Республиканский мастер-класс для учителей начальных классов школ с крымскотатарским языком обучения. "Использование разнообразных видов работ для развития национального самосознания на уроках литературного чтения на крымскотатарском языке".

«Эдебий окъув дерслеринде талебелернинъ миллий маиетининъ инкишафы огърунда къулланылгъан усуллар».

Багъчасарай шеэри МБУМ «УОМ №5» мектеп оджасы Сеитасанова Л.Э.

Селям алейкум, урьметли оджалар! Мастер-класс тедбиримизде сизлерни корьмеге,эшитмеге, таныш олмагъа мемнюним. Озь чыкъышымы «Бильги алмакъ – иненен къую къазмакъ» аталар сезюнен башламагъа истер эдим, чюнки биз омюр бою янъы бильгилер саиби оламыз.

Мектепте чалышыркен, мен даима янъы, файдалы усуллар къулланмагъа тырышам. Бу усуллар талебелерни дерсте фааль чалышмагъа, янъы бильгилерни менимсемеге ярдым этелер, балаларда окъувгъа меракъ догъуралар.

Мен такъдим эткен мастер-классымнынъ макъсады: къырымтатар эдебий окъув дерслеринде талебелернинъ огренюв мерагъыны инкишаф этювде къуллангъан усулларнен таныш этмек.

1. Тешкилий муит къысмында, дерс башында талебелернинъ гонъюль котермек, дерсте эйи кейф иле чалышмакъкъа эмиет берем. «Тебессюм» мешгъулиетини ишлетем: талебелер бири-бирине бакъып, тебессюм багъышлайлар. Бу усулны балалар пек бегенелер, керчектен де, юреклери къувана ве дерслерде фааль иштирак этелер. Мусульман олгъанымыз себебинден, атта Пейгъамберимиз Мухаммед (с.а.в.) айта эди ки: бир шейин олмаса биле, бир тебессюм багъышласанъ, буюк севап къазанарсынъ»

Ондан да гъйары, дикъкъатларны джельп этмек ичюн, ашагъыдаки вазифени берем:

арифлер ичинде сезлерни сакълайым.

РМВАТАНДЖЭКЪЫРЫМГДЮЛЬБЕРТС (ватан, Къырым, дюльбер)

Бу усул талебелерни дикъкъатлы, идракълы олмагъа ярдым эте, агъзавий нуткъуны инкишаф эте, ватангъа севги дуйгъуларыны ашлай. Талебелер окъугъан сезлернен джумле тизелер, меселя: Меним ватаным – Къырым. О, пек дюльбер.

Бу усулны, метинни талиль этмезден эвель, шаир я да языджынынъ ады ве сойадыны тапып бильмек ичюн де къулланмагъа мумкюн. Меселя:

АДБАСАНЛКЧЕРГЕЕВБКУ (Асан Чергеев)

2. Нутукъ инкишаф дакъкъасы къысмында тезайтымлар, къыскъа шиирлер, дертлюклер ишлетем:

«Балабан бакъа балабан бакъагъа бакъкъанда, балабан бакъа бакъ-бакъ багъырды», «Анавы Анифе ве Анафиге аферин» ве иляхри.

3. Дерсимизнинъ мевзусыны бельгилемек къысмында мевзугъа коре, аталар сезлерини къулланам. Бойле этип, балалар халкъ агъыз яратыджылыгъынен таныш олалар, икмет алалар.

4. Метин окъугъанда мен «Окъуймыз ве къайд этемиз» усулыны къулланам. Талебелер эсерни яхшы анълайлар: + (бу мен ичюн янъы малюмат), ! ( тааджиплендим), - (мен ичюн пек къыйын)

Метин окъулгъан сонъ, талиль япыла. «Зынджыр» усулынен файдаланам. Икяе этювни бир талебеден башлайым, девамыны башкъа балалар бири-бири артындан девам этелер. Олар дикъкъат иле окъуйлар, динълейлер, эсернинъ девамыны тюшюнелер, уйдуралар. Балаларнынъ язма нуткъы шекиллене, чюнки олар сезлернинъ язылышына дикъкъат этелер, ана тилинде янъы сезлер огренелер.

Талебелер тарафтан бегенильген усуллардан бириси бу сеяат дерслери. Балалар буюк истек ве меракъ иле дерсте иштирак этелер, дерс ярыш шекильде кече, талебелер чифтлешип я да группаларда чалышалар, эм кучьлю, эм де зайыф балалар бирликте ишлейлер.

Окъув дерслеринде шиирлерни кечкен вакъытта, талебелерге, бераберликте, сыныфта экишер сатырны бир къач кере сеснен окъумакъны, сонъра китапкъа бакъмайып, бир къач кере эзберден айтмакъны теклиф этем. Бу усул иле талебелерде дикъкъат ве къавий зеин илерилей, ана тилини огренмеге авес пейда ола. Меселя:

«Ана тилинъни бильсенъ,

Эм де гузель лаф этсенъ»

Сатырларны теляффюз эткенде, талебелер озь арекетлеринен де косьтерелер.

Диалог шекилинде язылгъан эсерлерни талебелер иле саналаштырмагъа да вакъыт тапамыз. Бу усул балаларнынъ агъзавий нуткъуны инкишаф этмеге ярдым эте. Балалар ойнагъан вакъыт ачылалар, достлукъ мунасебетлери къавийлеше, эсерлернинъ мундериджесини, къараманларыны акълында туталар.

5. Пекитюв къысмында тест суаллерини къулланам. Талебелер джевап берген сонъ, янында отургъан баланен ишлеринен авушалар ве тешкерелер.

Ондан гъайры, ресим боюнджа икяе эте, бири-бирини динълей ве янъыдан айтып берелер.

Синквейн усулы да меракълы. Талебелер 5 суальге джевап берелер, къараманларны тасвирлейлер, эсас гъаесини бельгилемеге огренелер. Меселя:

Исим: бай

Сыфат: саран, къытмыр

Фииль: сакълай, къызгъана

Джумле: Бай ыргъаткъа бир чувал унны бермеге къызгъана.

Гъае: Адам къызгъанса, даа бетер джояр.

Пекитюв къысмында «Алты шляпа» усулыны къулланмагъа ниетленем. Психолог Эдвард де Бононынъ Фикир юрьсетювнинъ мувазий (параллель) инкишаф усулыны бегендим.

Шляпанынъ тюсюне коре, балагъа вазифе бериле:

Къырмызы шляпа (дуйгъу) – къарамангъа нисбетен дуйгъу.

Къара шляпа ( критик) – къараманларнынъ менфий тарафлары.

Сары шляпа (оптимизм) – эсерден насыл файда алайым

Мавы шляпа (фикир юрютив) – окъуйыджыгъа бир насиат.

Беяз шляпа (алим) – къарамангъа ошамакъ керекми?.

Ешиль шляпа (иджат) – икяени девам эт

Талебелер озь дуйгъуларыны ифаделейлер..

Рефлексия къысмында «Мувафакъиет мердивени»ни, бетчиклерни, баш пармакъны къулланам. Талебелер дерсте чалышкъан, анълагъан севиесини бу усуллар вастасынен косьтерелер.

Бугунь мен сеяат дерсини такъдим этмеге истейим.

Дерс мевзусы: «Дервиза байрам».

Макъсат: талебелерни халкъ арасында чокъ йыллар девамынде отькерильген, миллий байрам иле таныш этмек, миллий адет, аньанелери акъкъында малюмат бермек, къырымтатар медениетине далдырмакъ, метин иле чалышмакъны огретмек, агъзавий ве язма нуткъуны инкишаф этмек, ватангъа, тильге, миллетке севги ашламакъ.

Нетиджелер: талебелер миллий байрамлар акъкъында бильгилер аладжакъ, адет ве аньанелеринен таныш оладжакъ, озь фикирлерини сербест бильдиреджек, янъы сезлер огренеджеклер.

Теминат: плакат, ресимлер

Янъы мевзуны анълатув.

Балалар, бугунь сизлерге сеяаткъа бармагъа давет этем.

Юксек къая, дагъларгъа,

Багъры чимен, багъларгъа,

Яйляларгъа, отлакъларгъа,

Достларым, сеяаткъа З. Къуртнезир

-Харитагъа бакъынъыз. Бу – муджизели орман. Орман аланларнен зенгин. Бизлер

Эписи ерлерге барып етерик. Башлайыкъ!

1-джи – «Ребус тереги» аланы.

- Дерс мевзусыны бильмек ичюн, ребусны чезинъиз.

Байра , м (байрам)

-Демек, бугуньки сеяатымыз не акъкъында? (Байрам акъкъында)

2-джи - «Аталар сезю» аланы.

- Аталар сезюни окъунъыз, манасыны анълатынъыз:

«Халкъ юрьген ерден юр» (эвель заманлардан берли халкъымыз миллий адет, аньанелерини сакълап, бизлерге еткизди, олардан: ана-бабаны, къарт адамларны урьмет этмек, тенбель олмамакъ, чалышмакъ, окъумакъ, тилимизни сакъламакъ, биз де бу елнен юрьмек керекмиз).

3-джи – «Арткъач сезлер аланы».

Арткъач сезюни тапсакъ, елумызны девам этерик:

«китап, дефтер, дервиза, къалем, сильгич»

4-джи – «Ресимлер аланы». Метинни окъунъыз ве ресимлерни догъру тертипте ерлештиринъиз.

- Дервиза байрам акъкъында не билесинъиз?

-Мен метинни окъуйым, сиз динълейсинъиз.

Дервиза – эвель заманлардан берли къырымтатарларнынъ байрамларындан бири. Бу берекет байрамы кузьде сентябрь 22-де кечириле. Шу куню гедже ве куньдюз тенъ ола. Къырымтатарлар багъ-багъчада алма, армут, эрик, юзюм, тарлаларда хавуч, къартоп, чюкюндир ве башкъа емиш-себзелерни джыялар. Кузьде табиат юкъламагъа азырлана ве «дервизадан», яни къапыдан кузь келе. Байрам арфесинде эр ер джыйыштырыла. Кобете ве къалакъайлар пишириле. Дуалар окъула. Миллий куреш алып барыла. Гъалиплерге къой багъышланыла. Шиир, йыр ве оюн ярышлары ола. Таш атыла. Ташны узакъча атып: «Къара куньлер бу таш киби къайтып кельмесинлер», - деп, айталар. Байрам Хораннен бите.

- Бу ресимлер икяемизге келишеми?

- Келинъиз, догъру тертипте тизейик.

5 – джи – Къафие (рифма) аланы.

«Адет» сезюне 3 эджалы къафие сезюни тапынъыз:

Сепет, шербет, къанфет, берекет.

6 – Джумле аланы.

- «Берекет» сезюнен Дервиза байрам акъкъында 2-3 джумле тизинъиз.

- Эписи аланларны бири-биринен багъланъыз. Насыл ресимни коресинъиз? (Сепетни)

- Сепетни насыл емиш ве себзелернен толдурайыкъ? (Алма, армут, юзюм, бибер, къартоп, помидор, мысырбогъдай…).

Машалла, биз орманны доландыкъ, эписи вазифелерни беджердик, Дервиза байрам акъкъында бильдик.