Сэһэн олоҕор эбии.

Уус Алдан улууһун кыраайы үөрэтээччилэрин уонна историктарын I научнай-практическай кэмпириэнсийэлэрэ

АЛЕКСЕЙ ИВАНОВИЧ АРЖАКОВ –СЭҺЭН

ОЛОҔУН КЭПСЭЭНИГЭР БЭЛИЭТЭЭҺИННЭР

үлэни суруйда:

Уус Алдан Тумул орто оскуолатын

кыраайы үөрэтэр түмэлин педагога,

кыраайы үөрэтээччи

Сокольникова Акулина Степановна

2024

Ккүн-дьыл ааһан истэҕин аайы, архыыптар арыллан, история чахчылара чопчуланан, ааспыт олохпутун эргиллэн, ыйдаҥардан көрөрбүт үксээн иһэр.

Биһиги эмиэ улуу төрүппүт Алексей Иванович Аржаков - Сэһэн Ардьакыап туһунан, санаан аһарыахха сөптөөх түгэн көстүбүтүнэн, аҕыйах бэлиэтээһиннэрбин билиһиннэриэхпин баҕарабын.

Бастакы бэлиэтээһин. Биллиилээх государственнай деятель, саха норуотун судаарыстыбаннаһын биир бастакынан үрдүк таһымҥа турууласпыт Алексей Иванович Аржаков-Сэһэн төрөөбүт сыла 1739-1748 сс. икки ардыларынан буккулларын национальнай архыып, чинчийээччилэр төрөөбүт сылын 1748, өлбүт сылын 1829 сылынан официальнайдык чопчулаабыттар. Онон оҕонньорбут төрөөбүтэ 2028 сылга 280 сааһын бэлиэтиир буоллубут. Кырдьык, бастакы торумнааһыннар, аймахтара булбут докумуоннарыттан 1739 сыл курдук ааҕан таһаарбыппыт. Онтон быйыл 2024 сыл балаҕан ыйын 18 күнүгэр «Сахалар тустарынан былаан» (1789 с.) -235 сыла буолар. Онтон архыып чуолкайдааһына барыбытын үөрдэр.

Иккиһинэн, кинигэҕэ киирбэтэх түгэннэртэн билиһиннэрии, салгыы үлэҕэ көмө быһыытынан маннык санаалары үллэстэбин.

Сороҕор дьон буккуллар, төрөөбүт сирэ, хааннаах киинэ түспүт сирэ Дойду Элэһинэ дуу, Тумул дуу? Иккиэн Бороҕон нэһилиэгин сирэ-уота. Сэһэн олорбут дьиэтэ-уота, алааһа элбэх. Билэргит курдук, Сэһэн Ардьакыап Собо Оҕонньукуоп, үһүйээннэргэ ахтылларынан аата-суола биллибэт Собоһут оҕонньор уола, бастакы сурукка киириитэ Мучин Собин диэн этиллэр.

Дойду Элэһинэ. Арыы Тииккэ Ленатааҕы “Доҕордоһуу” түмэлин үөһэ өттүгэр турар алаас. Балыктанар күөллээх. Манна Сэһэн өтөҕүн онно, сэргэтэ баар. Тумуллар төрүттэрэ –9 оҕолоох Өнөкөй баай, 300 сүөһүлээх Тэлэмэх Эмээхсин саҕаттан түөлбэлээн олорбут кыстык сирдэрэ. 1806 с. тахсыбыт “Утвержденный порядок переноса улусной управы в местности где живут головы улусов” Дьаһалга олоҕуран, 1838, 1863 сылларга Бороҕон улууһун быраабата манна турбут. (ЦГА РС(Я) ф.31. оп.2.Д1744). Бу Сэһэн бэйэтэ уонна кини уола Михаил кулубалыыр кэмнэригэр олорбут сирдэрэ буоларын докумуоннар бигэргэтэллэр. Өтөҕүн онно балай эмэ киэҥ. Уола Михаил туттарбыт улахан дьиэтэ аллараа Арыы-Тииккэ Ой Бэскэ баара.

Биһиги, Бороҕон нэһилиэгин дьоно, Сэһэн биһигин ыйаабыт сиринэн Тумулга Ат Охтубут күөлүн үрдүгэр баар ырааһыйаны, дьоҥҥо-сэргэҕэ Собоһут Аартыгынан биллэр сири этэбит. Өтөҕүн онно көстөр, урукку оҕонньотторбут, тоҕотун эппэккэ, мээнэ мэниктэппэт, ыстарбат сирдэрэ. Аарыма тииттэринэн арыалланан, Ат Охтубут күөлүгэр киирэр суол, Собоһут Аартыгынан уруккуттан ааттанар сир. Иккиһинэн, киһи төрүттэригэр аттанарыгар, дьонун таһыгар кистэнэр аналлаах. Бу Собоһут аартыгын уҥуоругар былыргы кылабыыһа турар. Манна Сэһэн үөрэхтээх уола Михаил Аржаков кэргэнинээн кистэммиттэрин туһунан кыраайы үөрэтээччи Иван Иванович Пирожков, оҕонньор бэйэтин сыдьаана Степан Степанович Аржаков, сэһэнньит кырдьаҕастарбыт Георгий Георгиевич Прокопьев, Егор Федорович Находкин кэпсиир буолаллара. Манна былыргы үйэтээҕи чочуобуна сэмнэҕэ билигин да турар. Бу, номоххо кэпсэнэринэн, Сэһэн уолугар анаабыт чочуобуната буолара дуу, биитэр «кэриим аҕабыттара өлбүт дьоҥҥо мэлиибэн оҥороллоругар анаммыт кэнники тутуу” дуу, ону ааһан Бороҕон улууһун киинэ түһэр сирэ буолаарай диэн түөрэх кэбиһиллибит сирэ буолара бигэргэнэ илик.

Итинтэн сиэттэрэн, 2014 сыллаахха Сэһэн Ардьакыап үгүс ырытыһыылар кэннилэриттэн, тумуллар Сэһэн киинэ түспүт сирэ диэн Собоһут Аартыгар Мэҥэ таас, комплекс туппуппут. Билигин онно ыалдьыттары көрсөр, судаарыстыбаннас күнүн, бэлиэ тэрээһиннэри ыытар Ытык сирбит буолан турар.

Иккис бэлиэтээһин. Үөһээ этиллибит «Предтеча” кинигэ 124сирэйигэр Алексей Иванович Аржаков-Сэһэн «Сахалар тустарынан былаанын” быһаарыыга маннык суруллубут. «Публикацию В.В. Никифоров сопроводил небольшим предисловием. К сожалению, он не объяснил каким образом ему достался столь старинный документ. Исходя из его указания на то, что “большинство таких исторических документов хранится в частных руках, владельцы которых в свое время скрывали их”, можно утверждать, что он приобрел его у частного лица, имя и фамилию которого предосторег обнародовать. Что касается характера документа, то Никифоров не указал подлинник ли это или копия. Но известно, что “орегинал” документа по распоряжению Екатерины II препроводили иркутскому генерал-губернатору, потому исключается версия о наличии у кого-либо подлинника документа. Речь может идти только о копии, но интересно бы узнать, у кого же она сохранилась среди якутов”,- диэн сурулла сылдьар.

В.В. Никифоров бу докумуону кимтэн ылыан сөбүй уонна “владельцы которых в свое время скрывали их” диэн кимнээҕи этиэн сөбүй. Бу түгэни быһаарыыга маннык этиилээхпит. Докумуону кэриэс гынан илдьэ сылдьыбыт буолуон сөп, Торуой Суотту (билиҥҥинэн Бороҕон нэһилиэгэ) сүдү баайа, Сэһэн хаан-уруу сиэнэ Иван Алексеевич Аржаков-Торуой Аржаков. Кини туох киһи этэй? Иван Алексеевич Аржаков – Атыыһыт Аржаков диэнинэн , хотунан-соҕуруунан эргиммит, ынах, сылгы, таба баайдаах, куоратынан-тыанан маҕаһыыннардаах, аптекалаах сүдү баай киһи эбит. Нам Эверстов-Сэрбэкэ атыыһыт огдооботун кэргэн ылан, баайын өссө хаҥаппыт. 1838 с. нэһилиэк кинээһэ, ыраахтааҕыттан мэтээллээх улуус кулубата. Кини кыыһа Елена Ивановна Аржакова В.В.Никифоров-Күлүмнүүр соҕотох уолугар Валерьян Васильевичка кэргэн тахсыбыт, уруулара Аржаковтар олохторугар Күрүөлээххэ буолбут. Онон Дүпсүн уонна Бороҕон улууһун кулубалара Вас.Вас.Никифоров уонна Иван Алексеевич Аржаков иккиэн түҥүрэттиилэр буолан тахсаллар. Иккис хаартыска ону туоһулуур курдук. Бу хаартыскаҕа иккиэн кэккэлэһэ олороллор. Эһэтин кэриэс докумуонун, кистии сылдьыбытын саха дьонугар сүдү суолталаах докумуону онон доҕоругар, түҥүрүгэр В.В. Никифоров-Күлүмнүүргэ, эрэнэн-итэҕэйэн Иван Алексеевич Аржаков эрэ тиксэриэн сөп дии саныыбыт. Онтон “кистээһинэ» - Сэһэн бэйэтин кэриэс этиититтэн буолуон сөп.

Үһүс бэлиэтээһин. Сэһэн тыыннааҕар номоххо киирбит, уус тыллаах олоҥхоһут, сээркээн сэһэнньит, билгэһит, инникини өтө көрөөччү. Кини 9 саастааҕар, Нам улууһун Үөдэй нэһилиэгин сүдү баайа Угаалаах Тойон кыыһын уруутугар 3 түүннээх күн олоҥхолоон, 2 саастаах тыйынан бэлэх-туһах ылбытын туһунан номохторго үгүстүк ахтыллар. Ол аата 276 сыл анараа өттүгэр олоҥхоһут быһыытынан биллибит. Уус – Алдан олоҥхоһуттарын туһунан «Олоҥхо биһигэр» кинигэҕэ итинник кырдьаҕас олоҥхоһут суох.

Таатта улууһун сүдү олоҥхоһута Табаахырап 1852 с. төрөөбүт, ол эбэтэр 170 сааһа буолар, Сэһэн Ардьакыаптан 104 сыл балыс. Онон Сэһэн олоҥхоһут быһыытынан, сурукка киирбит саамай кырдьаҕас олоҥхоһут быһыытынан ааҕыахха сөп. Бу эмиэ официальнайдык сурукка киириэн наадалаах дии саныыбыт.

Аны туран, Ханнык баҕарар олоҥхоһут уһуллааччылаах буолар. Сэһэн иккис кыыһа Матырыана (1783 с.) Таатта улууһун Дьүлэй нэһилиэгэр Тихон Абрамовка кэргэн тахсан үс оҕоломмут. Улахан уол Мииккэ Абрамов «Олоҥхо Аал Луук маһын» мастан кыһан оҥотторон историяҕа киирбит. Иккис уол Николай Тихонович Абрамов диэн аатырбыт олоҥхоһут, эһэтин батан, былыргы номохтору, илин улуустар урукку историяларын билэр, дьыл хаамыытын билгэлиир, былыргылыы үөрэхтээх, нууччалыы билэр киһи буолбут. Николай Тихонович «олоҥхоҕо ийэбиттэн үөрэммитим» диир эбит, оннук да сурукка этиллибит. Абрамов хас да олоҥхотун саха тылын чинчийээччи Эдуард Карлович Пекарскай сурукка киллэрбит, «Образцы народного творчества якутов» диэн кинигэҕэ бэчээттэппит. Манна “Өлбөт Бэргэн”, “Уолумар, Айгыр икки Удаҕаттар” диэн олоҥхолоро киирбиттэр.

Мантан көрдөххө, Сэһэн бэйэтэ, кыыһа Матырыана, сиэнэ Николай удьуордаан олоҥхоһут дьон эбит. Оччотугар Сэһэн Ардьакыап бэйэтэ, кыыһа, сиэнэ олоҥхоһуттар диэн бигэргэниэхтээх.

Аны манна эбэн биэрдэххэ, Сэһэнтэн утумнаан, биир хаан-уруу Аржаковтартан кэлиҥҥи олоҥхоһуттарбыт: Татаринов Семен Семенович, Аржаков Ксенофонт Иванович, Габышев Иннокентий Николаевич эмиэ тахсан кэлэллэр. Аны биллэринэн, Мучин Собин - Алексей Ардьакыап буола сүрэхтэнэригэр, бииргэ төрөөбүт инитэ Капрал Барашков буолар. Бу киһи сыдьааныттан кэнники олоҥхоһуппут - Барашков Ефим Петрович тымыр-сыдьаан тахсар.

Ханнык олоҥхону Сэһэн толорбута буолуой диэҥҥэ, икки Суотту нэһилиэктэрин биллэр олоҥхоһуттарын уонна Николай Абрамов репертуардарыттан көрүөххэ сөп. Үөһээ этиллибитин курдук Николай Тихонович «Өлбөт Бэргэн” олоҥхотун Э.К. Пекарскай бэчээттэтэн турар. Аржаковтар олохторуттан аҕыйах биэрэстэлээх сиргэ төрөөбүт-үөскээбит Харитон Васильев «Үөлэҥ Хардааччыта» олоҥхото саха театральнай искусствота саҕаланыытыгар олук буолбут Петр Аммосович Охлопков-Наара Суох “Бэриэт Бэргэн” олоҥхото, Сэһэн бииргэ төрөөбүт инитэ Капрал-Хатат сыдьаана Ефим Петрович Барашков «Дьулаан киһи Дьуларытта Бэргэн» олоҥхото, поэт С.С.Васильев -Борогонскай суруттаран хаалларбыт “Үөлэҥ Хардааччыта” - чинчийиллэн, тэҥнэнэн бардахтарына, оҕонньорбут олоҥхото тиллэн кэлээрэй. Ефим Петрович Барашков «Дьулаан киһи Дьуларытта Бэргэн» олоҥхону Мария Захаровна гуманитарнай чинчийии институтуттан булан тиксэрэн, “Түмсүү» сынньалаҥ киинин үлэһиттэрэ сурукка киллэрэ сылдьаллар. Сэһэн Ардьакыап үбүлүөйүнэй тэрээһинин тэрчитинэн, бу олоҥхо “Саха олоҥхолоро” серияҕа киирэн бэчээттэнэрэ буоллар диэн эмиэ баҕа санаабыт.

Төрдүс бэлиэтээһин. Эмиэ номохторго кэпсэнэринэн, Сэһэн сэргэни туруорарын олус сөбүлүүр эбит. Былыргы киһи үгэһинэн, олорбут сирдэригэр барытыгар сэргэ туруоран хаалларбыт. 1940 сылларга саха олоҕун чинчиһитэ Уустаах Избеков Тумулга тиийэн, Сэһэн олорбут алаастарын кэрийэн, сэргэлэр сэмнэхтэрин булан, уруһуйдаан ылбыт. Олор кэлин автор «Итэҕэл иччилээх сэргэлэрэ” диэн кинигэтигэр киллэрэн бэчээттэппит. Биһиги бу сэргэлэри үтүгүннэрэн оҥорон, алаастарыгар туруорбут киһи диэн баҕа санаалаахпыт. Тумул орто оскуолатын үөрэнээччилэрэ сыллата ыытар билисипиэтинэн айанныыр маршруттарыгар киллэрэн, өбүгэлэрин алаастарын кэриэстээн көрө-истэ, хараанныы сылдьалларыгар биир тирэх буолуо этэ.

Бэһис бэлиэтээһин, биһиги кыраайы үөрэтээччибит, Степан Степанович Алексеев- Төрүт Бороҕон, 20-чэ сыл үлэлээн, Сыҥаах Бороҕоттор төрүччүлэрин оҥорон бэчээттэттэ, манна Алексей Иванович Аржаков ийэтин өттүнэн төрдүн булан суруйда. Аны билигин 2 Суоттулар төрүччүлэрин оҥоро сылдьар. Сэһэн бэйэтин сыдьааннара, сиэттэрэ Аржаков Борис Ивановичтаах оҥорбут таблицалара эмиэ баар. Бу төрүччүлэр чопчуланнахтарына, улуу төрүппүт төрдө-ууһа биллэн, сурукка тиһиллэн хаалыахтаах.

Онон, түмүктээн эттэххэ, биллиилээх общественнай-политическай деятель, сахаҕа бэйэни салайыныы боппуруостарын турорсубут, олоххо киллэриспит Алексей Иванович Аржаков-Сэһэн 2028 сылга 280 сыллаах үбүлүөйүн көрсө ыытыллыахтаах үлэлэр программаларыгар киллэрэн улуус, республика салалтата, общественность улуу киһибит аатын үйэтитиигэ дьоһун хардыыны оҥоруохтара, көмөлөһүөхтэрэ диэн баҕа санаабын этэбин.