Райкан Шүкүрбеков ''Тоо эчки''

Р айкан Ш үкүрбков ‘’ Т оо эчки’’

5-класс

Биздин адабият

С абактын максаты жана көрсөткүчтөр

• Райкан Шүкүрбековдун’’Тоо эчки ‘’ чыгармасы менен таанышасыңар.
• Чыгарманын негизги оюн жана идеясын түшүнөсүңөр.
• Чыгарманы башка өтүлгөн чыгармаларга салыштырып анализдей аласыңар.

• Чыгарманын тексти менен толук таанышканда
• Чыгарманы өз алдыбызча талдай билип, өзүбүзгө тарбиялык маанини ала алганда
• Чыгармадагы көйгөйдү түшүнүп, ага карата туура багыт алганда

Р айкан Шүкүрбеков деген ким?

Т алас өрөөнүндө , К ара- Б уура районунда, А к- Ч ий ( С уулуу - М аймак) айлында 1913- жылы малчынын үй-бүлөсүндө туулган.

А л сатирик, акын , драматург жана чебер котормочу болгон.

өзүнүн чыгармаларын бүтүндөй эл турмушунун бай казынасынан сузуп алып, аны аземдеп, адемилеп туруп кайра элдин өзүнө тартуулаган. Бирок акын элдин көңүлүн жалган кооздук менен алагды кылбастан, таасирдүү, мазмуну терең чыгармалар менен ыраазы кыла алган. 1964-жылы дүйнөдөн өтөт.

Тоо эчки кандай жаныбар?

Тоо эчки -  ача туяктуу  сүт эмүүчүлөрдүн көңдөй мүйүздүүлөр тукумунун уруусу.

Текеси ири, мүйүзү чоң, ээгинде сакалы бар. Эчкиси кичирээк, желини 2 үрптүү. Жүнү кылчыктуу, түбүндө тыбыты болот. 10 түрү Европа,  Азия  жана Африканын  тоо  лорунда таралган. Алар аскалуу бийик тоо лордо үйүрү менен жашайт. Аска, жарларга оцой чыгат, шамдагай. Жайында тоо нун чокусуна чыгып, кышкысын төмөнүрөөк түшөт. Өсүмдүк менен азыктанат. Тянь - Шанда сибирь  тоо  эчкиси жашайт. Өңү боз. түнүчүндө, эртең менен, түштөн кийин салкында оттойт. Алар 2-3 жашында үйүргө кошулат, полигамдар. 5 ай көтөрүп, май-июнь айында 1-2 улагын тууйт. Тоо эчки аңчылык үчүн баалуу жаныбар. кыргызстанда тоо эчки көп. Бакма эчки тоо эчкилерден келип чыккан.

түрү

Б алдар кыргыз элинде жаныбарларга аңчылык кылган кандай чыгармаларды өткөнбүз же билебиз?

‘’ К ожожаш ‘’ эпосу , ‘’ К арагул ботом’’ дастаны

Эмесе көңүлүңөрдү төмөнкү видеого бурабыз.

У шундай чыгармалардын бири- Р айкан Ш үкүрбековдун ‘’ Т оо эчки’’ ыры .

Улагын тоо эчкинин мерген атты,

Күлүк ок жаш улакты тырпыратты.

Энеси кылчаң-кылчаң артын карап,

Зыркырап ичи күйүп бара жатты..

К абагын бекем түйүп кеги бардай,

Т иштенип мерген карайт эки жакты.

Т үбүнө бир арчанын тура калып,

Т оо эчки мөлтүлдөтүп төктү жашты .

Д иркиреп жалбыракка жаан болуп,

Байкуштун желининен сүтү да акты.

‘’ К етпеймин , кең А ла- Т оо ,качып сенден,

Ж амандык кимиң көрдүң, кана, менден?

А йылдан койчу сурап жалкыттымбы,

М ынчалык не кегиң бар , айтч ы, мерген?

Биз деле Ала-Тоонун малыбыз го,

Жайылып аскаларда күнүн көргөн.

Тоо эчки көбөйөбү тоо ташынан,

Тентектер кырып турса тууган төлдөн?’’

Дегендей тоо эчкинин акты жашы,

Сүйөнүп куу арчага муңдуу башы .

Үй тапшырма

Каармандарга мүнөздөмө бергиле.

Мерген Тоо эчки