Рагьараб дарс Дарсил тема: Ц1адулал соназул учитель.

Рагьараб дарс

Дарсил тема: Ц1адулал соназул учитель.

Мурад: Нилъер халкъалъул бах1арчияб тарихалъул х1акъалъулъ бицин,

фашизмалда т1ад босараб К1удияб Бергьенлъиялъул маг1на ва

к1вар ц1алдохъабазе рагьи ва Ват1аналде рокьи куцай, гьелъул

гьунаралдаса ч1ух1изе ругьун гьари.

Дарсил алатал: интерактивияб доска, "Къункъраби "-фонозапись,

М.Гунащевасул сурат, К1удияб Ват1анияб рагъ –

презентация.

Дарсил ин.

1. Г1исинккун бачунеб "Къункърабазул" бакъаналда гъоркь учителасул цебераг1и.

Дунялалъул г1емерал улкабазеги Россиялъул халкъалъеги 9 май ккола бищунго рохалилаб байрамлъун. Гьеб буго тушманасда т1ад бергьенлъи босараб, бищун г1асияб халатбахъараб рагъ лъуг1араб къо. К1удияб Ват1анияб рагъда Дагъистаниялги рагъана цогидал миллатазул халкъалгун цадахъ, цох1о жидерго бук1инеселъе г1оло гурелги, цогидал халкъал тушманасул зулмуялдаса эркен гьариялъе г1ологи. Гьеб рагъда ккана к1удиял камиял, т1уна г1емераб би, амма нилъер бах1арзаз тушбабазда цебе бет1ер къулич1о. Гьез тушбабазда бихьизабуна Ват1аналде бугеб рокьиги, гьудуллъиги, к1вак1иги, бах1арчилъиги. Жеги кочон гьеч1о гьеб рагъул кьог1лъиги вах1шилъиги. Г1агарлъулеб буго бергьенлъи босараб къо.

Рек1елъ пашманлъигун рак1алде щвезарула нилъеца гьеб рагъалъ Арал аза-азар г1олилал, васал ва ясал, умумул, районцоял, росуцоял. Гьезул ц1арал нилъеда ва наслабазда киданиги к1очене гьеч1о.

Жакъа нилъеца бицине буго Мух1амад Г1унащевасул "Ц1адулал соназул учитель" абураб поэмаялъул. Учитель ккола бищунго ракълилаб махщелалъул х1алт1ухъан, амма учительзаби жидеего бокьун рагъде аразул т1оцересел мухъазулъ рук1ана. Нилъер районалъул жиб-жиб росдал руго гьел бах1арзал – ц1адулал соназул учительзаби.

Ц1алдохъабазе рокъобе т1адкъай бук1ана гьел ц1ехезе, гьезул г1умруялъул х1акъалъулъ баянал ралагьизе.

1. ц1алдохъан: Каримудин Х1ажиевасул г1умру. Рагъул нухал.

"Дица бицине буго Дилим росулъа Каримудин Х1ажиевасул х1акъалъулъ. Гьев гьавуна 1923 соналъ Дилим росулъ. Школалда ц1алулаго гьев кидаго вук1ана класссцоязе мисаллъун ц1алулъги г1адлуялъулъги. Гьесие хасиятаб бук1ана сверухъ ругезе кумек гьаби, рит1ухълъи, мекъаб ишалда т1ад рекъонгут1и. Гьесда х1ехъезе к1олароан к1игьумерчилъи, инсан г1одовег1ан гьави. 1938 соналда 7 сонилаб школаги лъуг1ун, гьев Хасавюрталъул педучилищеялде ц1ализе лъугьана ва 1940 соналъ. Гьебги лъуг1изабун, Дилимазул школалде учительлъун х1алт1изе вач1ана.

1941 соналъ Каримудинил жеги т1убан бук1инч1о 17 сон. Соналги к1одо гьарун, гьев ват1ан ц1унизе рагъде ана. 1941 сонил ахиралда гьес лъуг1изабуна Тбилисиялъул пехотаялъулаб училище, хадуб гьев ротаялъул командирлъун тола. 1942 соналъул ноябрь моц1алда г1олохъанав командирасул рота ккола Моздок ц1униялъе г1оло гьарулел рагъазулъе. Цоялда хадуб цо гьабун гьужумалъе рач1уна фашистал, амма рота цо галиялъцин нахъе къаларо. Гьел рагъазулъа Каримдиница рокъобе гьадин хъвала: "Хирияв эмен, фашистазе х1ажат буго нилъер Кавказ. Амма гьезда гьеб бихьизе гьеч1о", - ян. Гьел рагъазулъ лейтенант Х1ажиев зах1матго лъукъула ва Бесланалъул госпиталалда гьев г1умруялдаса ват1алъула."

2. ц1алдохъан: Шарабудинов Ансарияв – г1умру.

"Дица бицине буго Шарапудинов Ансариявасул. Ансарияв рагъде ана 1943 соналъ, жиндиего бокьун, г1арзаги кьун. Гьев вагъулев вук1ана Украиналъул фронталда Польшалда,Чехославакиялда. Бергьенлъи босиялъул хабар гьесухъе щвана 13 къоялдасан. Чехославакиялда рагъулаб т1адкъай т1убазабулев вук1ана. Гьенив зах1матго лъукъана, сахлъун хадубги Украиналъул рохьазда рахчарал немцазул хут1елазде ва бендеровцазде данде вагъулев вук1ана. Рагъдаса т1адвуссун хадувги гьев 23 соналъ учительлъун х1алт1ана Дилимазул школалда."

Учитель:

Гьел г1емер рук1ана, рагъдаса т1адруссаралги, г1олохъанго г1умруялдаса рат1алъаралги: Идрисов Дада, Ибрагьим Утарбиев,..

Гьел киданиги к1оченаро.

Жакъа дарсил тема: М.Гунащевасул "Ц1адулал соназул учитель". Гунащевасул биография къокъ гьабун бицина ц1алдохъанас. (школалъул т1ехьалда щибго кьун гьеч1о, материал балагьана дицаго).

Ц1алдохъабазухъе рикьила дицаго печатать гьарун рахъарал поэма т1ад бугел т1анчал. Гунащев Мух1амадил сурат бихьизабила экраналда.

Учитель:

"Ц1адулал сонал абураб" поэма Гунащев Мух1амадица хъвана 1974 соналда къват1ибе бахъана "Даимаб ц1ва" абураб т1ехьалда. Поэма сайигъат гьабулеб буго рагъул г1ахьалчи Мух1амад Къебедх1ажиевасе – жиндирго учителасе.

- Лъимал! Гьанже нужеца бице щиб жо кколеб поэма? Кинаб литературияб тайпаялде гъорлъе гьеб кколеб?

- К1вар бугел лъугьа-бахъиназул бицунеб тарихияб ва бах1арчияб темаялда кеч1алдалъун хъвараб асар. Поэма бук1ине бегьула лирикиябги, лиро-эпикиябги, эпикиябги.

- Эпикиял – поэмаяла ц1ик1к1унисеб бак1 лъугьа-бахъиназул бициналъ кколеб бугони.

- Лирикияб – г1иц1го рокьул бицунел (Ч1анк1ал, Мах1мудил).

- Лиро-эпикиял – к1вар бугел лъугьа-бахъиназулги бицунел, г1ахьалчаг1азул рек1ел х1алги рагьулел, т1абиг1аталъул берцинлъиги бихьизабулел асарал ("Россиялъул солдатал" Р.Х1амзатов; "Халкъалъул ццин" Шахтаманов Г1.).

"Ц1адулал соназул учитель" абураб поэма г1уц1ун буго 4 бут1аялдасан. Гьанив асаралъул аслияв багьадур вуго живго авторги гьесул учительги. Гьениб борхун буго цо чанго тема:

-К1удияв Ват1анияб рагъ; жиндиего бокьун, рагъде арав учителасул къисмат;

-рагъде умумулги ун, рокъор хут1арал лъималазул къисмат;

-Ват1аналде рокьи;

-миллатазда гьоркьоб гьудуллъи.

Учителас поэма ц1алила:

- Кинаб асар гьабураб поэмаялъ нужер рак1азе? Кинал суалал нужелъ рижарал?

Киназго цадахъ гьабила маг1наябгун -сипатияб анализ.

- Сунца рах1ат толеб гьеч1еб авторасе? Кинал пикрабаз гьесул макьу хвезабун бугеб?

-лъимерлъи, г1олохъанлъи, т1оцебе учительгун дандч1вараб класс.
-щиб гьесда рет1ун бук1араб?

-гьесул гьумер?

-кинаб хабаралъ лъимал паналъизарурал?

Ц1алдохъан: - Дун щварал бак1азда…

-цоги щиб рек1елъ хут1араб авторасул? Кинаб лъимерлъи гьесул бук1араб?

Ц1алдохъан: - Диде ирга щварабго…

Учитель: - Гьеле нилъер к1иабилев багьадур – автор. Гьесул лъимерлъи – киназего г1ахьалаб балагьи къварилъиги.

Хадубги авторас рагьулеб буго учителасул сипат.

- Кинал раг1абаз бицунеб гьев г1олохъанав вук1ин?

- гьесул хасият рагьулел сипатиял раг1аби рате (хинлъи г1уна дур, гьими хут1ун батана дулъ ниж рохизаризе, дур г1акълуялъ, г1аданлъиялъул ц1ураб).

- Учителасул каламалъул кинаб к1вар бук1араб дол рагъул соназда?

- Щиб гьес малъулеб бук1араб? Кинал раг1абаз куркьбал гъолел рук1арал лъималазда.

Рагъул фронталда бохги тун, вач1арав учителасул сипат т1убанго рагьун буго к1иабилеб бут1аялда.

К1иабилеб бут1а байбихьулеб буго рагъул соназда росдал г1умруялъул, гьелъул пашманлъиялъул бицунаго.

Нек1о бертаби – гьанже маг1ил гьаркьал,

Ганч1азда г1олохъаби гьеч1о – г1азу ц1ер буго.

Ясазул релъи раг1уларо, рак1ал ч1унтун руго

Ракъиялъ, ресукълъиялъ ч1валел чаг1и.

Гьеле гьеб заманалда росулъе вач1ана муг1алим – баг1арармеец.

Ц1орораб панкъил моч1о пиджамалъул кисинибги лъун, х1алт1уде унаан, гьебги бакъараб лъимадуе кьолаан.

Рагъде васал аразул рак1 батулаан, керен чучизабулаан, росдал данделъабазда докладал гьарулаан, ч1алг1ада заман биччалароан.

Канлъуе гьас бакулеб

Гьит1инаб х1едул чирахъ,

Чинасул г1умруялъе

Кунч1и дуца гьабураб!

Лъабабилеб бет1ералда бицунеб буго гьесул лъаялъул, г1елмуялъул.

Авар мац1-иццул чили,

Гьекъана гьас гьит1инго.

Г1урус мац1- г1урул чвахи,

Чвердана гъорлъ гьарзаго.

"Гьеб к1иябго лъик1 лъанищ-

К1иябго бер канаб дур"-

Гьеле нижер рак1азулъ

Гьес бекьараб рокьул хьон.

- Сунде рокьи бижизабураб гьес ц1алдохъабазул?

- Кинаб х1алт1и гьабулеб бук1араб тушбабазде рокьукълъи ц1ик1к1инабизе, бергьенлъи г1агарда бук1иналде божилъи бижине?

- Бах1арзазде Х1амзатил кеч1.

- Нилъер армиялъ эркен гьарурал шагьаразул ц1арал лъалаан.

Жиндирго ц1улал бох бук1инцин лъималаздасаги бахчун , гулбуз борлъ-борлъараб шинельги рет1ун, бергьенлъиялъул къо бач1инег1ан гьев хьвадараб куц.

- Жиндирго рагъул гьудулзабазул бицин.

- Кинаб фронталда вагъулев вук1арав учитель? ( Харьковалда)

- Щал рук1арал гьесул гьудулзаби? (г1урусал, украинцал, маг1арулал)

Ункъабилеб бет1ералда бицунеб буго бергьенлъи т1аде щвеялъе кьун буго ихдалил т1абиг1аталъул берцинлъи, дунял ц1илъулеб буго, бергьенлъиялъул хабарги щун, г1адамал рохун руго.

Гьеб рохалил митингалда к1алъазе вахъуна учитель:

Дунялалъ ц1але абе

Нилъер Ват1аналъул ц1ар.

Гьелде бугеб рокьуца

Ракьалда лъуна тушман.

гьеле цоабилеб аслияб пикру.

К1иабилеб пикру: Гьеб рокьи жиделъ бугел наслаби г1езе гьари.

- Ракьалда рекъел ц1уни

Т1екълъи т1аг1инаби.

Гьелъие къеркьезе ккола щивав чи.

Поэмаялъул ахиралда гьанже бет1ер хъах1лъарав ц1алдохъан ц1идасанго к1алъалев вуго жиндирго учителасда.

Гьес бикьулеб буго жакъасеб къоялъул ургъел.

Ракьулъ мугь г1адин дида

Рек1елъ махщел бекьарав,

Бокьун бугоан цоги

Дургун ургъел бикьизе.

Гьес учителасда гьарулеб буго цоги к1алъазе вахъаян, лъеян гьаб ц1адуда квалквалезе цоги дарс.

Ракь г1умрудуй кьун бугин

Кьварун щай абулареб?!

Ц1ик1к1арал долларазул

Дунялалъул расходал,

Ц1а гъеялъе кьеч1ого

Кьейилан ц1алиялъе.

Кьварун абе, учитель,

Лъикьаго нечеч1ого:

Киназго дица г1адин

Г1адамал г1езарейин,

Г1аламалъул би т1езе

Г1алхулал куцач1ого.

Гьеб буго асаралъул бищунго аслияб бак1. Учителасдасан байбихьула кинабго. Учителас лъола т1оцебесеб дарс, гьеле гьеб бит1араб тарбия щибаб лъимадуе щвани, к1удиял г1едалги гьел къанаг1ат гурони мекъи кколаро.

Учителасул сипат г1уц1изе авторас х1алт1изарун руго берцинал дандекквеял, метафорал, эпитетал. Бихьулеб буго гьесул учителасдехун бугеб адаб, х1еренлъи, т1алаб.

Рокъобе т1адкъай: Маг1наябгун- сипатияб анализ гьабизе, асаралъул мац1алда т1ад х1алт1изе.

7