Ш-Э Мурадов " Базар-дюзю"

Утверждаю:

Директор МБОУ

СОШ №4 п. Белиджи Р.И.Апаев

5 класс

тема:

«Шагь-Эмир Мурадован Базар - дуьзуь»

Гьазурайди ва тухвайди:

лезги ч1алан ва литературадин муаллим

Рамазанова Т.Р.

27.01.2022йис.

Тарсунин мурадар:

• Шаирдин уьмуьрдин рекьикай малуматар гун;

• Шииррин маналувал къалурун;

• Шиирра халкьдин уьмуьр, зегьмет, дуствал къалурун; ч1алан михьивал гьисс авун;
  Шаирдин ч1алариз музыка кхьин.

Тарсунин тадаракар: учебник – хрестоматия, шаирдин шикилар, шиирар авай ктабар, презентация, видеоматериал, цлан газет.


Тарс кьиле фин. 
Муаллим: Квез саламуалейкум. 

К1валин к1валах ахтармишун.

Муаллим: Алатай тарсуна чна вуч к1елнай?

Ученик: А. Фатахован «Риза » гьикаядихъ галаз таниш хьана.

Муаллим: А гьикаядин кьилин тема вуч я?

Ученик:Шииррин кьилин тема т1ебиатдикай я…амма и гьикаяда кьилин тема Риза я. Кьилин геройни Риза я.

- Риза гьихьтин гада тир ?

-Ада ч1ехибуруз гьихьтин к1валахар ийиз куьмекар гузвай?

-Эхирни ада вуч пеше авуна ?

-Адан рик1 алай мани вуч тир ?

- Гьикая шумуд паюникай ибарат я?

- Риза гьиниз квахьнай ?

- Ам хтунал вужар шад тир ?

- Дуьньяда гьихьтин дегишвилер хьанвай ?

- Ризади вуч к1валахар авуна?

-Адан к1валах гьихьтинди тир?

- Адан кьадар кьисмет гьихьтинди хьана?

Кроссворд ац1урун.

Ц1ийи тарсунин финиф.

Интерактивный доскадал Ш.-Э. Мурадован суьрет къалурзва.

Муаллим: Къе чун Дагъустандин халкьдин шаир Ш.-Э. Мурадован уьмуьрдин ва яратмишунрин рекьикай рахада, шиирар к1елда.

Муаллим: И шиирдин автор чна винидихъ т1вар кьур Ш.-Э. Мурадов я.

Вахтар физва. Абурухъ галаз инсанарни. Садбуру халкьдин ва Ватандин уьмуьрда, тарихда чпин гелер туна хъфизва.

Кьуьзуь жеда т1ебиат

Кьуьзуь жеда вац1ар, вирер, гьуьлерни,

Тарих фейи гелерни, хажалатар, дердерни,

Ярдин вили вилерни –

Лугьузва шаирди вичин эсерда.

Ш.-Э. Мурадов (1913-1996).

Лезгийрин машгьур шаир, таржумачи, драматург Ш.-Э. Мурадов виликан Самур округдин (гилан Докъузпара райондин) Къурушрин хуьре 1913- йисуз хипехъан Билалан хизанда дидедиз хьана. Адан буба хуьруьн агьалийрихъ галаз санал Азербайжан патаз кьуьд акъудиз фидай. Гъвеч1и гадани хизандихъ галаз гьа и рекье жедай.

Уьлкведа гьукум дегиш хьун себеб яз, Ш.-Э. Мурадоваз мектебдиз фидай мумкинвал хьана. Ада хайи хуьре ва Ахцегьа к1елна. Гуьгъуьнай Дагъустандин пединститутдин физико-математический факультетда к1елзава. Институт акьалт1арай жегьил пешекарди са кьадар йисара Миграгърин ва Ахцегьрин школайра муаллимвиле к1валахзава.

Гьеле мектебда к1елдайла ам шиирар кхьинал машгьул тир. Эдебиятдал рик1 алаз ч1ехи хьайи Ш.-Э.Мурадов Махачкаладиз хквезва. Ина ада «Социализмдин пайдах», «Дагъустандин правда» газетра, «Дуствал» альманахда ва радиокомитетда лезги передачайрин редакторвиле к1валахзава. Гьа са вахтунда ада лезги эдебиятни вилик тухузва. Шиирар туьк1уьрунал ам аял ч1авалай машгьул тир.

Шаирдин сифте эсер 1933-йисуз «Ц1ийи дуьнья» газетдиз акъатнай. Адан т1варни «Гап1алар тир». Сад лагьай ктаб «Хушбахт Дагъустан» т1вар алаз 1949-йисуз Махачкалада акъатнай. Ам гьа и йисуз СССР-дин писателрин Союздиз кьабулнай.

Гуьгъуьнлай адан «Лацу лифер», «Гатфарин гьевес», «Рагъ ва муьгьуьббат» ва масабур чапдай акъатзава.

Ш.-Э. Мурадова шииратдин ч1ехи жанрайрик эсерарни яратмишзава. «Дагълара нурар», «Демирни Селми», «Зул гьарай», «Рагъ» поэмаяр акъатзава.

Ч1алан устадди аяларни рик1елай ракъурзавач. «Шалбуз дагъдин гар», «Чун вири лустар я» ва масабур к1елзавайбуру хушдиз кьабулнай. Ш.-Э. Мурадов лезги театрдихъ галазни алакъайра авай. Ада Абдул Ражабовахъ галаз санал яратмишай «Фундугъбег» къемедади чи драматургияда кьет1ен чка кьазва.

Ш.-Э. Мурадов бажарагълу таржумачи тир. Ада урус литературадин классикрин эсерар лезги ч1алаз таржума авунай. Шаир Дагъустандин халкьдин баркаллу т1варц1из, «За трудовой доблест», «За доблестный труд» медалриз лайихлу хьана. Ам 1996-йисуз регьметдиз фена, Махачкалада кучуднава.

Исятда чна шаирдин хайи Ватандикай, адан аял вахтар фейи хуьруькай видеодиз килигда.(слайд)

Шаирдин аял вахтар гзаф заланбур хьана. Бубадикай магьрум хьайи ам дидеди, гзаф азиятар эхна, ч1ехи авуна, шегьре рекьел гъана. Шаирди ватандин, т1ебиатдин темадиз еке фикир гузвай.

Шаирдин вич хайи ватандал , т1ебиатдал гзаф рик1 алай. ВИЧ ч1ехи хьайи кьакьан дагъларални гзаф рик1 алай. Гьаниз килигна ада шиирни кхьена.

«Кьакьан дагълар»

Кьакьан дагълар дерин дере,

Цуькверивди дигай бере.

Са яр ава заз чи хуьре,

Ам аквадай вахт хьанайт1а.

Гуьлуьшан я , къацу дугун.

Ша дагълариз мани лугьун .

Зи мурад я, вун патав хьун .

Рик1ин сирер сад хьанайт1а.

5- классдин программада адан « Базар –Дуьзуь» , шиир гьатнава .

«Базар – дуьзуь»

Виш йисарин мурк1ар аваз хуруда ,

Мич1и, къалин цифер къекъвез чуруда,

Базар-дуьзуь такабур тир гьар ч1авуз ,

Жедайди туш , лугьуз , вичин кьил агъуз …

Адан кьилел кими жедач т1урфанар ,

Рагар , синер лекьериз я майданар.

Адан ценер хипер патал уьруьш я ,

Тепейрални къекъвез чубан вердиш я.

-Базар –дуьзуьд кук1ушдал фин мумкин туш,

Низ жеда кьван ахьтин жуьрэт , ахьтин гуж?!

Лугьуз , гагь-гагь тестикьардай къужайри ,

Амма аниз рехъ кутуна рухвайри .

Ракьун хкар , к1еви ц1илер , кацаяр

Гваз атана десте рушар , гадаяр.

Альпинистар !- лугьуз , хуьре гьатна ван .

Саламатдиз хкведат1а чидач манн,-

Лугьудайбур , гьелбет , кими хьаначир ,

Амма жегьил къастари ян ганачир .

Четин гафар доскадал кхьин ва абурун мана ачухарун.

Ашкъи- гьевес , альпинист- , такабур , уьруьшар- далда чкаяр , цен-къерех

Шиир аялри нубатдалди к1елун .

Суалар гун:

-шиир квекай кхьенва ?

-Ам вуч чка я , гьихьтин чка я?

-Шаирди дагъларин гьихьтин тарифар авунва?

-Кавказдин дагъларин т1варар лагь?

-Гьуьлелай гьисаб кьурт1а , дагъдин кьакьанвал гьикьван жезва?(4466)

-т1ебиатдикай гьихьтин мисалар ва миск1алар куь рик1ел алама ?

Муаллим: Шаирди и шиирда чирвилерихъ ялна к1анзавайди къалурзава, чирвал халкьар патал экв тирди лугьузва.

Муаллим: Аялри и шиирдиз хас шикиларни янава, т1ебиатдин гуьрчегвал, зулун девлетлувал къалурнава.

Шаирдихъ гзаф ярар дустар авай.

Ш.-Э. Мурадов: «Къуй зи к1валер мугьманрив ац1ана, дар хьурай, амма зи рик1ни к1валин рак1ар абуруз гьамиша ачух я».- лугьудай .

Муаллим: Регьметлу Забит Ризванованни шаирдин арада еке дуствал ава. З.Ризванова гъвеч1и к1арацдин кьватидал шаирдин шикил ч1угунвай ва ч1аларни кхьенвай:

Шагь дагъларин шагь хьтин хва,

Ваз салам я яргъарай!

Заз ван къвезва ви манийрин

Дагъустандин дагъларай.

Адал мукьвал-мукьвал кьил ч1угваз чи машгьур манидар тир Р.Гьажиева, Д.Рагьимова къведай. Абуру шаирдин ч1алариз кхьенвай ихьтин манияр лугьудай : «Варз алай йифиз» . « Мад заз вун тахкурай» . « Кьакьан дагълар дерин дере», «Зи хиялар».

Ви манийри хуш таъсирда деврандиз

Сятералди яб гуз канда инсандиз.

Сивел мили хъуьруьн алаз хизандиз

Вун мугьман хьун шад сувар я Дурия…

Тарсунин нетижа авун.

1)Квез тарс бегенмиш хьанани?

2) Квез ц1ийи вуч чир хьана Ш.-Э.Мурадован уьмуьрдикай? 

3)Адан ширрин кьилин тема вуч я?

К1валин к1валах гун.

Шаирдин уьмуьрдикай ва яратмишунрикай ихтилат авун. Шиир хуралай чирун.

Отзыв

об открытом показательном уроке по родной литературе учителя родного языка и литературы МБОУ СОШ № 4 п.Белиджи

Рамазановой Т.Р.

Число: 14.04.2015

Класс: 7 «А»

Тема: «Поэзия Ш.-Э.Мурадова»

Присутствовали: Гаджиева А.С. – методист РМК;

Беглерова Э. – методист РМК;

Казиева Н.А. – методист РМК;

Кадирова Г.С. – директор школы;

Шабунина В.П. – зам. директора по УР ;

Гасанова Ф.К. – руководитель МО;

Учителя родного языка и литературы.

Урок начался с приветствия. Гаджиева Р.А. проверила готовность детей к уроку проверила домашнее задание. Затем приступила к новой теме.

Дети давали четкие ответы на вопросы хорошо владели материалом. Учитель использовала технические средства. Урок прошел интересно. Румеса Амудеровна доступно рассказала детям о жизни и творческой деятельности поэта. Нельзя не отметить что она исполнила песню на слова поэта. Дети выразительно читали стихи поэта. На уроке использовались видеофрагменты о жизни и творчестве поэта.

Урок понравился всем присутствующим. Гаджиева Р.А. достигла поставленной цели.

Зам. директора по ВР,

учитель родного языка и литературы Гаджимурадова З.К.