Сэмэн Новгородов - лингвист - ученай

Д. А. Петров аатынан Ытык К үөл 2-с №-дээх орто оскуолата, Таатта улууһа

Сэмэн Новгородов - лингвист-учуонай (13/02-1892 – 28/02-1924 )

Оҥордо:

Мочкина М.Д.,

педагог-библиотекарь

Боотурускай улууһун (билиҥҥи Чурапчы улууһа) 2-с Хатылы (Болтоҥо) нэһилиэгэр 1892 сыллаахха олунньу 13 күнүгэр Андрей Александрович уонна Анна Николаевна Новгородовтарга уон оҕоттон алтыһынан төрөөбүтэ.

• Бастаан кыра үөрэхтээх Андрей Винокуров диэн саха-псаломщигар үөрэммитэ.
• Онтон чааһынай оскуолалаах политсыльнай Иван Трофимович Цыценкоҕа үөрэммитэ.
• 1905-1912 сылларга Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрбитэ. Өссө училищеҕа үөрэнэр сылларыттан саха фольклорун хомуйуунан дьарыктаммыта.
• Училище кэнниттэн  аҕыйах сыл Семен Андреевич Еловскайдааҕы начальнай оскуолаҕа, Бүлүүтээҕи 4 кылаастаах училищеҕа учууталлаабыта, саха оҕолорун ийэ тылынан үөрэтиигэ элбэх сыратын уурбута, ону тэҥэ 1912-1913 сс. «Саха саҥата» сурунаалга үлэлэспитэ.

1913 сыллаахха Санкт – Петербургтааҕы университетка илиҥҥи тыллар факультеттарын араб-перс-турок-татар бөлөҕөр үөрэнэ киирбитэ. Аныгыскы сылыгар саҥа арыллыбыт  монгол-маньчжур-татар бөлөҕөр көспүтэ .

21 саастаах устудьуон уол 1913 с. Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот учууталларын сийиэһигэр «Краткие сведения об якутах, их школы и их право на образование» диэн дакылааты ааҕар. Онно кини саха оҕолорун сахалыы үөрэтэр оскуоланы туруорсар, сахалыы үөрэх кинигэтин бэчээтигэр анаан субсидия көрдөһөр. 1916 сыллаахха «Якутские проблемы» хаһыакка Э. К. Пекарскай «Кылгас нууччалыы-сахалыы тылдьыт» үлэтигэр рецензия суруйан бэчээттэппитэ. 1917 сыллаахха университетка «К вопросу о говорах в якутском языке» диэн бэлиэтээһини оҥорбута.

1917 сыллаахха норуоттар икки ардыларынааҕы фонетическай транскрипциҕа олоҕурбут саха алфавитын оҥорбута.

Алфавит туһунан Саха уобалаһынааҕы нуучча уонна саха бааһынайдарын съезтэригэр дакылаат онорбута.

Съезд түмүгүнэн В. М. Ионов букубаарын эбэтэр С. А. Новгородов алфавитын атын буукубаларынан уларытан бэчээттииргэ быһаарбыттара. Букубаары 1917 сыллаахха Дьокуускайга бэчээттээн таһаарбыттара.

Сэбиэскэй кэмҥэ Новгородов саха букубаардарын (1922-1924) хат таһаарарга көхтөөх кыттыыны ылбыта. Ону таһынан 1923 сыллаахха тахсыбыт хрестоматияны оҥорорго үлэлэспитэ. 1921 сыл ыам ыйыттан 1923 сыл ыам ыйыгар дылы Э. К. Пекарскай тылдьытын бэчээккэ тахсарыгар көмөлөспүтэ.

1923 сыл сайын Петроградтааҕы университеты бүтэрбитэ, ол кэнниттэн Петроградтааҕы тыыннаах илиҥҥи тыллар институттарыгар монгол бөлөҕөр үөрэнэ киирбитэ. Күһүнүгэр 1923 сыллаахха ИЛЯЗВ институтка научнай үлэһитинэн киирбитэ. Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай университеттан чинчийээччи - педагогынан үлэлииргэ ыҥырыы туппута.

Сэмэн Ноҕуруодап баара-суоҕа 32 сааһыгар, дьиҥинэн, аас-туор олохтон, тымныы уораҕайдартан, ыарахан үлэттэн былата быстан, баар күүһүн барытын тоҕо түһэн бараан кэбиһэн, сырдык тыына Петербург куоракка 1924 сыл олунньу 28 күнүгэр быстыбыта.

Аата ааттанар

Төрөөбүт тылын билбэккэ эрэн киһи норуотун, дойдутун таптыан, ытыктыан сатаммат. (В.А.Сухомлинскай)

Сахалыы саңа

• Сахалыы саңа
• Сахалыы саңа
• Сахалыы саңа

Саха үөрэђэ

Салааланан сайдан

Сандааран тађыстын!

(А.И.Софронов)

• Саха үөрэђэ Салааланан сайдан Сандааран тађыстын! (А.И.Софронов)
• Саха үөрэђэ Салааланан сайдан Сандааран тађыстын! (А.И.Софронов)
• Саха үөрэђэ Салааланан сайдан Сандааран тађыстын! (А.И.Софронов)
• Саха үөрэђэ Салааланан сайдан Сандааран тађыстын! (А.И.Софронов)

Кэриэһим - кэннибэр хааларым:

Кэхтибэт кэрэкэ тылларым.

(П.А.Ойуунускай)

• Кэриэһим - кэннибэр хааларым: Кэхтибэт кэрэкэ тылларым. (П.А.Ойуунускай)
• Кэриэһим - кэннибэр хааларым: Кэхтибэт кэрэкэ тылларым. (П.А.Ойуунускай)
• Кэриэһим - кэннибэр хааларым: Кэхтибэт кэрэкэ тылларым. (П.А.Ойуунускай)

Ийээ, миэхэ бэлэхтээбитиң

• Ийээ, миэхэ бэлэхтээбитиң
• Ийээ, миэхэ бэлэхтээбитиң
• Ийээ, миэхэ бэлэхтээбитиң

Ийэ тылым барахсаны

Сир биир улуу дьиктитин,

Сир бараммат бастың баайын. (Иван Гоголев)

• Ийэ тылым барахсаны Сир биир улуу дьиктитин, Сир бараммат бастың баайын. (Иван Гоголев)
• Ийэ тылым барахсаны Сир биир улуу дьиктитин, Сир бараммат бастың баайын. (Иван Гоголев)
• Ийэ тылым барахсаны Сир биир улуу дьиктитин, Сир бараммат бастың баайын. (Иван Гоголев)
• Ийэ тылым барахсаны Сир биир улуу дьиктитин, Сир бараммат бастың баайын. (Иван Гоголев)

Сайдыы  тыына  буолбут  сахабыт  тыла,  саха  народнай  поэта  Күннүк  Уурастыырап  эппитинии:  «Биhиги  Ийэ тылбыт -дууhаны  долгутар,  өйү  үлүҺүтэр  күүстээх,  кыахтаах,  имэҥнээх-илбистээх  кэрэ  дьикти  тыл!»