Сахам сирин эмтээх үүнээйилэрэ

П.С.Егоров аатынан Акана орто оскуолата

Сахам сирин эмтээх үүнээйилэрэ

Үлэни толордо: 4-с кылаас

үөрэнээччитэ Мигалкина Уйгууна

Салайааччы: Иванова Агафья

Семеновна

Акана,2024 с.

Киириитэ

Биһиги тыйыс айылҕалаах тымныы Саха Сиригэр олоробут.

Сахабыт Сирэ олус кэрэ айылҕалаах. Төһө да кыһынын тымныытын иһин, сааспыт чаҕылхай, сайыммыт куйаас, күһүммүт эриэккэс. Айылҕабыт барахсан биһигини араас эгэлгэ үүнээйилэринэн, отунан-саһынан, дьикти бэйэлээх сир симэхтэринэн, минньигэс отоннорунан сыллата манньытар, сөхтөрөр.

Үлэ сыала: Сахам сиригэр үүнэр эмтээх үүнээйилэри үөрэтии, туһаларын билии

Соруга:

• Эмтээх үүнээйи туһунан литератураны үөрэтии;

• Тиэргэммэр үүнэр эмтээх үүнээйилэри билсии;

• Баар матырыйаалы түмэн үлэ суруйуу, киэҥ эйгэҕэ билиһиннэрии

Тоҕоостооҕо: Өбүгэлэрбит үүнээйилэри күннээҕи олохторугар үгүстүк туhанар этилэр, ол умнууга хаалан эрэр. Билиҥҥи көлүөнэ үүнээйини үчүгэйдик билбэт. Онон билигин сыана ыарыыр кэмигэр, айылҕаҕа бэйэтигэр чугаhаан, айылҕа тугу биэр-битин туhанан олохпутугар туттарбыт наадалаах, бэйэ-битигэр туhалаах.

Мин сайыны олус сөбүлүүбүн. Ааспыт сайын олбуорум иһигэр оонньуу сылдьан наһаа элбэх сибэкки үүммүтүн сөҕө, астына көрбүтүм.

Туох ханнык үүнээйилэр үүнэллэр эбит диэн интэриэһиргээбитим.

Сахам сирин эмтээх үүнээйилэрэ

Биһиги дойдубутугар бохсурҕан, кииһилэ, кучу (куруҥ ото), ньээм (алтан төбө), дөлүһүөн, хаптаҕас, дьэдьэн, чыычаах ото, моонньоҕон, сугун үүнэллэр.

Эбэбит кытыытыгар, биһиги дьиэбититтэн чугас кытыан үүнэр. Кытыан эмиэ эмтээх үүнээйи. Кини саамай ыраас салгыннаах сиргэ үүнэр.

Бохсурҕан. Биэс тымырдаах от. Бохсурҕан сэбирдэҕин алдьаппакка сэрэнэн сайыны быһа хомуйуохха сөп. Күлүк, аһаҕас, салгыннаах сиргэ куурдуллар, хатардыллар. Хаппыт оту бурдук курдук буолуор диэри мэлийэллэр, онтон сиидэлииллэр. Бу от сэбирдэҕэр гликозил, каротин, аскорбиновай кислота, К битэмиин, белок эттиктэрэ, эфир арыыта уо.д.а. холбоһуктар бааллар. Бохсурҕан сэбирдэҕин туураат, кыра оһол бааһын эмтээһиҥҥэ, хааны тохтоторго туттуллар. Өссө куртах, ис ыарыытыгар, хаан барыытыгар туһаналлар.

Алтан төбө (Ньээм от). Алтан төбө тыһыынчаттан тахса араас көрүҥнээх. Химическэй састааба олус баай: аминокислоталар, калий, тимир, фосфор, натрий, кремний, сера, А,В,С,Д битэмииннэр бааллар. Алтан төбө сэбирдэхтиин, силистиин, сибэккилиин барыта эмтээх. Ол иһин бүтүн үүнээйини хомуйан, сууйан куурдаллар. Силиһин күһүн хомуйаллар, күн уотугар хас да күн устата силиһэ тосто сылдьар буолуор диэри күүскэ хатараллар.

Алтан төбө элбэх ыарыыттан эмтиир. Ордук быары сүһүрдэр дьааттаах эттиктэри организмтан таһаарар. Аллергиялаан эттэрэ кыһыйар, бааһырар дьон саас күн аайы үс нэдиэлэ устата 5-10 ньээм сибэккитин үчүгэйдик ыстаан сиэтэхтэринэ аллергиялара ааһыан сөп. Герпестэн эмиэ көмөлөһөр. Сүһүөх ыарыытын, диабеты, таал ыарыытын мүлүрүтэр, тирии бааһын үтүөрдэр, ниэрбэни уоскутан үчүгэйдик утутар, грипптэн харыстанарга уонна эмтэнэргэ туһалаах. Алтан төбө силиһэ харах мөлтөөһүнүгэр, аанньа аһаабат, үөс аһара туолуутугар, сөтөлгө, үчүгэйдик утуйарга, суон оһоҕос үлэтин тупсарарга көмөлөһөр.

Тимэх от. Бу оту оргутан быар, ис-үөс ыарыыларын эмтииллэр, очоҕос паразиттарын ыраастыыр. Тимэҕинэн компресс оҥорон чесоткаҕа, ириҥэлээх бааска, атах ыарыыларыгар (плоскостопиеҕа, подаграҕа, быһа түһүүгэ), атах, илии былчыҥнарын спазмыгар, эпилепсияҕа тутталлар.

Дьэдьэн. Дьэдьэн отонун саха дьоно быар, таал ыарыытыгар тутталлара. Тумууну эмтииргэ эмиэ туһалаах. Сибиэһэй отоно хаан аҕыйааһыныгар эмтээх. Сэбирдэҕин оргутан хаан баттааһына үрдээһинигэр, тирии ыарыыларыгар, рахитка тутталлар. Сибиэһэй отоно хаан аҕыйааһыныгар эмтээх.

Кучу (куруҥ ото). Кучу бааһына кытыытыгар үүнэр. Уһун бытырыыс кыһыллыҥы тэтэркэй сибэккилэрдээх. Сибэккилэммитин кэннэ сэбирдэҕин умнаһын хоту өрө сыыйан ылан салгыннааах, күлүк сиргэ куурдаллар. Төбө ыарыйдаҕына кучу сэбирдэҕин көөнньөрөн иһэллэр. Кулгаах, мурун, күөмэй тымныйыытыгар, утуйбат буолууга, атах бааһыгар оргутан эмтэнэллэр. Кучу сэбирдэҕиттэн битэмииннээх чэй оноруохха сүп. Сэбирдэҕин аһаҕас күн уотугар сытыара түһэн баран, бөлөҕүнэн сүмэһинэ ыгыллан тахсыар диэри хатайданар. Ол кэнниттэн сииктээх сөрүүн сиргэ ( оһох үрдүгэр, духуопкаҕа) кыратык саһарыар диэри хатарыллар. Чэй оҥосторго бэлэм буолла.

Дөлүһүөн – эмтээх уонна киэргэл үүнээйи.. Дөлүһүөнү утах оҥорон иһиллэр. Дөлүһүөн отонноро ордук оҕолорго уонна кырдьаҕастарга хаан аҕыйааһыныгар, уҥуох тостуутугар, сүһүрэн бааһырыыга, сорох тирии ыарыыларыгар баас оһорорго, эт-хаан быста ырыытыгар, дьүдьэйиигэ, уопсай туругу бөҕөргөтөргө уонна да атын ыарыыларга туһаныллар. Тирии бааһын эмтииллэр, ыарыы күүһүн аччатар, киһини уоскутар

Хаптаҕас. Хаптаҕас улахан туһалаах үүнээйи. Хаптаҕас кыраадыһы түһэрэргэ бастыҥынан биллэр. Маны сэргэ куртах, оһоҕос, быар, бүөр, сүһүөх ыарыыларын эм­тииргэ, хаан аҕыйааһыныгар, сэниэни киллэрэргэ, туругу бөҕөргөтөргө, атеросклерозка, тымныйыыга туһанылларын туһунан бэлиэтииллэр.

Харах мөлтөөһүнүгэр, бүөр ыарыытыгар туһалаах, иҥэмтиэлээх битэмииннээх буолан күүс-уох, сэниэ биэрэр. Биир остолобуой ньуоска отону биир ыстакаан оргуйбутунан ууга көөнньөрөн баран, күҥҥэ үстэ ыстакаан үс гыммыт биирин истэххэ, сүрэх-тымыр ыарыылара мүлүрүйэллэрин туһунан суруйаллар. Оттон аһыыр баҕаны көбүтэргэ 1-2 нэдиэлэ устатыгар хаптаҕастан утаҕы аһыах иннинэ күҥҥэ иккитэ иһэргэ сүбэлииллэр.

Моонньоҕон. Моонньоҕон отонугар аскорбиновай кислота, эфирдээх арыылар, витамин Р, минераллар бааллар.

Моонньоҕон отонун сибиэһэйдии барыанньа, араас утах, хомпуот, джем, повидло оӊостон сиэххэ сөп. Онтон сэбирдэҕин оҕуруот аһын, тэллэйи тууһуурга, араас битэмииннээх чэйи оӊорорго туһаналлар. Моонньоҕон сэбирдэҕэ буспут уутун, чэй оӊостон тымныйыыттан, бүөргэ таас үөскээһиниттэн, хабах ыарыыларыттан эмтэнэллэр. Сүрэх үлэтин күүһүрдэр наадаттан, куртах бааһыгар моонньоҕон кисиэлин иһиэххэ сөп. Ити таһынан оһоҕос, куртах, быар, күөмэй, харах, араас баас ыарыыларыгар туттуллар.

Моонньоҕону күһүөрү, атырдьах ыйын иккис аӊаарыттан саҕалаан, аһа сиппититтэн көрөн хомуйуллар. Отону сыыһыттан ыраастаан, саамай бөдөӊүн уонна буспутун оһох үрдүгэр кылгас кэмӊэ хатарыллар. Сотору-сотору сэрэнэн эргитиллэр. Бүтүн сэбирдэхтэрин күлүккэ, салгыннаах сиргэ куурдуллар.

Сугун. Эмкэ сугун отонун да,сэбирдэҕин да туһаналлар. Отоно С витаминнаах. Сэбирдэҕэ үгүс элбэх туһалаах эттиктээх. Отон сүмэһинин, хаппыт отон оргуйбут уутун титирээн ыалдьыбыт киһиэхэ иһэрдэллэр. Организмӊа витамин тиийбэт буоллагына, сугун отун сиир олус туһалаах. Норуот эмчиттэрэ сугун сэбирдэҕэ оргуйбут уутун сүрэх ыарыытыгар, тахсан киирэри чэпчэтэргэ иьэрдэллэр, отонн дизентериялаабыт кићиэхэ сиэтэллэр. Айах бааһыгар сибиэһэй отону сыһыары тутар олус көмөлөһөр. Сугуну барынньалаан, саахардаан хаһааныахха сѳп, араас утах, хомпуот, кисиэл эмиэ оӊороллор.

Чыычаах ото. Хаан тымырдарын ыраастыыр, уойууну тохтотор. Киһи сүрүн уорганнара сөпкө үлэлииллэригэр көмөлөһөр. Отуттан эмтээх утах оҥостон иһиэххэ сөп. Сибэккилээтэ даҕаны, сайыны быһа хомуйаллар. Күөллэри, кумах чаардары, сииктээх сирдэри батыһа үүнэр. Үөһээ умнаһыттан 40 см тэйэн баран кырыйан ылаллар.

Кытыан. Куруутун күөх, сытыы инньэлээх, отоно көҕөрүмтүйэн көстөр сэппэрээк үүнээйи. хатыҥ сэбирдэҕин кытта холбоммут көөнньөһүгүн бүөр, хабах ыарыыларыгар туттуллар. Итиэннэ сөтөл силин үчүгэйдик хоҥуннарар. Сүһүөх дьарҕа ыарыытыгар ванна оҥостон эбэтэр көөнньөһүгүнэн сэрэнэн ыалдьар сирин массажтыыллар.

Эмтээх оттору харайыы, бэлэмнээһин

Сарсыарда күн тахсыыта хомуйабыт. Күҥҥэ эбэтэр хараҥа сылаас сиргэ ууран хатарабыт.

Хлопок матырыйаалтан тигиллибит мөһөөччүккэ харайабыт.

Оргутабыт уонна сиидэлиибит. Соктарын, настойкаларын иһэбит.

Хас биирдии үүнээйи тус – туспатык кээмэйдэнэн оҥоһуллар.

Түмүк

Киһи барыта төрөөбүт Айылҕатын оҕото буолар. Онон хас биирдии киһи Ийэ айылҕатын харыстыахтаах.

Эмтээх үүнээйилэри анаан үөрэтии, сөпкө туһаныы улахан сорук буолар. Үүнээйини сөпкө тутуннахха доруобуйаҕа олус туһалаах. Эмтээх үүнээйилэри туһаныан баҕалаах киһи ыарыытын чуолкайдыахтаах уонна үүнээйи хомуллар, хатарыллар кэмин, хайдах туттулларын үөрэтиэхтээх, эмп үлэһитиниин булгуччу сүбэлэһиэхтээх.

Сахабыт Сирин ыраас, кыраһыабай айылҕатын харыстыаҕыҥ!

Литература:

1. Кузнецова Л., Исаев А. Лекарственные растения Якутии. Якутск.Бичик, 2016 г.

2. Токумова К.П., Токумов П.П. Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик, 2019 с.

3. Атлас лекарственных растений Якутии. Якутск, ЯНЦ СО РАН, 2005 г.

4. https://ru.wikipedia.org