын чопчулааьын.
Ыйытыыга эппиэттиир, аахпыты, истибити кэпсиир, ойтон аа5ар, бэйэ санаатын этэр дьоБуру инэрии.
Буукубаар кэннинээ5и кэм бутуутэ мунуутэБэ суьуоБунэн 20-25 тылы ааБыахтаахтар.
Онтон сыл бутуутэ мунуутэ5э билбэт ыарахана суох текскэ сыалай тылынан 35-40 тылы ааБыахтаахтар.
Ойтон аа5ар айымньы ахсаана 9-10, кылаас таьыгар аа5ар кинигэ ахсаана 5-7.
Кылааска суругунан улэ кээмэйэ:
аахпыттан суруйуу 20-25 тыл,
уорэтэр диктант 15-20 тыл,
бэрэбиэркэлиир диктант 10-15 тыл.
Yөрэх стандартын ирдэбилинэн 1-гы кылаас бүтүүтэ үөрэнээччигэ ирдэбил:
дорҕоону, буукубаны, тылы, этиини араарар;
аһаҕас, бүтэй, кылгас аһаҕас, уһун аһаҕас дорҕооннору, дифтоннары уонна сэргэстэспит, хоһуласпыт бүтэй дорҕооннору билэр;
саха тылын дорҕооннорун уонна буукубаларын, киирии дорҕооннорун уонна буукубаларын билэр;
истэн таба суруйар (диктант-кээмэйэ 15-20 /10-15/ тыл)
тыл сүhүөхтэрин уонна көһөрүү быраабылатын билэр;
этии бүтүүтүгэр тохтобул оҥорор, ону сурукка туочуканан бэлиэтиир
саха тылын алфавитын билэр буолуохтаах
Маҥнайгы кылааһы бүтэрэр үөрэнээччи билиэхтээх:
Төрөөбүт тыл бары дорҕооннорун, киирии бүтэй дорҕооннору;
Сахалыы сурукка туттуллар бары буукубалары уонна кинилэр ханнык дорҕооннору бэлиэтииллэрин;
Тыл сүһүөххэ хайдах арахсарын;
Кыра кээмэйдээх 5-6хоһоону (нойосуус);
2-3 саха суруйааччытын аатын
Маҥнайгы кылааһы бүтэрэр үөрэнээччи сатыахтаах:
Кыра текси үргүлдьү сүhүөхтээн уонна бүтүн тылларынан, сөп түргэннээхтик өйдөөн ааҕары (ортотунан мунуутэ5э 20 – 25 тылы)
Буукубалары уонна кинилэр ситимнэрин сыыһата суох суруйары, уһун аһаҕас, хоһуласпыт бүтэй дорҕооннору, дифтоннары табатык бэлиэтиири;
Илиинэн уонна бэчээтинэй буукубаларынан суруллубут тыллары, тыллар ситимнэрин, этиилэри ал5аhа суох устары;
Тыллары, тыллар ситимнэрин уонна 3-4 тыллаах этиилэри истэн суруйары;
Тылы суhуоххэ араарары уонна 1-2 суhуохтээх тыл дор5ооннорун араастарын ыйа-ыйа, схема комотунэн ырытары;
Этиини улахан буукубаттан са5алыыры, этии бутуутун точканан бэлиэтиири;
Текст ис хоhоонунан ыйытыыга толору эппиэттиири;
Хартыынанан уонна бэйэ уруhуйунан кыра 4-5 этиилээх кэпсээни онорору;
Кэпсээни,остуоруйаны, хоhоону ойдоон истэри уонна ыйытыы комотунэн эбэтэр иллюстрациянан сирдэтэн кэпсиири;
Урут аахпыт уонна сана кинигэни тас корунунэн арааран билэри уонна аа5ыллыбыт айымньы геройдарын ааттыыры
Халандаарнай -тематическай былаан (нэдиэлэ5э 5 чаас) 78 чаас
Учебник: Кронникова М.Ф.Букубаар 1 кылаас
| № | Уруок темата | Чаас ахс. | Уруок тиибэ | Үѳрэнээччи улэтин сурун керуцнэрэ | Үөрэх предметин үөрэтии түмүгэ | Буолар кунэ | ||
| Тустаах үөрэх биридимиэтин үөрэтии түмүгэ
| Үѳрэх сатабылларын сайыннарыы түмүгэ
| Былаан
| Факт | |||||
| 1 чиэппэр (41 ч.) Бодоруһарга үөрэнэбит ( төрөөбүт тыл, саҥа уонна сурук култуурата) (10 ч) | ||||||||
| 1 | Ийэ дойдубут | 1 |
СТБ | Үѳрэх кинигэтин кытта билсиЬэр. Ийэ дойду, тереебут дойду киЬи оло5ор суолтатын ейдуур, быЬаарар | Истибитин кэпсииргэ, айан кэпсииргэ, хартыынанан кэпсииргэ эрчиллэр. Кэпсииригэр тиэкис тутулун тутуЬар | Тылын сайыннарар сыалы-соругу таба туруорунар |
|
|
| 2 | Төрөөбүт дойдубут, сирим. | 1 | СТБ | БодоруЬуу култуурата киЬи оло5ор суолтатын араас холобурдары туЬанан быЬааран кэпсиир | Төрөөбүт дойдуну, сири билии. Санааны утуу-субуу сааЬылаан этэргэ эрчиллии
| Тереебут тылын уерэтэригэр сыал-сорук туруорунан кедьуустээхтик улэлиир.
|
|
|
| 3 | Төрөөбүт тылбыт – саха тыла | 1 | СТБ | Бэйэтин сахатыы сацатын тереебут тыл уйэлээх угэЬигэр тирэ5ирэн, саха тылын литературнай нуорматын тутуЬан чуолкайдык сацарарга кыЬаллар | Төрөөбүт тылбыт – саха тыла буоларын билии Тыл то5о наадатын билии | Сатаан былаанныыр, туох- ханнык тумуккэ кэлиэхтээ5ин быьа холоон билэр. |
|
|
| 4 | Бодоруһуу диэн тугуй? | 1 | СТБ | Кэпсэтии сахалыы угэстрин куннээ5и оло5ор дьону кытта бодоруЬууга туЬанарга дьулуЬар | БодоруЬуу култуурата киЬи оло5ор суолтатын араас холобурдары туЬанан быЬаарыы | Саастыылаахтарын, улахан дьону кытта айымньылаах алтыЬыы туругар кэбэ5эстик киирэр |
|
|
| 5 | Бодоруһууга кэпсэтии сиэрэ | 1 | СТБ | Ыйытыыны сепке биэрэргэ, санаа уллэстэргэ, истибитин сиЬилии кэпсииргэ эрчиллэр | Бодоруһууга кэпсэтии сиэрин тутуЬуу. Сацарыы култууратын тутуЬуу
| Кэпсэтии сахалыы угэстэрин куннээ5и оло5ор дьону кытта бодоруЬууга туЬанар.
|
|
|
| 6 | Бодоруһууга туттуу-хаптыы суолтата | 1 | СТБ | Сэцээрэн, сэргээн истэрин туттуу-хаптыы бэлиэтинэн таба кердерерге уерэнэр | Бодоруһууга туттуу-хаптыы суолтатын билии | Биир санааны, тылы хос-хос этэн дьону сылаппат курдук сацаны хонтуруолланар |
|
|
| 7 | Бодоруһууга истии суолтата
| 1 | СТБ | БодоруЬууга истии култууратын тутуЬар. Дьон тугу этэрин бол5ойон истэргэ кыЬаллар | Бодоруһууга истии суолтатын ейдееЬун. Сацарар кэмигэр истэр дьонун ытыктыырын биллэрии. | Истэр дьон санаатын сэцээрэргэ, сэргииргэ, учуоттуурга, ыйытыылары чопчу хоруйдуурга эрчиллэр |
|
|
| 8 | Бодоруһууга суруйуу, ааӄыы суолтата | 1 | СТБ | Дьон-сэргэ истии уонна сацарыы култууратын хайдах тутуЬалларын кэтээн керер, ал5астары булар, бэйэ култууратын сайыннарарга кыЬаллар | Бодоруһууга суруйуу, ааӄыы суолтатын билии.
| Сацарар кэмцэ куолаЬын дэгэтин (интонациятын) сепке биэрэргэ кыЬаллар. |
|
|
| 9 | Бодоруһууга анал бэлиэ суолтата | 1 | СТБ | Кэпсэтии сиэрин анал тылларын дьону кытта бодоруЬарыгар таба туЬанарга эрчиллэр | Бодоруһууга анал бэлиэ суолтатын билии, олоххо туттуу | ДорооболоЬуу, билсиЬии, быраЬаайдаЬыы, кердеЬуу, бырастыы гыннарыы, буойуу, телефонунан кэпсэтии уо.д.а. сиэрин анал тылларын таба туЬанар |
|
|
| 10 | Хатылааһын | 1 | Ч | Дьону кытта табан кэпсэтэргэ кыЬаллар. Сахалыы дорооболоьор, билсиьэр, быраьаайдаьар, кердеьер, бырастыы гыннарар, буойар, телефонунан кэпсэтэр, о.д.а. угэстэри инэриммит, куннээ5и оло5ор еруу туттар. | Ылбыт билиини, сатабылы бэрэбиэркэлээЬин | Дьону кытта бииргэ алтыЬан уерэнэр, улэлиир араас ньыманы баьылыыр (пааранан, беле5унэн, хамаанданан, о.д.а). |
|
|
| Ааӄарга, суруйарга үөрэнэбит (70 ч) Тыл туһунан бастакы өйдөбүл (10 ч) | ||||||||
| 11 | Тыл уонна саӊа | 1 | СТБ | Тыл туһунан бастакы өйдөбүлу ылар. Сацарар саца тыл ситимнэЬиилэриттэн турарын билэр. | Сацарар саца тыллар ситимнэЬиилэриттэн турарын билии | Тылын сайыннарар сыалы-соругу таба туруорунар, сатаан былаанныыр, туох- ханнык тумуккэ кэлиэхтээ5ин быьа холоон билэр. |
|
|
| 12 | Тыл уонна биридимиэт | 1 | СТБ | Араас предметтэр ааттарын арааран билэргэ уерэни Этии хас тылтан турарын этии.и.
| Тыл биридимиэти, хайааЬыны, биридимиэт бэлиэтин ааттыырын быЬааран билии.
| Дор5оон (буукуба), тыл, этии анал бэлиэлэрин сатаан туьанар. Анал бэлиэлэринэн тыл, этии, тиэкис моделын онорор |
|
|
| 13 | Биридимиэти ааттыыр тыллар | 1 | СТБ | Предмети ааттыыр тыл ыйытыы кеметунэн булар. Тылы уонна пиридимиэти утары туруортаан уратыларын этэр, быЬаарар | Биридимиэти ааттыыр тыллары арааран билии. Тыл схематын оцоруу | Таблицанан, исхиэмэнэн, моделынан, диаграмманан кердеруллубут 1лингвистическэй билиини ейдуур уонна кэпсиир. |
|
|
| 14 | Биридимиэти ааттыыр тыллар | 1 | К | Этииттэн предмети ааттыыр тыллары ыйытыы кеметунэн булар, | Биридимиэти ааттыыр тыллар ыйытыыларын билии. Бэриллибит тыллартан биридимиэти ааттыыр тыллары булуу. | Тылын сайыннарар сыалы-соругу таба туруорунар, сатаан былаанныыр, туох- ханнык тумуккэ кэлиэхтээ5ин быьа холоон билэр. |
|
|
| 15 | Биридимиэти ааттыыр тыллар | 1 | Ч | Тыл биридимиэти, хайааЬыны, биридимиэт бэлиэтин ааттыырын бэйэтин тылынан быЬаарарга холонор. | Биридимиэти ааттыыр тыллары этиигэ тутта уерэнии | Сыалы-соругу ситиьэр ньымаларын уонна усулуобуйаларын теЬе сепке талбытын сыаналыыр. Улэ хаамыытын хайдах салайан иьэрин кэтээн керер. |
|
|
| 16 | Хайааһыны ааттыыр тыллар | 1 | СТБ | Предмет аатыгар уонна хайааЬыцца ыйытыы туруорар. Бэриллибит тыллартан хайааһыны ааттыыр тыллары булар. | Хайааһыны ааттыыр тыллары арааран билии | Саастыылаахтарын, улахан дьону кытта айымньылаах алтыьыы туругар кэбэ5эстик киирэр, биир сыаллаах-соруктаах дьонун кытта таьаарыылаахтык, кедьуустээхтик улэлиир уеруйэхтэнэр. |
|
|
| 17 | Хайааһыны ааттыыр тыллар | 1 | К | Хайааһыны ааттыыр тылы ыйытыытынан булар. Буукуба элеменнэрин суруйуу
| Хайааһыны ааттыыр тыллар ыйытыыларын билии | Тиэкис тиибиттэн керен (сэьэргээьин ойуулааьын, тойоннооьун), тиэкис тутулун тутуьар (киириитэ, сурун чааьа, тумугэ), былаанын онорор (кылгас, тэнийбит), кэрчик тиэмэлэргэ бытарытар.
|
|
|
| 18 | Хайааһыны ааттыыр тыллар | 1 | Ч | Хайааһыны ааттыыр тыллары быЬаарарга холонор | Хайааһыны ааттыыр тыллары этиигэ туттуу, булуу | Бэйэ сацатын (тылынан, суругунан) сатаан хонтуруолланар, тиэкиьин хоьоонун, тылын-еьун сыаналанар, ал5астарын булар, чочуйар, тупсарар
|
|
|
| 19 | Биридимиэт бэлиэтин ааттыыр тыллар | 1 | СТБ | Бэлиэни кердерер тылларга ыйытыы туруора уерэнии Ɵӊү, форманы, материалы о.д.а тыллары кердерер оЬуобай тыллар баалларын билии | Биридимиэт бэлиэтин ааттыыр тыллары арааран билии | Тереебут тылын бар5а баайын сыаналыыр, тыл кэрэтигэр умсугуйан этигэн тыл кууьун, кыа5ын толору туьанарга, тылын-еьун бэйэтэ сатаан чочуйан, тупсаран, санаатын сиьилии этэргэ, кэпсииргэ 1дьулуьар. |
|
|
| 20 | Этэр санаа кэрчигэ уонна этии | 1 | СТБ | Предметтэр ааттарын, бэлиэлэрин, тугу гыналларын таба наардыыр. Билиини бэрэбиэркэлэнэр. | Этэр санаа кэрчигэ уонна этии диэн арааран билии. Этии схематын оцоруу | Тылын сайыннарар сыалы-соругу таба туруорунар, сатаан былаанныыр, туох- ханнык тумуккэ кэлиэхтээ5ин быьа холоон билэр. |
|
|
| Дорӄоон (14 чаас) | ||||||||
| 21 | Дорӄоон. Саӊарар саӊаӄа дорӄоону үөскэтии | 1 | СТБ | Хас биирдии дор5оон буукубаны кердерерун билии. Тылы сепке сацарыы,истии. | Тыллар дор5оонтон туралларын билии. Хас биирдии дор5оон буукубаны кердерерун билии. Тылы сепке сацарыы,истии. | Сана билии ыларга баар билиитигэр тирэ5ирэр. Атын предметтэргэ ылбыт билиитин сатаан ситимниир (интеграция знаний ). |
|
|
| 22 | Сахалыы төрүт дорӄоон арааһа, уратыта | 1 | СТБ | Тылга дор5оону сатаан истии. Дор5оону фишканан сепке бэлиэтииргэ эрчиллии | Сахалыы төрүт дорӄоон араЬын билии Тылга дор5оону сатаан истии. Дор5оону фишканан сепке бэлиэтииргэ эрчиллии | Дьону кытта бииргэ алтыЬан уерэнэр, улэлиир араас ньыманы баьылыыр (пааранан, беле5унэн, хамаанданан, о.д.а).
|
|
|
| 23 | Кылгас, уһун аһаӄас дорӄооннор | 1 | СТБ | АЬа5ас дор5ооннор кылгас уонна уЬун буолалларын билии, ону моделга киллэрэ уерэнии | АЬа5ас дор5ооннор кылгас уонна уЬун буолалларын билии Тылы дор5ооунан ырытыы | Бэриллибит моделга тирэ5ирэн, тылы, этиини толкуйдуур, тиэкиьи айар. Этиини, тиэкиьи кеннерерге анал корректорскай бэлиэлэри сатаан туьанар. |
|
|
| 24 | Дифтонг | 1 | СТБ | АЬа5ас дор5ооннор ессе биир керуццэ – дифтоцца арахсалларын билии | АЬа5ас дор5ооннор ессе биир керуццэ – дифтоцца арахсалларын билии | Лингвистическэй билиини араас таблица, исхиэмэ, модель, диаграмма кеметунэн кердерер. Таблицанан, исхиэмэнэн, моделынан, диаграмманан кердеруллубут лингвистическэй билиини ейдуур уонна кэпсиир. |
|
|
| 25 | Илин уонна кэлин аһаӄас дорӄооннор | 1 | СТБ | Тыл илин уонна кэлин аЬа5ас дор5оонун арааран сепке истэ уерэнии. Буукуба элеменнэрин суруйуу | АЬа5ас дор5ооннор илин уонна кэлин буолалларын билии Дор5оону сыыьа аа5ыы тыл суолтатын сыыьа ейдуургэ тиэрдэрин билии. | Бэйэ сацатын (тылынан, суругунан) сатаан хонтуруолланар, тиэкиьин хоьоонун, тылын-еьун сыаналанар, ал5астарын булар, чочуйар, тупсарар |
|
|
| 26 | Киэӊ уонна айах аһаӄас дорӄооннор | 1 | СТБ | Тыл киэц уонна айах аЬа5ас дор5оонун арааран сепке истэ уерэнии. | Киэӊ уонна айах аһаӄас дорӄооннору арааран билии | Саныыр санаатын сааьылаан, дьоццо ейденумтуетук, тиийимтиэтик этэр, тиэкис тутулун тутуьан суруйары сатыыр. |
|
|
| 27 | Бүтэй дорӄоон. Ньиргиэрдээх уонна ньиргиэрэ суох бүтэй дорӄооннор | 1 | СТБ | Дор5ооннор ньиргиэрдээх, ньиргиэрэ суох буолалларын хайдах билэр ньыманы билсии, туьаныы | Дор5ооннор керуцнэргэ арахсалларын билии. | Бэйэ сацатын еруу кэтэнэр, керунэр, ал5аьа суох санарарга, санаатын ыпсаран, хомо5ойдук этэргэ кыЬаллар. |
|
|
| 28 | Хоһуласпыт бүтэй дорӄоонноох тыллар | 1 | СТБ | Хоһуласпыт бүтэй дор5ооннору сепке быЬаара уерэнии, чицэтии | Бутэй дор5оон хоЬулаЬыыта тыл суолтата уларытарын билии, ейдееЬун | Лингвистическэй билиини араас таблица, исхиэмэ, модель, диаграмма кеметунэн кердерер. |
|
|
| 29 | Хоһуласпыт бүтэй дорӄооннор | 1 | Ч | Хоһуласпыт бүтэй дорӄооннору арааран истии уонна таба саӊарыы. | Хоһуласпыт бүтэй дорӄоонноох тылы суЬуехтуургэ икки ацы араарыы | Бэйэ сацатын (тылынан, суругунан) сатаан хонтуруолланар, тиэкиьин хоьоонун, тылын-еьун сыаналанар, ал5астарын булар, чочуйар, тупсарар. |
|
|
| 30 | Сэргэстэспит бүтэй дорӄоонноох тыллар | 1 | СТБ | Тылы дор5ооннорунан ырытыы | Сэргэстэспит бүтэй дорӄоонноох тыллары сепке сацарыы, суЬуехтээЬин | Сана билии ыларга баар билиитигэр тирэ5ирэр. Атын предметтэргэ ылбыт билиитин сатаан ситимниир (интеграция знаний ).
|
|
|
| 31 | Сэргэстэспит бүтэй дорӄооннор | 1 | Ч | Дор5ооннору арааран билиини чицэтии. Тылга ханнык дор5оон иЬиллэрин, хаста иЬиллэрин чопчу этэр | Сэргэстэспит бүтэй дорӄооннору арааран истии уонна таба саӊарыы | Лингвистическэй билиини араас таблица, исхиэмэ, модель, диаграмма кеметунэн кердерер. Таблицанан, исхиэмэнэн, моделынан, диаграмманан кердеруллубут лингвистическэй билиини ейдуур уонна кэпсиир. |
|
|
| 32 | Аһаӄас дорӄоон сүһүөӄү үөскэтэр суолтата | 1 | СТБ | Тыл суьуе5ун, суьуех иьигэр дор5оонун арааран истии. | СуЬуех оруолун, улэтин билии, тылга суЬуех ахсаанын хайдах билэр ньыманы билии. | Саныыр санаатын сааьылаан, дьоццо ейденумтуетук, тиийимтиэтик этэр, тиэкис тутулун тутуьан суруйары сатыыр. |
|
|
| 33 | Тылы сүһүөхтэрэ | 1 | СТБ | Тылга хас аЬа5ас дор5оон баарый да соччо суЬуех баарын билии. | Тылы сүһүөххэ араарыы | Тылын сайыннарар сыалы-соругу таба туруорунар, сатаан былаанныыр, туох- ханнык тумуккэ кэлиэхтээ5ин быьа холоон билэр. |
|
|
| 34 | «Дорӄоон» тиэмэ5э ситиһиибин бэрэбиэркэлэнэбин | 1 | ББ | «Дорӄоон» тиэмэ5э ылбыт билиини бэрэбиэркэлэнии. | Уһун аһаҕас дорҕооннору, дифтону, хоһуласпыт, сэргэстэспит бүтэй дорҕооннору билии | Бэйэ сацатын (тылынан, суругунан) сатаан хонтуруолланар, тиэкиьин хоьоонун, тылын-еьун сыаналанар, ал5астарын булар, чочуйар, тупсарар
|
|
|
| Букубаар кэмэ (38 чаас)
| ||||||||
| 35 | А-аа, Ы-ыы дор5ооннор буукубалара | 1 | СТБ | А, Ы дор5оон буукубаны кердерерун билии. А,Ы дор5ооннор буукубаларын билсиЬии Тылы сепке сацарыы,истии. Буукуба бэчээтинэйин уонна суруллуутун араарыы. | А, Ы буукубалары таба суруйуу. Буукуба дор5оон буоларын быьаарыы. Улахан, кыра буукубалар суруллууларын тэцнээн атылыы элеменнэри булуу, уратыларын быЬаарыы | Сана билии ыларга баар билиитигэр тирэ5ирэр. Атын предметтэргэ ылбыт билиитин сатаан ситимниир (интеграция знаний ). |
|
|
| 36 | У-уу, О-оо дор5ооннор буукубалара | 1 | СТБ | Устуу алгоритмын билэр, суруйарга туьанар. Буукубалары сепке холбоон, ыраастык, кыраһыабайдык суруйар | У, О дор5ооннор буукубаларын билсиЬии У, О буукубалары таба суруйуу. Буукуба дор5оон буоларын быьаарыы. | Саха тылын лингвистическэй матырыйаалыгар тирэ5ирэн, ей улэтин араас дьайыыларын кэбэ5эстик толорор: тэцнээьин, ырытыы, холбооьун, тумуктээьин, ханыылатан сааьылааьын, майгыннатыы, сааьылаан ситимнээЬин.
|
|
|
| 37 | ыа, уо дифтоннар | 1 | СТБ | Ыа, уо дифтоннары билсиЬии, Буукуба элеменнэрин суруйуу | Дор5оон саца атын керуцэ. Дифтону сатаан арааран истии.
| Улэ хаамыытын хайдах салайан иьэрин кэтээн керер. Улэ тумугун дьон интэриэьин, бол5омтотун тардар курдук сахалыы кэпсиир |
|
|
| 38 | «Аа, Ыы, Уу, Оо буукубалар» ситиһиибин бэрэбиэркэлэнэбин | 1 | ББ | АЬа5ас дор5ооннор араастарын ал5аЬа суох билэр, таба санарар, тыл схематыгар сепке туруорар. Улахан уонна кыра буукубалар суруллууларын билэр | Аа, Ыы, Уу, Оо буукубалары таба суруйуу, билиини бэрэбиэркэлэнии | Кэпсэтэр кэмнэ бэйэ кербутун, истибитин, аахпытын сиЬилии сэЬэргиир. Дьон ейдеспет, тыл тылга киирсибэт буолар теруеттэрин септеехтук сыаналыыр, сатаан ырытар, ейдеьуу суолун дебеннук тобулар. |
|
|
| 39 | С-с дор5оон, буукуба | 1 | СТБ | С-с дор5оон, буукубаны билсиЬии, Буукуба элеменнэрин суруйуу. | Дор5ооннор артикуляциялара С дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу Тылы дор5оонун састаабынан ырытыы | Бэйэ сацатын (тылынан, суругунан) сатаан хонтуруолланар, тиэкиьин хоьоонун, тылын-еьун сыаналанар, ал5астарын булар, чочуйар, тупсарар
|
|
|
| 40 | Р-р, Л-л дор5оон, буукуба | 1 | СТБ | Р-р, Л-л дор5ооннору, буукубалары билсиЬии, суруйуу. Дор5ооннор артикуляциялара | Р, Л дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу. Улахан, кыра буукубалар суруллууларын тэцнээн атылыы элеменнэри булуу, уратыларын быЬаарыы | Саастыылаахтарын, улахан дьону кытта айымньылаах алтыьыы туругар кэбэ5эстик киирэр (продуктивное взаимодействие), биир сыаллаах-соруктаах дьонун кытта таьаарыылаахтык, кедьуустээхтик улэлиир уеруйэхтэнэр (продуктивное сотрудничество). |
|
|
| 41 | М-м, Н-н дор5оон, буукуба | 1 | СТБ | М-м, Н-н дор5ооннору, буукубалары билсиЬии, суруйуу. | М, Н дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу. Тылы дор5оонун састаабынан 1ырытыы | Бэйэ сацатын (тылынан, суругунан) сатаан хонтуруолланар, тиэкиьин хоьоонун, тылын-еьун сыаналанар, ал5астарын булар, чочуйар, тупсарар. |
|
|
| ||||||||
| 42 | Б дор5оон, буукуба | 1 | СТБ | Б дор5оону, буукубаны билсиЬии, суруйуу. | Б дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу Буукубалары араастык араартаан белехтееЬун. | Тылын сайыннарар сыалы-соругу таба туруорунар, сатаан былаанныыр, туох- ханнык тумуккэ кэлиэхтээ5ин быьа холоон билэр.
|
|
|
| 43 | «Лл, Рр,Мм,Нн,Бб, Сс дор5ооннор буукубалара» ситиһиибин бэрэбиэркэлэнэбин | 1 | ББ | Тылы чуолкайдык санарар, суьуеххэ араарар, суьуех дор5оонун арааран истэр, ырытар | «Лл, Рр,Мм,Нн,Бб, Сс дор5ооннор буукубаларын билии, ылбыт билиини бэрэбиэркэлэнии. Бэриллибит этиилэри сааЬылаан, ал5аЬа суох устуу. | Суруйарга тэтэрээти бэйэ иннигэр сепке уурар, уруучуканы сатаан тутар. Устуу алгоритмын билэр, суруйарга туьанар. Ал5астарын булар, чочуйар, тупсарар. |
|
|
| 44 | И-ии, Э-ээ, иэ дор5ооннор буукубалара | 1 | СТБ | И, Э дор5ооннору, буукубалары, иэ дифтону билсиЬии, суруйуу. | И, Э, иэ дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу Тылы дор5оонун састаабынан ырытыы | Кэпсэтии уратыларын ейдуур, табан кэпсэтэр. Кэпсэтэр киьитин убаастыыр, сэнээрэр, санаатын бол5ойон истэр, ылынар. |
|
|
| 45 | Т-т, - тт- дор5оон, буукуба | 1 | СТБ | Т дор5оону, буукубаны билсиЬии. Буукуба элеменнэрин суруйуу - тт- хоЬулаЬыытын билии | . Т дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу. Хоһуласпыт бүтэй дорӄоонноох тылы суЬуехтуургэ икки ацы араарыы | Сахалыы уерэ5и сайыннарар интернет-сайтартан туьалаах, наадалаах информацияны булан, сепкэ наардаан туьанар; тиэкиьи компьютерга сахалыы шрибинэн бэйэтэ тэтимнээхтик бэчээттиир; интернет ненуе сахалыы ыытыллар араас тэрээьиннэ тереебут тыл литературнай нуорматын тутуьан, кехтеехтук кыттар. |
|
|
| 46 | Υ-үү, Ө-өө, үө дор5ооннор буукубалара | 1 | СТБ | Υ-үү, Ө-өө дор5ооннору, буукубалары, үө дифтону билсиЬии, суруйуу. | Υ-үү, Ө-өө, үө дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу. Улахан, кыра буукубалар суруллууларын тэцнээн атылыы элеменнэри булуу, уратыларын быЬаарыы | Саха тылын лингвистическэй матырыйаалыгар тирэ5ирэн, ей улэтин араас дьайыыларын кэбэ5эстик толорор: тэцнээьин, ырытыы, холбооьун, тумуктээьин, ханыылатан сааьылааьын, майгыннатыы, сааьылаан ситимнээЬин. |
|
|
| 47 | К-к, -кк- дор5оон, буукуба | 1 | СТБ | К дор5оону, буукубаны билсиЬии, суруйуу. - кк- хоЬулаЬыытын билии. | К дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу. . Буукубалары араастык араартаан белехтееЬун.
| Суруйарга тэтэрээти бэйэ иннигэр сепке уурар, уруучуканы сатаан тутар. Устуу алгоритмын билэр, суруйарга туьанар. Бэйэ сацатын (тылынан, суругунан) сатаан хонтуруолланар, тиэкиьин хоьоонун, тылын-еьун сыаналанар, ал5астарын булар, чочуйар, тупсарар |
|
|
| 48 | Х-х, -хх- дор5оон, буукуба | 1 | СТБ | Х дор5оону, буукубаны билсиЬии, суруйуу. - хх- хоЬулаЬыытын билии. | Х дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу. Тылы дор5оонун састаабынан ырытыы | Дьону кытта алтыьыыга кэпсэтии сиэрин тутуьар, туттан-хаптан бодоруьуу ньымаларын то5оостоохтук туттар. |
|
|
| 49 | «Ии, Ээ, Υү Өө, тт, Кк, Хх буукубалар» ситиһиибин бэрэбиэркэлэнэбин | 1 | ББ | А ь а 5 а с дор5ооннор араастары н а л 5 а ь а суох билэр, таба санарар, тыл схематыгар сепке туруорар. Улахан уонна кыра буукубалар суруллууларын билэр | Υөрэппит буукубаларын билэллэрин бэрэбиэркэлээЬин. Бэриллибит этиилэри сааЬылаан, ал5аЬа суох устуу. | Улэ хаамыытын хайдах салайан иьэрин кэтээн керер. Улэ тумугун дьон интэриэьин, бол5омтотун тардар курдук сахалыы кэпсиир. Ал5астарын булар, чочуйар, тупсарар. |
|
|
| 50 | Д-д дор5оон, буукуба | 1 | СТБ | Д дор5оону, буукубаны билсиЬии, суруйуу. | Дор5ооннор артикуляциялара Д дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу | Ханнык ба5арар эйгэ5э кэпсэтэригэр дьон бол5омтотун тардар, сэргэхситэр, сонур5атар, ке5улуур сатабылы табан туьанар. |
|
|
| 51 | Й дор5оон, буукуба | 1 | СТБ | Й дор5оону, буукубаны билсиЬии, суруйуу. | Й дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу Улахан, кыра буукубалар суруллууларын билии | Саха тылын лингвистическэй матырыйаалыгар тирэ5ирэн, ей улэтин араас дьайыыларын кэбэ5эстик толорор: тэцнээьин, ырытыы, холбооьун, тумуктээьин, ханыылатан сааьылааьын, майгыннатыы, сааьылаан ситимнээЬин. |
|
|
| 52 | Г-г дор5оон, буукуба | 1 | СТБ | Г дор5оону, буукубаны билсиЬии, суруйуу. | Г дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу | Тереебут тыл элбэх омук алтыьан бииргэ олорор кэмигэр, икки (элбэх) тылланыы усулуобуйатыгар хас биирдии киьиттэн харыстабыллаах сыьыаны эрэйэрин ейдуур. |
|
|
| 53 | П-п, -пп- дор5оон, буукуба | 1 | СТБ | П дор5оону, буукубаны билсиЬии, суруйуу. - пп- хоЬулаЬыытын билии. |
П дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу. Хоһуласпыт бүтэй дорӄоонноох тылы суЬуехтуургэ икки ацы араарыы | Тугу билэрин-билбэтин, тугу ситэри уерэтиэхтээ5ин арааран ейдуур. Сылга бииртэн итэ5эьэ суох тереебут тылга аналлаах бырайыактарга кыттан (тус бырайыага, коллективнай бырайыак) улэлиир. |
|
|
| 54 | Ӄ дор5оон, буукуба | 1 | СТБ | Ӄ дор5оону, буукубаны билсиЬии, суруйуу. Дор5ооннор артикуляциялара | Ӄ дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу | Сахалыы уерэх-наука литературатыттан (тылдьыттартан, ыйынньыктартан, энциклопедиялартан, араас кинигэттэн) туЬааннаах информацияны, билиини дебеннук булар, бэлиэтэнэр, тумэр, ситимниир араас ньыманы табыгастаахтык туьанар. |
|
|
| 55 | «Дд, й, Гг, Пп, ӄ буукубалар» Ситиһиибин бэрэбиэркэлэнэбин | 1 | ББ | Икки, ус буукубаны холбуу корон аа5ар сатабылы уоскэтии. Буукубалар тылга оруолларын билии сепке аа5арга ыйыы буолаларын билии. | Υөрэппит буукубаларын билэллэрин бэрэбиэркэлээЬин. Бэриллибит этиилэри сааЬылаан, ал5аЬа суох устуу. | Устуу алгоритмын билэр, суруйарга туьанар. Буукубалары сепке холбоон, ыраастык, кыраһыабайдык суруйар |
|
|
| 56 | Ч-ч, -чч- дор5оон, буукуба | 1 | СТБ | Ч дор5оону, буукубаны билсиЬии, суруйуу. - чч- хоЬулаЬыытын билии. | Ч дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу. Улахан, кыра буукубалар суруллууларын тэцнээн атылыы элеменнэри булуу, уратыларын быЬаарыы | Улэ хаамыытын хайдах салайан иьэрин кэтээн керер. Улэ тумугун дьон интэриэьин, бол5омтотун тардар курдук сахалыы кэпсиир |
|
|
| 57 | Һ дор5оон, буукуба | 1 | СТБ | Һ дор5оону, буукубаны билсиЬии, суруйуу. Дор5ооннор артикуляциялара | Һ дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу. Тылы уонна этиини суруйууга буукубалар ситимнэЬэр элеменнэрин таба холбооЬун. | Бэйэ сацатын (тылынан, суругунан) сатаан хонтуруолланар, тиэкиьин хоьоонун, тылын-еьун сыаналанар, ал5астарын булар, чочуйар, тупсарар. |
|
|
| 58 | Дь-дь дор5оон, буукуба | 1 | СТБ | Дь дор5оону, буукубаны билсиЬии, суруйуу. Дор5ооннор артикуляциялара | Дь дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу | Тереебут тыл элбэх омук алтыьан бииргэ олорор кэмигэр, икки (элбэх) тылланыы усулуобуйатыгар хас биирдии киьиттэн харыстабыллаах сыьыаны эрэйэрин ейдуур. |
|
|
| 59 | Ӊ дор5оон, буукуба | 1 | СТБ | Ӊ дор5оону, буукубаны билсиЬии, суруйуу. Дор5ооннор артикуляциялара | Ӊ дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу | Дьону кытта бииргэ алтыЬан уерэнэр, улэлиир араас ньыманы баьылыыр (пааранан, беле5унэн, хамаанданан, о.д.а). |
|
|
| 60 | Нь-нь, -ннь- дор5оон, буукуба | 1 | СТБ | Нь дор5оону, буукубаны билсиЬии, суруйуу. - ннь- хоЬулаЬыытын билии. | Нь дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу. Илиини араарбакаа биир тэц тэтимнээхтик суруйуу | Бэйэ сацатын (тылынан, суругунан) сатаан хонтуруолланар, тиэкиьин хоьоонун, тылын-еьун сыаналанар, ал5астарын булар, чочуйар, тупсарар. |
|
|
| 61 | «Чч, һ, Дь дь ӊ Нь нь» ситиһиибин бэрэбиэркэлэнэбин» | 1 | ББ | Аађыы үөрүйэхтэрин чиңэтии Тылы таба суруйа уерэнии Буукубалар тылга оруолларын билии сепке аа5арга ыйыы буолаларын билии. | Υөрэппит буукубаларын билэллэрин бэрэбиэркэлээЬин. Бэриллибит этиилэри сааЬылаан, ал5аЬа суох устуу. | Устуу алгоритмын билэр, суруйарга туьанар. Буукубалары сепке холбоон, ыраастык, кыраһыабайдык суруйар |
|
|
| 62 | Төрөөбүт дойдум – Саха сирэ | 1 | К | Текси сепке аа5ан ис хоЬоонун биэрэ уерэнии | Төрөөбүт дойдум – Саха сирэ буоларын билии. Саха сирин киин куоратын билии. | Тереебут тылын сайыннарар, кэлэр келуенэ5э тириэрдэр ытык иэстээ5ин, тыл уэлэргэ чел туруктаах буоларыгар тус оруоллаа5ын ейдуур. Тереебут тыл иитиллэр, уерэнэр, айар-сайдар тыл буоларын итэ5эйэр. |
|
|
| 63 | «Я я» буукуба | 1 | СТБ | Я дор5оону, буукубаны билсиЬии, Буукуба элеменнэрин суруйуу. Дор5ооннор артикуляциялара | Я дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу. Тылы уонна этиини суруйууга буукубалар ситимнэЬэр элеменнэрин таба холбооЬун. | СааЬыгар сеп тубэЬэр тэттик уус-уран тиэкистэри (хоЬоон, кэпсээн, норуот уус-уран айымньыта, сонун информация) айымньы ис хоЬоонун арыйан, сахалыы саца интонациятын терут дор5оон этиллиитин тутуЬан аа5арга эрчиллэр. |
|
|
| 64 | «Ю ю», «Е е», «Ё ё» буукубалар
| 1 | СТБ | Ю. Е, Ё дор5ооннору, буукубалары, үө дифтону билсиЬии, суруйуу. | Ю, Е, Ё дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу | Сахалыы уерэх-наука литературатыттан (тылдьыттартан, ыйынньыктартан, энциклопедиялартан, араас кинигэттэн) туЬааннаах информацияны, билиини дебеннук булар, бэлиэтэнэр, тумэр, ситимниир араас ньыманы табыгастаахтык туьанар. |
|
|
| 65 | «й» уонна «а», «й» уонна «у» дор5ооннортон турар нууччалыы суруллар тыллар. Я я Ю ю буквалар | 1 | СТБ | Төрүт уонна киирии тыллар таба суруллууларын уратытын бол5ойор, таба суруйарга эрчиллэр. Я я Ю ю буквалар икки дор5оону бэлиэтиир тубэлтэлэрин билии | «й» уонна «а», «й» уонна «у» дор5ооннортон турар нууччалыы суруллар тыллары аа5ыы, таба суруйуу
| Саастыылаахтарын, улахан дьону кытта айымньылаах алтыьыы туругар кэбэ5эстик киирэр (продуктивное взаимодействие), биир сыаллаах-соруктаах дьонун кытта таьаарыылаахтык, кедьуустээхтик улэлиир уеруйэхтэнэр (продуктивное сотрудничество). |
|
|
| 66 | «й» уонна «э», «й» уонна «о» дор5ооннортон турар нууччалыы суруллар тыллар. Е е Ё ё буквалар | 1 | СТБ | «й» уонна «э», «й» уонна «о» дор5ооннортон турар нууччалыы суруллар тыллары аа5ыы уонна таба суруйуу | Е е Ё ё буквалар икки дор5оону бэлиэтиир тубэлтэлэрин билии | Кэпсэтэр кэмнэ бэйэ кербутун, истибитин, аахпытын сиЬилии сэЬэргиир. Дьон ейдеспет, тыл тылга киирсибэт буолар теруеттэрин септеехтук сыаналыыр, сатаан ырытар, ейдеьуу суолун дебеннук тобулар. |
|
|
| 67 | «Я я Ю ю Е е Ё ё дор5ооннор уонна буукубалар» ситиһиибин бэрэбиэркэлэнэбин | 1 | ББ | Саха тылыгар киирии дорҕооннору таба суруйуу, аа5ыы | Аа5ар сатабылы хонтуруолланыы, таба суруйар сатабылы бэрэбиэркэлээЬин
| Бэйэ сацатын (тылынан, суругунан) сатаан хонтуруолланар, тиэкиьин хоьоонун, тылын-еьун сыаналанар, ал5астарын булар, чочуйар, тупсарар
|
|
|
| 68 | «В в», «Ф ф» дор5ооннор буукубалара. | 1 | СТБ | В, Ф дор5ооннору, буукубалары билсиЬии, суруйуу. Дор5ооннор артикуляциялара | В, Ф дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу Илиини араарбакаа биир тэц тэтимнээхтик суруйуу | Дьону кытта бииргэ алтыЬан уерэнэр, улэлиир араас ньыманы баьылыыр (пааранан, беле5унэн, хамаанданан, о.д.а). |
|
|
| 69 | «Ж ж», «Ш ш» дор5ооннор буукубалара. | 1 | СТБ | Ж, Ш дор5ооннору, буукубалары билсиЬии, суруйуу. Дор5ооннор артикуляциялара | Ж, Ш дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу | Устуу алгоритмын билэр, суруйарга туьанар. Буукубалары сепке холбоон, ыраастык, кыраһыабайдык суруйар |
|
|
| 70 | «З з» дор5оон буукубата. | 1 | СТБ | З дор5оону, буукубаны билсиЬии, суруйуу. | З дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу. Улахан, кыра буукубалар суруллууларын тэцниир. | Сыалы-соругу ситиьэр ньымаларын уонна усулуобуйаларын теЬе сепке талбытын сыаналыыр. Улэ хаамыытын хайдах салайан иьэрин кэтээн керер. Улэ тумугун дьон интэриэьин, бол5омтотун тардар курдук сахалыы кэпсиир. |
|
|
| 71 | Бүтэй дор5оон сымнаӄаһын, кытаанаӄын көрдөрөр бэлиэ. Ь Ъ. | 1 | СТБ | Бүтэй дор5оон сымнаӄаһын, кытаанаӄын көрдөрөр бэлиэлэри Ь Ъ билии. Ь, Ъ дор5оонноох тыллары аа5ыы, таба суруйуу | Бүтэй дор5оон сымнаӄаһын, кытаанаӄын көрдөрөр бэлиэлэри Ь Ъ баар тылларын таба суруйуу
| Кэпсэтэр кэмнэ бэйэ кербутун, истибитин, аахпытын сиЬилии сэЬэргиир. Дьон ейдеспет, тыл тылга киирсибэт буолар теруеттэрин септеехтук сыаналыыр, сатаан ырытар, ейдеьуу суолун дебеннук тобулар. |
|
|
| 72 | «Вв-Фф, Жж-Шш, Щщ, Цц, Зз, ь ъ буукубалар уонна дор5ооннор» ситиһиибин бэрэбиэркэлэнэбин»
| 1 | ББ | А а 5 ы ы техникатын сепке туттан аа5ар, этии интонациятын т у т у ь а н аа5ар, устуу техникатын быьааран таба суруйар, бол5омтолоох буоларга кыьаллар. | Таба суруйууга, сурук бэлиэтигэр ал5аЬы булуу, ырытыы, кеннеруу, таба суруйууга эрчиллии. Саха тылыгар киирии дорҕооннору таба суруйуу. | Таблицанан, исхиэмэнэн, моделынан, диаграмманан кердеруллубут лингвистическэй билиини ейдуур уонна кэпсиир. Ал5астарын булар, чочуйар, тупсарар. |
|
|
| Букубаар кэннинээӄи кэм (6 чаас) | ||||||||
| 73 | Сахалыы алпаабыт | 1 | СТБ | Алпаабыт диэн тугун, барыта саха алпаабытыгар 40 буукуба баарын билэр, буукубалар миэстэлэрин билэр, бэрээдэгинэн ааттаталыыр. | Сахалыы алпаабыты билии, нойосуус уерэтии. Буукубалары дор5оон араастарынан наардааЬын таблицатын билии. | Тереебут тылын сайыннарар, кэлэр келуенэ5э тириэрдэр ытык иэстээ5ин, тыл уэлэргэ чел туруктаах буоларыгар тус оруоллаа5ын ейдуур. Тереебут тыл иитиллэр, уерэнэр, айар-сайдар тыл буоларын итэ5эйэр. |
|
|
| 74 | «Ыам ыйа» Сайа, «Кэӄэ» Күннүк Уурастыырап | 1 | К | Тылы дор5оон уьунун тутуьан, суьуо5у ургулдьу холбоон аа5арга уорэнии. Сыыйа бутун тылынан аа5арга киирии. | Аа5ыы сурун ньыматын билии. СуЬуе5унэн сатаан аа5ыы сатабылларын тутуЬуу. Истибит, аахпыт айымньытын ис хоЬоонун ситимнээхтик кэпсиир. | Сыалы-соругу ситиьэр ньымаларын уонна усулуобуйаларын теЬе сепке талбытын сыаналыыр. Улэ хаамыытын хайдах салайан иьэрин кэтээн керер. Улэ тумугун дьон интэриэьин, бол5омтотун тардар курдук сахалыы кэпсиир. |
|
|
| 75 | «Хатыӊ», «Күһүн», «Кыстык хаар, кыыдамнаа, кылбаӊнаа!», «Тоӊсоӄой» | 1 | К | Аа5ыллыбыт айымньынан ыйытыыларга септеех эппиэти биэрэр, сурук бэлиэлэрин керен аа5ар, аа5ыы интон.ейдеен истэр, ис хоьоонунан кэпсиир. | Текси сепке аа5ан ис хоЬоонун биэрэ уерэнии. Аа5ыллыбыт тиэкис туЬунан ыйытыыларга эппиэттээЬин. Аахпыт айымньытыттан ордук ейге хатанар тубэлтэни тылынан ойуулааЬын. | Пааранан, бөлөҕүнэн, хамаанданан биир сыаллаах-соруктаах тапсан бииргэ үөрэнэргэ, үлэлииргэ эрчиллэр. Бэриллибит этиилэри сааЬылаан тиэкис оцорор |
|
|
| 76 | «Таба», «Хоту дойду туллуга», «Туллук-туллук доӄоттоор», «Оттоку олук алгыһа» | 1 | К | Истибит, аахпыт кэпсээниттэн тыллары, этиилэри сатаан араарар Буукубалар тылга оруолларын билии сепке аа5арга ыйыы буолаларын билии. | Кылгас тиэкистэри сыыЬата суох суЬуехтээн эбэтэр бутун тылынан аа5ар. Истибит, аахпыт айымньытын туЬуна бэйэ санаатын этэр. | Кылгас уус-уран тиэкистэри диктор (о5о, артыыс) аа5ыытын истэн, айымньы ис хоЬоонун, тылын –еЬун сэргэ сахалыы саца интонациятын, терут дор5оон этиллиитин бол5ойор. Сахалыы таба суруйуу, сурук бэлиэтин быраабылаларын тутуьар. |
|
|
| 77 | «Билсибэтэх доӄордуулар», «Кыһын кэлбит», «Кырынаас», «Ыт оӄото уонна кырынаас» | 1 | К | Дор5оонноохтук аа5ыы. Аађыы үөрүйэхтэрин бэрэбиэркэлээһин | Аа5арыгар судургу этии интонациятын тутуЬуу. Аа5арга этии кэннигэр турар бэлиэлэргэ тохтобулу оцорор. | СааЬыгар сеп тубэЬэр тэттик уус-уран тиэкистэри (хоЬоон, кэпсээн, норуот уус-уран айымньыта, сонун информация) айымньы ис хоЬоонун арыйан, сахалыы саца интонациятын терут дор5оон этиллиитин тутуЬан аа5арга эрчиллэр.
|
|
|
| 78 | «Буукубаар, быраһаай!» | 1 | К | Уһун аһаҕас дорҕооннору, дифтону, хоһуласпыт, сэргэстэспит, маарыннаһар бүтэй дорҕооннору, саха тылыгар киирии дорҕооннору таба суруйуу. | Аа5ар сатабылы хонтуруолланыы, таба суруйар сатабылы бэрэбиэркэлээЬин.
| Тереебут тылын сайыннарар, кэлэр келуенэ5э тириэрдэр ытык иэстээ5ин, тыл уэлэргэ чел туруктаах буоларыгар тус оруоллаа5ын ейдуур. Тереебут тыл иитиллэр, уерэнэр, айар-сайдар тыл буоларын итэ5эйэр. |
|
|
Кылгатыллыбыт бэлиэлэр: СТБ – саца тиэмэни барыы, К – комбинированнай, Ч – чицэтии, ББ – билиини бэрэбиэркэлээЬин
Учебник: Төрөөбүт тыл 1 кылаас (С.С.Семёнова, Н.Н.Васильева)
| № | Уруок тиэмэтэ | Чаас ахс. | Уруок тиибэ |
| Үөрэх предметин үөрэтии түмүгэ | Буолар кунэ | ||
| Үѳрэнээччи улэтин сурун керуцнэрэ | Тустаах үөрэх биридимиэтин үөрэтии түмүгэ
| Үѳрэх сатабылларын сайыннарыы түмүгэ
| Былаан
| Факт | ||||
| 79 | Тиэкис диэн тугуй? | 1 | СТБ | Тиэкис өйдөбүлун кытта билсиЬэр | Тылы сайыннарыы. Санааны утуу-субуу сааЬылаан этэргэ эрчиллии Аа5ыы. Тэттик кээмэйдээх уус-уран айымньылары, о5олор суруйууларын сэргээн аа5ар Истии. Дьону кытта бодоруһуута (кэпсэтиигэ) истии култууратын тутуһуу. Кэпсэтии сыалын-соругун, дьон этэр санаатын, кэпсэтии ис хоһоонун өйдөөһүн. Сацарыы. Бэйэтин сахатыы сацатын тереебут тыл уйэлээх угэЬигэр тирэ5ирэн, саха тылын литературнай нуорматын тутуЬан чуолкайдык сацарарга кыЬаллар КэпсээЬин. Истибитин кэпсииргэ, айан кэпсииргэ, хартыынанан кэпсииргэ эрчиллэр.Кэпсииригэр тиэкис тутутулун тутуЬар. Суруйуу. Бэриллибит этиилэри сааЬылаан, ал5аЬа суох устан, тэттик тиэкис таЬаарар БыЬаарыы. Тиэкис ейдебулун сурун бэлиэтигэр тирэ5ирэн бэйэтин тылынан быЬаарар. Тиэкис тиэмэтин чопчулуур. Тиэмэттэн туорааЬын тубэлтэтин булар. Ырытыы. Тиэкис сурун чаастарын булар. СааЬылааЬын. Бэриллибит этиилэри сааЬылаан тиэкис оцорор | Саныыр санаатын сааьылаан, дьонно ейденумтуетук, тиийимтиэтик этэр, тиэкис тутулун тутуьан суруйары сатыыр Сахалыы араас тиэкиһи истии, сүрүн ис хоһоонун, болҕойуллуохтаах түгэннэрин истэн сиһилии ылыныы истибиккэ олоҕуран тус санааны үөскэтии. Истибиттэн туһааннааҕы, суолталааҕы сурунуу, анал бэлиэлэри туһанан, ис хоһоонун, тутулун исхиэмэнэн көрдөрүү Сахалыы араас тиэкиһи сахалыы саҥа интонациятын төрүт дорҕоон этиллиитин тутуһан, тэтимнээхтик ааҕыы. Тиэкиһи туох сыаллаах-соруктаах ааҕартан көрөн, ааҕыы араас көрүҥүн сатаан туһаныы (үөрэтэр ааҕыы, билсиһэр ааҕыы, сорудахтаах ааҕыы, о.д.а.). Ааҕыы кэмигэр тиэкис сүрүн санаатын өйдөөһүн, наадалаах, туһалаах информацияны араарыы. Аахпыт тиэкис сүрүн ис хоһоонугар тус сыанабылы сатаан этии.
|
|
|
| 80 | Тиэкис өйдөбүлэ уонна сүрүн бэлиэтэ
| 1 | СТБ | Тиэкис өйдөбүлун уонна сүрүн бэлиэтин билэр. |
|
| ||
| 81 | Тиэкискэ этиилэри ситимнээһин | 1 | СТБ | Тиэкискэ этиилэри ситимниир |
|
| ||
| 82 | Тиэкис тиэмэтэ уонна аата | 1 | СТБ | Тиэкис тиэмэтин быЬаарар. Тиэкис сүрүн санаатыгар олоҕуран, тиэкиһи таба ааттыыр |
|
| ||
| 83 | Тиэмэни арыйыы уонна тиэмэттэн туорааһын | 1 | СТБ | Тиэкис тиэмэтин сатаан арыйар. Тиэмэттэн туорааһын диэн тугун билэр. |
|
| ||
| 84 | Тиэкис тутула. | 1 | СТБ | Тиэкис тутулун билсиЬэр |
|
| ||
| 85 | Тиэкис тутула | 1 | СТБ | Тиэкис киириитин, сурун чааЬын, тумугун арааран билэр. |
|
| ||
| 86 | Тиэкис тутула
| 1 | К | Киириитин, сурун чааЬын, тумугун булар |
|
| ||
| 87 | Тиэкис тутула
| 1 | Ч | Тиэкис тутулун быЬаарар |
|
| ||
| 88 | Хатылааһын «Тиэкис»
| 1 | Ч | «Тиэкис» тиэмэ5э тугу билбитин хатылыыр |
|
| ||
| 89 | «Ситиһиибин бэрэбиэркэлэнэбин»
| 1 | ББ | Билиитин бэрэбиэркэлэнэ |
|
| ||
| Этии ( 6 чаас) |
|
| ||||||
| 90 | Этии диэн тугуй?
| 1 | СТБ | Этии диэн тугун билэр. Этиини улахан буукубаттан суруйар. Этии бутуутугэр точка туруорар. Этии уонна тыл ситимэ уратыларын билэр. | Тылы сайыннарыы. Бэриллибит тылтан суолтатынан араас тыл ситимин уескэтэр. Тыл ситимиттэн этии арааЬын толкуйдуур. Истии. Этиини истэн тиибин быЬаарар. Сацарыы. Этии араас тиибин интонациятын тутуЬан сацарарага эрчиллэр. Туох сыаллаах-соруктаах саҥарарын-суруйарын чуолкай өйдөөн (тема, сүрүн санаа), дьон өйүгэр-санаатыгар тиийимтиэтик санаатын сааһылаан, араас тиэкистэри холкутук саҥарар. Суруйуу. Истибит этиитигэр тиибиттэн керен сурук бэлиэтин таба туруорарга эрчиллэр. БыЬаарыы. Тыл ситимин уонна этии ейдебулун бэйэтин тылынан быЬаарара. ТэцнээЬин. Этии ситимин уонна этиини, этии араас тиибин, сахалыы уонна нууччалыы тутуллаах этиилэри тэцнээн уратыларын быЬаарара. БелехтееЬун. Бэриллибит тыл ситимнэрин, этиилэри, араас тииптээх этиилэри сорудах быЬыытынан белехтуур. Киэпкэ киллэрии. Сахалыы уонна нууччалыы этиилэргэ этии бэрээдэгин киэпкэ киллэрэн кердерер. | Сахалыы дорооболоһор, билсиһэр, быраһаайдаһар, көрдөһөр, бырастыы гыннарар, буойар, телефонунан кэпсэтэр, о.д.а. үгэстэри иҥэриммит, куннээҕи олоҕор өрүү туттар Үлэ араас көрүҥүн кытта билсиһэр: биирдиилээн, бөлөҕүнэн, паарананан, бүтүн кылааһынан; Бэйэ бэйэни истиһэргэ, бэйэ бэйэҕэ туһаайан кэпсэтэргэ үөрэнии; Бииргэ сүбэлэһэн үлэ араас быраабылаларын киллэрии, салгыы үөрэх дьарыгар туһаныы; Билиини араас источниктартан ылыахха септеезун билии: уруоктан, кинигэттэн, компьютертан. улахан дьонтон, киинэттэн…; Билбэт буоллаххына ыйытыахтаазын туьунан билии, ыйытыы бэлиэтин киллэрии, ханнык базарар уруокка ыйытыахха септеезун субэлэьии; Ыйытыыга эппиэти озо бэйэтэ дазаны, эбэтэр белезунэн булар.
|
|
|
| 91 | Этии тутула
| 1 | СТБ | Этии тутулун билэр.Этиигэ туЬааны уонна кэпсиирэни булар |
|
| ||
| 92 | Этии арааһа | 1 | СТБ | Этии арааһын (сэһэн, ыйытыы, күүһүрдүү) билэр. Этии арааЬын сепке интонациялаан аа5ар.
|
|
| ||
| 93 | Этии тиибэ
| 1 | СТБ | СэЬэн, кууЬурдуу, соруйуу этиини оцорор. Этиигэ сурук бэлиэтин сепке туруорар. |
|
| ||
| 94 | Тэнийбит уонна тэнийбэтэх этии
| 1 | СТБ | Тэнийбит уонна тэнийбэтэх этиилэри арааран билэр. |
|
| ||
| 95 | Этиигэ тыл бэрээдэгэ
| 1 | СТБ | Этиигэ тыл бэрээдэгин билэр. Саха тылыгар уонна нуучча тылыгар этиигэ тыл бэрээдэгин уратытын билэр. Этиини таба интонациялаан ааҕар. сурукка саҥа |
|
| ||
| Диалог (4 чаас) |
|
| ||||||
| 96 | Диалог өйдөбүлэ. | 1 | СТБ | Диалог диэн тугун билэр.Диалокка интонация суолтатын билэр.
| Тылы сайыннарыы. Икки эбэтэр хас да буолан кэпсэтиигэ, ордук меккуердээх тугэни быЬаарсарга, ананл тыл-ес култууратын тутуЬар. Истии. Истибит тиэкиЬигэр диалог баарын быЬаарар. Аа5ыы. Тиэкискэ диалог баар тубэлтэтигэр интонацияны таба туруоран аа5ар. Суруйуу. Диалогка сурук бэлиэтин таба туруорарга эрчиллэр. БыЬаарыы. Диалог ейдебулун бэйэтин тылынан быЬааран кэпсиир. Ал5аЬы булуу уонна кеннеруу. Диалогка сурук бэлиэтэ ал5ас турбутун кеннерер. | Бииргэ улэлиир сатабылы сайыннарыы; -утуе сыьыаннаах бодоруьууну Дьону кытта алтыьыыга кэпсэтии сиэрин тутуьар, туттан-хаптан бодоруьуу Кэпсэтии сиэрин анал тылларын (дорооболоһуу, билсиһии, быраһаайдаһыы, көрдөһүү, Дьону кытта табан кэпсэтэргэ кыьаллар. Санарар кэмигэр истэр дьонун ытыктыырын биллэрэр: тус санаатын Мекуердээх тугэнтэн сатаан тахсар уеруйэ5и олохсутуу ньымаларын то5оостоохтук туттар бырастыы гыннарыы, буойуу, телефонунан кэпсэтии о.д.а.) дьону кытта бодоруһарыгар таба туһанарга эрчиллэр.
|
|
|
| 97 | Диалокка сурук бэлиэтин туруоруу уратылара
| 1 | СТБ | Диалокка сурук бэлиэтин таба туруорар. |
|
| ||
| 98 | Хатылааһын
| 1 | Ч | «Этии», «Диалог» тиэмэ5э ылбыт билиини чицэтэр, хатылыыр |
|
| ||
| 99 | «Ситиһиибин бэрэбиэркэлэнэбин»
| 1 | ББ | «Этии», «Диалог» тиэмэ5э билиитин бэрэбиэркэлэнэр |
|
| ||
| Тыл. Лексика ( 5 чаас)
|
|
| ||||||
| 100 | Тыл этиллиитэ уонна суолтата диэн тугуй?
| 1 | СТБ | Тыл этиллиитэ уонна суолтата диэн тугун билэр. Быһаарыылаах тылдьыт арааһын сатаан туһанар, тыл суолтатын тылдьыттан булан быһаарар. | Тылы сайыннарыы. Саха сирин айыл5атын уонна култууратын араас кестуутун бэлиэтиир. Истии. Олоцхоттон быЬа тардыыны, тэттик уус-уран тиэкистэри диктор (о5о, артыыс) аа5ыытын истэн, айымньы ис хоЬоонун, тылын –еЬун сэргэ сахалыы саца интонациятын, терут дор5оон этиллиитин бол5ойор. Сацарыы. Бэйэтин сахалыы сацатын тереебут тыл уйэлээх угэЬигэр тирэ5ирэн, саха тылын литературнай нуорматын тутуЬан чуолкайдык сацарарга кыЬаллар. Таба суруйуу. Төрүт уонна киирии тыллар таба суруллууларын уратытын бол5ойор, таба суруйарга эрчиллэр. БыЬаарыы. Норуот тыла, төрүт уонна киирии тыл, тыл лексическэй суолтата диэн ейдебуллэри бэйэтин тылынан быЬаарарга холонор. | Төрөөбүт тыл киһи олоҕор суолтатын билии. Туох сыаллаах-соруктаах саҥарарын-суруйарын чуолкай өйдөөн (тема, сүрүн санаа), дьон өйүгэр-санаатыгар тиийимтиэтик санаатын сааһылаан, араас тиэкистэри холкутук саҥарар-суруйар (истэн суруйуу, өйтөн суруйуу о.д.а.). Бииргэ улэлиир сатабылы сайыннарыы; үтүө сыһыаннаах бодоруһууну олохсутуу; Саныыр санааны толору, сиһилии тириэрдэр инниттэн кэпсэтии сыалыгар-соругар, ис хоһоонугар сөп түбэһэр сахалыы тылы-өһү, ойуулуур- дьүһүннүүр ньымалары таба туһаныы.
|
|
|
| 101 | Тыл баайа диэн тугуй? | 1 | СТБ | Норуот тылын туЬунан уопсай ейдебулу билэр
|
|
| ||
| 102 | Төрүт уонна киирии тыллар
| 1 | СТБ | Төрүт уонна киирии тыллары арааран билэр |
|
| ||
| 103 | Хатылааһын «Тыл. Лексика»
| 1 | Ч | «Тыл. Лексика» тиэмэ5э ылбыт билиини чицэтэр, хатылыыр, Омоним, антоним, синоним өйдөбүллэрин билэр, тиэкистэн булар, саҥарар саҥаҕа сөпкө туттар |
|
| ||
| 104 | «Ситиһиибин бэрэбиэркэлэнэбин» | 1 | ББ | «Тыл. Лексика» тиэмэ5э билиитин бэрэбиэркэлэнэр. |
|
| ||
| Лингвистическай бырайыактар. «Кластер» технологиянан ылбыт билиилэрин, сатабылларын сайыннарыы ( 2 чаас) |
|
| ||||||
| 105 | Сурук култуурата. | 1 | К | Мин аатым суолтата (дьону кытта бэсэдэлэЬии,биир ааттаах дьону кытта кэпсэтии, аат суолтатын быЬаараары информация булуу уо.д.а.)
| Таба суруйуу сурук-бичик культурата буоларын өйдөөһүн. Уһун аһаҕас дорҕооннору, дифтону, хоһуласпыт, сэргэстэспит, маарыннаһар бүтэй дорҕооннору, саха тылыгар киирии дорҕооннору таба суруйуу. | Сөптөөх усулуобуйа тэрийии: -сорукка эппиэт көрдөөн чинчийии улэтин ыытыы; -тыл лексическэй суолтатыгар аьаҕас дорҕоон суолтатын билии; Пааранан, бөлөҕүнэн, хамаанданан биир сыаллаах-соруктаах тапсан бииргэ үөрэнэргэ, үлэлииргэ эрчиллэр.
|
|
|
| 106 | Кыраһыабайдык суруйуу куонкуруһа | 1 | К | Буукубалары сепке холбоон, ыраастык, кыраһыабайдык суруйар | Суруйарга тэтэрээти бэйэ иннигэр сепке уурар, уруучуканы сатаан тутар. Устуу алгоритмын билэр, суруйарга туьанар. |
|
| |
| 4 чиэппэр (26 чаас)
| ||||||||
| Тыл састааба, үөскээһинэ уонна тыл уларыйыыта. Саӊа чааһа | ||||||||
| 107 | Предмети ааттыыр тыл дьиктитэ
| 1 | СТБ | Предмети ааттыыр тылы билэр. | Тылы сайыннарыы. Саца чаастарынан саха терут дьарыгар туттуллар тыл беле5ун хомуур суолталаах тылга, тыл кэккэтигэр тирэ5ирэн ситэрэр, ааттыыр, суолталарыгар сеп тубэЬиннэрэн этии толкуйдуур. Истии. Кылгас уус-уран тиэкистэри диктор (о5о, артыыс) аа5ыытын истэн, айымньы ис хоЬоонун, тылын –еЬун сэргэ сахалыы саца интонациятын, терут дор5оон этиллиитин бол5ойор. Сацарыы. Бэйэтин сахалыы сацатын тереебут тыл уйэлээх угэЬигэр тирэ5ирэн, саха тылын литературнай нуорматын тутуЬан чуолкайдык сацарарга кыЬаллар. Аа5ыы. СааЬыгар сеп тубэЬэр тэттик уус-уран тиэкистэри (хоЬоон, кэпсээн, норуот уус-уран айымньыта, сонун информация) айымньы ис хоЬоонун арыйан, сахалыы саца интонациятын терут дор5оон этиллиитин тутуЬан аа5арга эрчиллэр. | Сахалыы таба суруйуу быраабылаларын тутһьуу; -ыраастык, кыраһыабайдык суруйарга кыһаллар; Сөптөөх усулуобуйа тэрийии: - Хайата элбэҕин билэргэ сорук туруоруу; -сорукка эппиэт көрдөөн чинчийии улэтин ыытыы; -тыл лексическэй суолтатыгар аһаҕас дорҕоон суолтатын билии; ---аһаҕас дорҕоону таба суруйарга кыһаллыы Ыйытыыны сөпкө биэрэргэ, сана үллэстэргэ, истибитин сиһилии кэпсииргэ эрчиллэр. Пааранан, бөлөҕүнэн, хамаанданан биир сыаллаах- соруктаах тапсан бииргэ үөрэнэргэ, үлэлииргэ эрчиллэр. Дьону кытта өйдөһөргө, уопсай тыл буларга дьулуһар, дьон санаатын болҕойон истэргэ, учуоттуурга эрчиллэр Үөрэнээччи билэр: -аһаҕас буукуба элбэҕин; Тыл лексическэй суолтатыгар аһаҕас дорҕоон суолтатын; -аһаҕас дор5оону таба суруйары сатыыр; Предмети бэлиэтиир тыл ахсаанынан уларыйарын; тыл оло5ун, олохсутуу; Туттан-хаптан бодоруһууну бэлиэтиир тыллары таба туһанар соннооботун, биир санааны, тылы хос-хос этэн дьону сылаппат курдук санатын хонтуруолланар. сыьыарыытын; Хайааьыны ааттыыр тыл ахсаанынан уларыйарын |
|
|
| 108 | Саӊа чааһын туһунан уопсай өйдөбүл
| 1 | СТБ | Саӊа чааһын туһунан уопсай өйдөбүлу билэр |
|
| ||
| 109 | Предмет бөлөӄүн ааттыыр тыл
| 1 | СТБ | Предметтэр ааттарын, бэлиэлэрин, тугу гыналларын таба наардыыр |
|
| ||
| 110 | Предмети ааттыыр тыл ыйытыыта
| 1 | СТБ | Предмети ааттыыр тыл ыйытыы кеметунэн булар |
|
| ||
| 111 | Хайааһын уонна тыл
| 1 | СТБ | Хайааһын уонна тыл ситимин оцорор |
|
| ||
| 112 | Хайааһыны ааттыыр тыллар
| 1 | СТБ | Хайааһыны ааттыыр тыллары билэр |
|
| ||
| 113 | Хайааһыны ааттыыр тыл ыйытыыта
| 1 | СТБ | Хайааһыны ааттыыр тылы ыйытыытынан булар |
|
| ||
| 114 | Предмет бэлиэтин ааттыыр тыл | 1 | СТБ | Предмет бэлиэтин кердерер тыллары билэр |
|
| ||
| 115 | Предмет бэлиэтин ааттыыр тыл ыйытыыта | 1 | СТБ | Этииттэн предмет бэлиэтин кердерер тыллары ыйытыы кеметунэн булар, |
|
| ||
| 116 | Предмет ахсаанын ааттыыр тыл | 1 | СТБ | Предмет ахсаанын ааттыыр тыллары билэр. | Таба суруйуу. Төрүт уонна киирии тыллар таба суруллууларын уратытын бол5ойор, таба суруйарга эрчиллэр. БыЬаарыы. Саца чаастарын бэйэтин тылынан быЬаарага холонор. ТэцнээЬин. Саца чаастарынан бэриллибит тыллары уескуур сыЬыарыыларынан, грамматическай халыыптарынан (сыЬыарыыларынан) белехтуур. Ханыылатан ситэрии. Ыйытыы халыыбыгар, тылы уларытар уонна уескэтэр сыЬыарыылар халыыптарыгар сеп тубэЬиннэрэн, ханыылатан тыл арааЬын уескэтэр уонна уларытар. Ал5аЬы булуу уонна кеннеруу. Сахалыы тылы суруйарга тахсыбыт ал5аЬы булан кеннерер. |
|
| |
| 117 | Предмет ахсаанын ааттыыр тыл ыйытыыта | 1 | СТБ | Предмет ахсаанын ааттыыр тылы ыйытыы кеметунэн булар |
|
| ||
| 118 | Тыллары сүрүн бэлиэлэринэн бөлөхтөөһүн
| 1 | СТБ | Тыллары сүрүн бэлиэлэринэн бөлөхтуур |
|
| ||
| 119 | Ааттар (аат тыл, ахсаан аат, солбуйар аат, даӄааһын аат) | 1 | СТБ | Аат тылы, ахсаан ааты, солбуйар ааты, даӄааһын ааты арааран билэр |
|
| ||
| 120 | Хатылааһын «Тыл састааба. Саӊа чааһа» | 1 | Ч | Аат тылы, ахсаан ааты, солбуйар ааты, даӄааһын ааты хатылааЬын |
|
| ||
| 121 | «Ситиһиибин бэрэбиэркэлэнэбин» | 1 | ББ | Билиини бэрэбиэркэлэнэр улэни тэрийии. |
|
| ||
| Лингвистическай бырайыактар. «Кластер» технологиянан ылбыт билиилэрин, сатабылларын сайыннарыы |
|
| ||||||
| 122 | Сурук култуурата. Кыраһыабайдык суруйуу куонкуруһа | 1 | К | Буукубалары сепке холбоон, ыраастык, кыраһыабайдык суруйар | Паарта5а сатаан олорор, суруйарга тэтэрээти бэйэ иннигэр сепке уурар, уруучуканы сатаан тутар. Устуу алгоритмын билэр, суруйарга туьанар. | Тереебут тыл иитиллэр, уерэнэр, айар-сайдар тыл буоларын итэ5эйэр; санарар озону болзойон истэр, себулэьэрин- себулэспэтин биллэрэр тугу этэрин учууталга эрэ буолбакка озолорго эмиэ туьаайар; бэйэтин санаатын этэ уерэнэр |
|
|
| 123 | Айар бырайыак. «Көӊүл айыы» технологиянан тылы сайыннарыы | 1 | К | Бэйэ санаатын судургутук этэр. Айан кэпсииргэ эрчиллэр. | Тереебут тылынан чуолкайдык, ейденер гына санарар |
|
| |
| 124 | Саха былыргы халандаара
| 1 | СТБ | Саха былыргы халандаарын билэр | Тылы сайыннарыы. Саха халандаарын, дьыл кэмнэрин уонна нэдиэлэ куннэрин бэлиэтиир. Истии. Кылгас уус-уран тиэкистэри диктор (о5о, артыыс) аа5ыытын истэн, айымньы ис хоЬоонун, тылын –еЬун сэргэ сахалыы саца интонациятын, терут дор5оон этиллиитин бол5ойор. Сацарыы. Бэйэтин сахалыы сацатын тереебут тыл уйэлээх угэЬигэр тирэ5ирэн, саха тылын литературнай нуорматын тутуЬан чуолкайдык сацарарга кыЬаллар. Аа5ыы. СааЬыгар сеп тубэЬэр тэттик уус-уран тиэкистэри айымньы ис хоЬоонун арыйан, сахалыы саца интонациятын терут дор5оон этиллиитин тутуЬан аа5арга эрчиллэр. | Тылын сайыннарар ба5аны уескэтии; - Бодоруьууга майгы - сигили нуорматын, бэйэ эппиэтинэьин сайыннарыы, салайыныы. Санарыы. Доргуччу, чуолкайдык, бутун этиинэн, киьи барыта истэр гына доргуччу санарарга кыьаллар. Септеех усулуобуйа тэрийии: -энээритии кеметунэн тылы дор5ооннорго араара уерэнии; -тылы суьуеххэ араара уерэнии; Бодоруьууга истии култууратын тутуьар. Дьон тугу этэрин бол5ойон, тулуйан истэргэ, дьон санарар кэмигэр быьа туспэт буоларга кыьаллар.
|
|
|
| 125 | Билиӊӊи кэм халандаара
| 1 | СТБ | Билиӊӊи кэм халандаарыгар ыйы, нэдиэлэ кунун, куну быЬаарар |
|
| ||
| 126 | Дьыл кэмнэрэ | 1 | СТБ | КыЬын, саас, сайын, куЬун диэн арааран билэр |
|
| ||
| 127 | Нэдиэлэ күннэрэ
| 1 | СТБ | Нэдиэлэ күннэрин ааттарын арааран билэр |
|
| ||
| Хатылааһын
|
|
| ||||||
| 128 | Хатылааһын «Тиэкис» | 1 | Ч |
Тиэкис тиибиттэн көрөн, тиэкис тутулун тутуһар, былаанын оҥорор, кэрчик темаларга бытарытар. | Туох сыаллаах-соруктаах саҥарарын-суруйарын чуолкай өйдөөн, санаатын сааһылаан, араас тиэкистэри саҥарар-суруйар.
| Саха тылыгар киирии тыллары уксун сахатытан, аьа5ас дор5ооннор дьуерэлэьиилэрин сокуонун тутуьан санарыы. Тылы дор5оонун истэрин туттуу-хаптыы бэлиэтинэн таба керерге уерэнэр. Ыйытыыны сепке биэрэргэ, сана уллэстэргэ, истибитин сиьилии кэпсииргэ эрчиллэр. -тыл суьуехтэртэн турар; -тылга хас аьазас дор5оон баар да, соччо суьуех баар; -Дор5оон (буукуба), тыл, этии чилиэннэрин, тиэкис анал бэлиэлэрин сатаан туьаныы. Бэриллибит моделга тирэ5ирэн, тылы, этиини толкуйдааьын, тиэкиьи айыы. Тылы састаабынан ырытыы |
|
|
| 129 | Хатылааһын «Этии» | 1 | Ч | Этии ейдебулун хатылааьын, этиини сатаан ситимнээн онорор | Этиини таба интонациялаан ааҕыы, сурукка саҥа дэгэтин сурук бэлиэтинэн араарар. Этии чилиэнинэн ырытар. |
|
| |
| 130 | Хатылааһын «Тыл. Лексика»
| 1 | Ч | Тыл суолтатын быЬаарар. Терут уонна киирии тыллары арааран билэр | Литературнай тыл суолтатын билиэр, нуорматын тутуһар. Тыл лексическэй суолтатын быһаарар. |
|
| |
| 131 | Хатылааһын «Тыл састааба. Саӊа чааһа»
| 1 | Ч | Тылы састаабынан ырытар, саӊа чаастарын арааран билэр, ыйытыы кеметунэн булар | Тылы дорҕоонун састаабынан ырытар. Анал бэлиэлэринэн тыл моделын онорор. Саца чаастарын бэлиэлэрин, ыйытыыларын билэр, тиэкистэн булар. |
|
| |
Кылгатыллыбыт бэлиэлэр: СТБ – саца тиэмэни барыы К – комбинированнай Ч – чицэтии ББ- билиини бэрэбиэркэлээЬин
7. Үөрэх предметин материальнай-техническэй хааччыйыы
Библиотека фондата:
1 Саха начаалынай оскуолатын 1-4 кылаастарыгар аналлаах «Тэрээбут тыл» уэрэх биридимиэтигэр уэрэтэр-методическай кэмпилиэк:
-Төрөөбут тылы 1-4 кылааска үөрэтиини суруннуур бырагыраама
-«Төрөөбут тыл» биридимиэти 1-4 кылааска уэрэтэр үөрэх кинигэлэрэ
-«Төрөөбут тыл» биридимиэти үөрэтиигэ 1-4 кылаастарга үөрэтиигэ эбии уэрэх босуобуйалара.
-«Төрөөбут тыл» биридимиэти 1-4 кылаастарга үөрэтиигэ «Тыл систиэмэтэ», «Тиэкис», «Риторика» модульнай куурус босуобуйалара.
«Төрөөбут тыл» биридимиэти 1-4 кылааска үөрэтии туһунан учууталга аналлаах босуобуйа.
«Төрөөбут тыл уонна литература», «Бастакы үктэл» научнай методическай сурунааллара.
Тылдьыттар.
Грамматическай ыйынньыктар.
Оҕоҕо аналлаах сахалыы энциклопедиялар.
Уус-уран кинигэлэр.
Үөрэх цифровой ресурсалара
Электроннай информационнай ыйынньык.
Сахалыы таба суруйуу компьютернай бырагыраамата.
Бэчээтинэй босуобуйалар
Сахалыы алпаабыт.
Буукубалар, дорҕооннор, тыл суьуэхтэрин фишкалара.
Тыл үөрэҕин сурун салааларынан грамматическай таблицалар.
Ытык өйдөбуллэр тиэмэлэринэн уонна бодоруһуу тугэннэрин тиэмэлэринэн оҕо кэпсииригэр, ааҕарыгар аналлаах хартыыналар.
Көрдэрэр-иһитиннэрэр босуобуйалар
«Төрөөбут тыл» биридимиэт УМК-гар сыьыаннаах аудио-диискэлэр.
Саха тылын уэрэтии тиэмэлэригэр сыьыаннаах видео-киинэлэр.
Саха тылын уэрэтии тиэмэлэригэр сыьыаннаах слайдалар.
Оонньуулар уонна оонньуурдар. Тылы сайыннарар остуол оонньуулара. Бодоруһууга үөрэтэр ситуационнай оруолунан оонньуу кэмпилиэгэ
Кабинет техническэй тэриллэрэ.Кылаас дуоската. Компьютер. Проектор. Интерактивнай дуоска. Учуутал остуола (тумбалаах).
Уэрэнээччи остуола, олоппоһо. Кинигэ ыскааба.
Үөрэнээччилэр ситиһиилэрин учуоттааьын уонна хонтуруоллааьын
Хонтуруоллааһын көрүҥэ уонна метода: чиэппэр, сыл тумугунэн аттестация, уруок, уруок таһынааҕы улэ
– тылынан улэ - тестирование -хонтуруолунай улэ
– суругунан улэ - айар улэ -диагностическай хонтуруолунай улэ
– интегрированнай хонтуруолунай үлэ
Вебинар для учителей
Свидетельство об участии БЕСПЛАТНО!
