"Саха суруйааччылара озолорго"

Саха суруйааччылара - озолорго

Бэлэмнээтэ:

Евсеева В.Д.

• Платон Алексеевич Ойуунускай (Слепцов) — Саха советскай литератууратын төрүттээбит суруйааччы, Саха судаарыстыбаннаһын тэрийсибит, XX үйэ саҥатыгар олох-дьаһах чыҥха уларыйыытын оҥорсубут уһулуччулаах политическэй диэйэтэл, лингвист-учуонай, ноуука салайааччыта.1893 сыл сэтинньи 11 күнүгэр Боотур уус Таатта улууһун Чөркөөх сэлиэнньэҕэ дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. 14 саастааҕар оскуолаҕа киирбитэ. Ону бүтэрэн баран Дьокуускайга көспүтэ, учуутал семинариятыгар үөрэммитэ.Платон Алексеевич олоҕун бүтүннүүтүн төрөөбүт дойдута сайдыытыгар анаабыта.Саха бырабыыталыстыбата 1966 с. Платон Алексеевич Ойуунускай аатынан Государственная премияны олохтообута, кини аатын Саха Академическай драматическай театра, Литература музейа сүгэллэр. Кини аатынан Дьокуускай киин уулуссаларыттан биирдэстэрэ ааттаммыта.Оголорго анаан элбэх айымньыны суруйбута: Омуннаах о5о», «Өйдөөх о5о». «Тураах тууһута», «О5о куйуурдуу турара». «Үгэспинэн буолла5а дии», «Соломуон Муударай», «Александр Македонскай»

Платон Алексеевич Ойуунускай

• Неустроева Анна Денисовна (03.02.1903—30.11.1947) — оҕо суруйааччыта, cахаттан бастакы дьахтар суруйааччы, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, фольклору хомуйааччы, общественнай диэйэтэл. Олунньу 3 күнүгэр 1903 сыллаахха Байаҕантай улууһун Уолба нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1915 сыллаахха Уолба оскуолатыгар киирбитэ. «Ньургуһун» диэн оскуола сурунаалыгар таһаарыыга кыттыбыта. Онно бастакы кэпсээннэрин суруйбута.Оскуоланы бүтэрэн баран 1923 сыллаахха Дьокуускайга педтехникумҥа киирбитэ. Озолорго анаан уонча кэпсээни суруйбута. ол курдук: «Албын» "Тиргэhиттэр" "Кэhии" о.д.а. айымньылара киэн биьирэбили ылбыттара.

.

Анна Денисовна Неустроева

• Сметанин Тимофей Егорович (1919- 1947 сс.) - саха суруйааччыта, прозаик, поэт, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.1919 сыллаахха Орто Бүлүү улууһун кырыы нэһилиэгэр Чачыга (кэлин Кэбээйи наһилиэгэ, Кэбээйи оройуона диэн ааттаммыта) дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата Егор Николаевич иккис кэргэниттэн Левина Анастасия Степановнаттан үс оҕоломмута, Тимофей бастакылара этэ.Оскуолаҕа хойутаан, төрөппүттэриттэн көҥүлэ суох, 11 сааһыгар 1930 сыллаахха, үөрэх дьыла бүтэрэ чугаһаабытын кэннэ киирбит. Биллибит айымньылараЛоокуут уонна Ньургуһун. Драма. 1945 сыллааҕы саха бастыҥ драмата буолбут.О5олрго анаабыт кыракый айымньылара :: «Мэхээлэчээн булчут», «Күөрэгэй» остуоруйа, «Куоска олоңхото», «Көрүдьүөс күн», «Кыһыл былааттаах кыыс» пьеса, «Кыталык кыыс», «Уол уонна эһэ» сценка.

Тимофей Егорович Сметанин

• Дмитрий Кононович Сивцев – Суорун Омоллоон (1906- 2005 сс.) Саха народнай суруйааччыта. 1906 с. балаҕан ыйын 14 күнүгэр Таатта улууһугар төрөөбүтэ. Кини драматург, прозаик уонна поэт быһыытынан биллэр. Айар үлэтин "Хагдарыйбат ньургуһун" хоһоонунан 1926 с. саҕалаабыта. Маҥнайгы кэпсээнэ "Өлүөнэ өрүс", драмата "Күөх Көппө" эмиэ ити сыл суруллубуттара. "Сордоох суха", "Аанчык", о.д.а. кэпсээннэрэ — классическай айымньылар.О5олорго анаан суруйбут айымньылара: «Остуоруйалар», «Дедушкины сказки», «Кыраларга», «Ахсаан чабыр5а5а», «Чычып-чаап», «До5ордоһуу тойуга», «Ийэ дойду», "Чөөчө" уонна "Чүөчээски" курдук киэҥник биһирэммит кэпсээнинэн айымньылардаах.

Дмитрий Кононович Сивцев

• Николай Гаврилович Золотарев – Николай Якутскай (1908- 1995) - Саха народнай суруйааччыта. 1908 с. сэтинньи 22 кунугэр Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүтэ.Айар улэтэ 1938 с. саҕаламмыта. Бастакы кинигэтэ "Өлүүнү кыайбыт — өлбөт" 1944 с. тахсыбыта. Очеркалартан, кэпсээннэртэн саҕалаан, улахан сэһэннэри, романнары биэрбит, таһаарыылаахтык үлэлээбит прозаик. Кини барыта отуттан тахса кинигэ ааптара. Саха прозатын Союз, аан дойду түһүлгэлэригэр таһаарсыбыт үтүөлээх. Саха литературатын историятыгар аан бастакы "Төлкө" трилогияны суруйан киэҥник биллибитэ. Н.Якутскай өссө "Сир", "Илин уонна Apҕaa", "Адаҕа", "Сүтүк" романнары бэчээттэппитэ.Саха народнай суруйааччыта. О5олорго анаан суруйбут айымньылара: «Маңнайгы сааланыы», «Дьүкээбил уота», «Сир кыыһа», «Хотой до5оро», «То5ус муора ула5атынан», «Ойуур оскуолата», «О5о эрдэ5инээ5и оло5ум туһунан сэһэн», «Күнтэн -күн аайы», «Сэрэхтээх Сэмэликээн», «Биирдии остуоруйа».

Николай Гаврилович Золотарев

• Иннокентий Михайлович Сосин (1928 с ) - о5о суруйаачччыта, поэта. Мэңэ Хаңалас улууһугар төрөөбүтэ.«Сахсаахаан Сахаар», «Төрөөбүт ыырдарым», «Айыл5алыын алтыһыы», «Абааһы туһунан кэпсээннэр» кинигэлэрдээх.

Иннокентий Михайлович Сосин

• Петр Николаевич Тобуруокап (1917 – 2001 сс.) - саха народнай поэта, саха улуу Маршага, Чуковскайа дииллэр. Саха о5ото өйө уhуктуо5уттан Бүөтүр Тобуруокабынан тылланар, кини ырыаларын оло5ун устата аргыс оностор. Петр Николаевич Тобуроков 1917 с. алтынньы 25 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Ороһу нэһилиэгэр (бэйэтэ суруйбутунан Өлөкөөн диэн Тоҥуо Куону диэн Өргүөт сиригэр, быһа холоон алтынньы ортотугар) булчут Ньукулай Тобуроков уонна Евдокия Ксенофонтовна Иванова (Улахан Огдооччуйа) дьиэ кэргэннэригэр бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Биэһигэр 1922 с. төрөппүттэрэ оҕолорун үөрэттэрээри ийэтин дьоно олорор сирдэригэр Ороһуга көспүттэр. Уол аҕатын батан сааһыт, туһахчыт, тууһут, илимньит, мындыр булчут буола улааппыт.Ааҕарга өссө оскуолаҕа киириэн инниттэн таайа үөрэммит.О5олорго кинигэлэрэ: «Буукубалар мунньахтара», «Чаный Ча5аан», «Лыах», «Маңан тиин», «Ытанньах герой буолбат», «Тиэргэннээ5и зоопарк», «Буур5аллай», «Сиибиктэ», «Чабыр5ах азбука», «Чыычаахтар күнү көрсөллөр», «Күннүүн оонньуур күөрэгэйдэр», «Тыа5а олорон», «Сайын ханна барабын?»

Петр Николаевич Тобуруокап

Ханнык тылларый?

Х букваттан сазалыан-

Халлаан уеhэнэн

Халын уерунэн

Халыгыраьан ааhыа.

Т -ны бастатыан-

Тылын уларыйыа,

Ерускэ, хайаза

Ереhелене сытыа.

Б -ны бастатыан

Балыаhаза барыан,

С -тан санарыан-

Ыраас куеххэ хаамыан!

Хаас

Таас

Баас

саас

• Ат

• От

• Ыт

• Эт

• Кинини А-5а эптэххинэ,
• О-зо эппиккин сиэзэ,
• Оттон Ы-га эптэххинэ,
• Э-5э эппиккин сиэ5э!

• Бутуннуутун аазыан-
• Уеруен-кетуен, ыллыан,
• Биир букваны быра5ыан-иhигэр сытыан, сынньаныан,
• Иккини ылан кэбиhиэн, Искэзи, елу сиэн,
• Уhу ба5ар ке5урэтиэн-
• Уйэлээх сааскар иhиэн!

• Хотуу
• Отуу
• Туу
• Уу

• Кенетүк аах-
• Күн күлэ тахсыыта
• Күлүмнүү сытыа,
• Теттерү аах-
• Түңкэтэх тыаза
• Түбэhэн ааhыа!

• Сиик

• Киис

Буквалар оонньууллар

Сорозор куну куннээн

Буквалар оонньууллар,

Бытарыhа сырсаллар,

Куел урдугэр сытааччы,

Кун уотугар сыламнаан

Арыт мээчик хапсаллар,

Арыт куннээн тусталлар.

Сана хаьыат аа5ааччы.

Уо -уоту таптыыр,

Араастык да оонньууллар:

Бастын костер оттоочу,

Куораттары туталлар,

Космонавт буолаллар,

Куттун, ба5ар, хаар-самыыр,

Син биир уоту ылааччы.

Муораларга усталлар.

Уу - ууhут бэрдэ,

Кулумурдуур теленнердуун

Керудьуеhу кэпсэтэр,

Ууттан олох тахсыбат,

Муора унуор да тиийэ,

Кееннье кетер кыымнардыын

Харбыырыттан салгыбат

Куех былыкка тиийсиhэр.

Таас хайаттан - урдуктэн

Аа -айанньыт ааттаа5а,

куттаммакка ыстанар,

Аан дойдуну кэрийэр,

Африканы эргийэр,

Олус дохсун сууруктэн

Арктика5а да тиийэр.

Ордук уерэр, астынар.

Арааьынай дойдуларга,

Хаьан эрэ мунхатыгар

Кемус балык кэлиэ5э,

Араас-араас куораттарга

Атастардаах, до5оттордоох,

О5олорго барыларгыар

Таптыылларын биэриэзэ.

Айаннаhар дьоннордоох.

Й -хара теруе5уттэн

Үү -утуекэн ыанньыксыт

Аатырбыт космонавт,

Үүт сууругун халытар,

Ыйга бастаан кетуе5уттэн

Сынньаланар ункууьут,

Урумэччи курдук кетер.

Онно дьиэлээх, базалаах.

Ункуулуурун кербуттэр

Горючай кутан биэрэр

Советскай харааптарга,

Бука бары ке5уйэллэр,

Бэйэлэрэ билбэккэлэр

Ый картатын уерэтэр

Ункуулэьэн тэйэллэр!

Эдэр космонавтарга.

Буквалар -кыргыттар,

Т-туйгун тутааччы,

Куораттары айааччы,

Буквалар-уолаттар,

Сорохторор мэниктэр,

Былыкка тиийэ сыhа

Ууннэ пионер дыбарыаhа!

Сорохторо крсуелэр,

Б -балыксыт, мунхаhыт,

Буквалар-о5олор,

Буур5алаах да муораттан

Оонньуулларын таптыыллар,

Куттанар диэни билбэт,

Хам-бааччы олорботтор,

Долгунтан дуол иннибэт.

Керулууллэр, ыллыыллар.

С -сытыы, сымса,

«Мичил» диэн трубканы

Кини быйыл аспыта,

Суурук атамаана,

Саас, сайын да кроска

Саамай беден алмааьын

Оскуола чемпиона.

«Пионер» диэн ааттаабыта.

Ч -чыычаах куемэй,

Буквалар-о5олор,

Куех кырдалга куерэгэй

Уолаттар да кыргыттар,

Сорохторо улахаттар,

Ыллыырын курдук ыллыыр.

Оо -биллиилээх о5уруотчут,

Сорохторо кыралар.

Буквалар пионердар,

Огурсуну, моркуобу

Бастаан тылы таьаараллар,

Олордооччу, уу кутааччы,

Лаа5ырдарга олороллор,

О5олору маанылааччы.

Кердеех кутаа оттоллор.

Үϴ -уерэхтээх учуонай,

Бука бары дозордуулар,

Уерэтэр арааьынай

Биир звено курдуктар,

Уеннэри кейуурдэри,

Биир этэрээт курдуктар,

Кетердеру-суурэрдэри.

Г -геолог бэрдэ

Биир алфавит буолаллар.

Сайын аайы саас эрдэ

Халын тыаны зхайытар,

Хайалары хасыьар.

Бол5омто5ут иьин махтал!