Шаарлар жана айыл-кыштактар

• § 10. Шаар жана элет (айыл-кыштак) калкы

1. Шаар калкынын маданиятынын өсүшү. Шаарлар администрациялык бийликтин, сооданын, кол өнөрчүлүктүн борборлору жана согуштук чеп катары эзелтен эле Нилдин куйган жеринде жана Евфрат менен Тигрдин бойлорунда пайда болгон. Капитализмдин, ири машина индустриясынын. транспорттун жана дүйнөлүк рыноктун өнүгүшү менен шаарларда онор жай ишканалары топтолуп, алардын көбү транспорттун түйүнүнө жана соода борборлоруна айланып, администрациялык жана маданий борбор катары алардын мааниси жогорулай баштады. XX кылымдын аягында негизинен өндүрүшкө

• байланышпаган тармактардын өсүшүнүн натыйжасында шаарлардын мааниси андан ары өркүндөп өстү. Эреже катары, шаарлар бир нече функцияларды аткарат. Бирок, бир гана тоо-кен өндүрүшү, курорттук же илимий жана борбордук функцияны аткарган шаарлар да бар. Кээ бир шаарлар атайын мамлекет борбору катары курулат (мисалы, Вашингтон, Бразилия, Канберра ж. б.).

• Азыркы кездеги калктын жайгашуусу шаарлардын географиясы менен аныкталат. Шаарлар тегерегиндеги айыл-кыштактардын жана жаратылыш чөйрөсүнүн абалдарына да чон таасирин тийгизет.

• ШААРЛАРДЫН ФУНКЦИЯСЫ

• 2. Урбанизация жөнүндө түшүнүк. Эң маанилүү социалдык-экономикалык процесстердин бири - урбанизация.
• Урбанизация (латынча urbo - шаар) - өлкөдө, региондо, дүйнөдө шаар калкынын үлүшүнүн салыштырмалуу өсүшү, шаарлардын татаал тармагынын жана системасынын өнүгүшү. Демек, урбанизация коомдук турмушта шаарлардын ролунун жогорулашын көрсөткөн эмгектин, турмуш-тиричиликтин жана маданияттын, өзгөчө өндүрүштүн шаардык мүнөзгө өткөнүн корсөткөн тарыхый процесс. Урбанизация - социалдык-экономикалык өнүгүүнүн эң бир маанилүү курамдык бөлүгү.

• УРБАНИЗАЦИЯ

• Азыркы кездеги урбанизациянын бүткүл дүйнөлүк процесс катары бардык өлкөлөргө тийиштүү болгон үч жалпы белгиси бар.
• Биринчи белгиси - шаар калкынын тез арымы менен өсүшү, өзгөчө начар өнүккөн өлкөлөрдө. Мисалы, 1900-жылы дүйнө калкынын 14% шаарларда жашаса, 1950-жылы ал өлчөм 29%, ал эми 1995-жылы 45%ке өсүп 2005-жылы болжол менен 50%тен ашкан.
• Экинчи белгиси - калктын жана чарбанын көбү негизинен чон шаарларда топтолгон. Мындай абал ондүрүштүн мүнөзү, илим жана билимдин байланыштары менен туюнтулат

• УРБАНИЗАЦИЯНЫН БЕЛГИЛЕРИ

Андан башка да, чоң шаарлар калктын керектөөлөрүн, рухий таламдарын толук камсыз кылып, ар кандай товарлар жана тейлөөлөр көбөйүп, маалыматтар чогулган борборлорго жакын жайгашат. Мисалы, XX кылымдын башында дүйнөдө калкы 100 миңден ашкан 360 шаарда бүткүл дүйнөнүн калкынын 5%ы гана жашаган. 1980-жылдардын аягында андай шаарлар 2,5 минге жеткен жана аларда калктын 1\3 жашаган. XXI кылым­дын башында мындай шаарлар 4 минден ашкан.

• Калкы 1 млндон ашкан шаарлар XX кылымдын башында 10 болгон, ал эми 1995-жылы алар 325ке жеткен.

• Үчүнчү белгиси - анын ээлеп турган ордунун улам кенейе берүүсү. Азыр- кы кездеги шаарлар бир жерде чогуу болуудан шаар агломерацияларына же айыл-кыштактарды кошо камтыган шаарлардын тизмегине айланат. Агло- мерациянын өзөгүн борбор шаарлар же өнөр жай борборлору жана порттор түзөт. Мисалы, 1970-жылы үч гана шаар агломерациясы болсо (Нью-Йорк, Токио, Шанхай), 2000-жылы алардын саны 20га жеткен (7-сүрөт). Эн чон агломерация - Токио. Агломерациялар дагы чон урбанизцияланган зоналарга жана райондорго айланат.

Бүткүл дүйнө жана материктер

Жылдар

СССР, кмш

1950

Чет өлкөлүк Европа

1960

70

Чет өлкөлүк Азия

217

1970

104

1980

Африка

229

256

137

362

Түндүк Америка

166

302

1990

33 •

517

341

Латын Америкасы

2000

193

106

51

Австралия жана

733

108

189

139

67

2005

363

167

106

Океания

136

949

387

220

Бүткүл дүйнө

1319

191

163

383

8

220

238

1510

730

299

11

210

355

323

14

239

1027

391

250

1381

1822

441

18

23

2276

26

2845

3185

• Урбанизациянын дүйнө өлкөлөрү боюнча деңгээли

• Урбанизациянын деңгээли боюнча дүйнөнүн бардык өлкөлөрүн үч чон топко бөлүүгө болот. Негизги чек өнүккөн өлкөлөр менен начар өнүккөн өлкөлөрдүн ортосунан өтөт. 1990-жылдардын аягында урбанизациянын деңгээлн өнүккөн өлкөлөрдө 75%, ал эми начар өнүккөн өлкөлөрдө 41% болгон (8-сүрот).
• Урбанизациянын арымы анын деңгээлине жараша болот. Урбанизациянын денгээли жогору болгон, экономикасы жакшы өнүккөн өлкөлөрдүн борборлорунда жана чон шаарларында калктын саны эреже катары кыска- рууда. Көпчүлүк эл шаарлардын борборлорунда эмес, четинде же айыл жерлеринде жашоого аракет кылууда. Бул инженердик жабдыктардын кымбатташы, инфраструктуралардын эскириши, транспорттук көйгөйлөрдө татаалданышы, айлана-чөйрөнө булганышы менен түшүндүрүлөт. Ошого карабастан урбанизация өнүгүп жатат.

• Урбанизация деңгээли

• . Дүйнөнүн чоң шаарлары (шаардык агломерациялары

• агломерациялар

орду

1

Аталышы

2

Токио  —  Иокогама

мамлекет

3

калкы, миң.киши ( 2019 ж)

  Япония

4

  Индонезия

38505

Аянты, км²

5

8223

Калктын жыштыгы, км²\киши

34365

  Индия

6

3367

4700

7

Сеул  —  Инчхон

  Филиппины

28125

10200

2240

  Республика Корея

25065

8

  Индия

1813

12600

9

24315

  Китай

13800

10

23645

2745

11

8900

881

22125

  США

26900

4015

12

  Бразилия

21045

Гуанчжоу  —  Фошань

  Мексика

13

20935

11875

5500

  Китай

20395

1700

14

3043

6900

  Китай

2370

15

20130

8600

3885

19430

  Бангладеш

Осака  —  Кобе  —  Киото

4144

18595

5200

  Япония

453

17150

4700

  Египет

41000

3004

16925

5500

1917

8800

16

17

18

19

  Россия

16555

20

  Таиланд

  США

16045

21

5698

  Индия

22

15440

3043

2900

23

15215

  Аргентина

6299

5300

  Нигерия

15130

1347

24

2300

14630

  Иран

3212

11300

25

14410

  Турция

4700

1943

26

13860

  Пакистан

27

1684

7500

1360

8600

13470

28

  Китай

10200

  Китай

29

13195

1036

13035

  ДР Конго

30

1748

13000

31

12960

  Китай

7500

2771

32

  Бразилия

12160

583

4700

12070

  Пакистан

33

1813

22200

11545

  Перу

6700

1917

34

  Индия

11460

896

6300

11250

  Франция

894

12900

10960

12800

1166

  Вьетнам

9700

10955

2845

3700

1645

6700

• агломерация

5

36

37

38

  Великобритания

39

10840

  Колумбия

10705

40

  Индия

1738

41

10560

  Япония

585

5600

Йоханнесбург  —  Экурхулени

10240

42

  Индия

18300

1049

9580

  ЮАР

43

3704

10100

9335

  США

1230

2800

44

  Тайвань

9275

2590

45

7800

8535

46

3600

  Китай

6856

47

  Китай

8470

1140

1300

  Вьетнам

7500

8410

48

1619

49

8350

  Китай

5200

1748

8300

  Нигерия

4800

868

8075

  Малайзия

1489

9600

7860

  Индия

1965

5600

7715

4100

2163

350

3600

22100

• агломерация

• агломерация

48

49

50

  Малайзия

51

  Индия

7860

52

7715

  Ангола

2163

53

Вашингтон - Балтимор

3600

7645

350

  США

54

22100

984

55

7515

  Китай

7800

5281

56

7435

  Ирак

1300

285

57

Бостон - Провиденс

7315

  Китай

  США

58

7135

673

26100

7130

10900

  Китай

1088

59

Шэньян - Фушунь

9189

60

6600

7090

  Китай

7055

800

61

Эссен  —  Дюссельдорф ( Рурская область )

1554

  Китай

  Германия

6960

4600

1502

62

Торонто  —  Гамильтон

1334

4700

6660

  Канада

Даллас  —  Форт-Уэрт

63

2655

64

5200

  США

6630

2500

2300

6550

65

  Китай

2800

66

5175

6495

  Чили

67

2072

  Индия

1100

6410

  Испания

68

6385

3100

1140

5600

  США

69

233

6345

27400

  Индия

1360

6315

4841

4700

6265

  Китай

Сан-Франциско  —  Сан-Хосе

1100

583

6125

  США

10800

1489

6100

2865

4100

2100

• агломерация

70

71

72

  Саудовская Аравия

73

  Кения

6050

74

  США

5970

1658

75

5955

829

3600

76

  Китай

7200

3209

5915

  Индонезия

77

1700

78

1632

5825

  США

  Судан

3600

557

5780

79

80

10500

5335

5685

  Сингапур

5670

81

1000

1010

  Мьянма

5585

5600

82

518

  США

596

5580

10900

  Иордания

83

7296

5455

84

  Россия

9400

5415

  Италия

600

855

6400

5295

  Китай

1347

5250

  Кот-д’Ивуар

1891

4000

1373

5145

2800

3800

376

13700

85

86

87

  Сирия

88

89

  Танзания

5125

  Египет

5085

90

259

5075

91

  Мексика

596

19800

  Испания

4870

92

293

8500

4810

  Бразилия

17300

803

93

  Турция

4800

1075

94

6100

4795

  Китай

95

4500

1269

4740

96

  Кувейт

3800

660

  Австралия

97

4600

7300

660

Финикс  —  Меса

4515

7200

  Марокко

98

712

4490

99

  США

6500

2179

100

4480

  Австралия

2000

272

4450

  Шри-Ланка

3225

16500

4450

  Индонезия

2705

1200

4360

  Мексика

2705

1600

4345

1600

907

958

4800

4500

• агломерация

• Шаар жарылуусу

• Бул кубулуш, илимде «шаар жарылуусу» деп аталып, өнүгүп келе жат­кан өлкөлордүн социалдык-экономикалык өнүгүүсүндөгү негизги факторлордун бири болуп калды. Бирок, шаар калкынын өсүшү реалдуу өсүштон бир кыйла жогору, анткени айылдагы жумушсуз адамдардын баарын шаарларга келтирет. Колунда жок кедей калк шаарлардын чет-жакаларында отурукташып шаардык «трущобаларды» пайда кылат. Ушул сыяктуу «трущобалык урбанизация» кийинки убактарда көбөйө баштады.
• Экономикасы жакшы өнүккөн өлкөлөрдө урбанизацияны жөнгө салууга көп күч жумшалып жатат. Бул ишке мамлекеттик уюмдар менен катар архитекторлор, демографтар, географтар, экономисттер, социологдор, көптөгөн башка илимдердин өкүлдөрү катышат.

• Чои шаарлардын көйгөйлөрүн чечүүнүн бир жолу бийик имараттарды куруу. Кээде шаарларды жер алдына куруу, суу үстүндо калкып жүрүүчү, суу алдында, конус-шаарлар, дарак сымал-шаарлар сыяктуу фантастикалык долбоорлор сунуш кылынып жатат.

• . Шаарлардын тез өсүшүнө карабастан элет- те калк аз санда жашайт. Айыл жеринде жашоонун эки түрү бар: топтошкон жана чачыранды жайгашкан. Мындай жашоо тарыхый жана экономикалык өнүгүү жолдоруна, ошондой эле табигый зоналдуулук өзгөчөлүкторүно бай- ланыштуу.

• Топтошкон (айыл-кыштак) жаіігашуу формасы Россияга, Чет өлкөлүк Европага, Кытайга, Японияга жана өнүгүп келе жаткан олкөлөрдүн көбүнө мүноздүү.
• Фермалар АКШда, Канада менен Австралияда тараган.

• Элет (айыл-кыштак) калкы

• 5. Калк жана айлана чөйрө: урбанизацияга тийгизген таасири. Айлана чөйрөнүн өзгөрүш факторунун бири урбанизация. Шаарлар жер бетинин 2- 3%ын ээлейт, ал эми калктын дээрлик жарымы, ондүрүштүн негизги бөлүгү шаарларда жайгашкан. Ошондуктан алардын айлана чөйрөгө болгон таасири өтө зор. Шаарлар айлана-чөйрөнү, өзгөчө аба массасын булгай турган булак.
• Окумуштуулардын изилдөөлөрү боюнча чон шаарлардын жылуулук таасири жана булганыч шлейфи 50 км аралыкка чейин жана 800-1000 км2 аянтта байкалат. «Смог» деп аталган абадагы булганыч заттар Лос-Анжелес, Мехико, Лондон шаарларында көп байкалат. Экономикасы жакшы өнүккөн өлкөлөр, булгануудан арылууга аракеттерди жасоодо, ал эми начар өнүккөн өлкөлөр каражаты жетишпегенинен тазалоочу курулуштарды, таштанды жагуучу заводдорду кура албай жатышат.
• Калктын географиясы. Калктын географиясы анын санын, түзүмүн, жайгашуусун, коомдук өсүшүн жана айлана чөйрө менен болгон карым-катнашын изилдейт. Кийинки жылдарда калктын географиясынын эки багыты калыптанды.

• Калк жана айлана чөйрө:

• Биринчи багыт - геодемографиялык. Ал өлкөдөгү жана региондогу калк¬тын санын, түзүмүн, демографиялык көрсөткүчтөрдүн негизгилерин (торөлүү, олүм-житим, табигый өсүш, жашоонун орточо узактыгы), демографиялык кыр- даалды, демографиялык саясатты жана калктын өсүп толукталышын карайт.
• Экинчи багыт - географиянын геоурбанистика тармагы. Ал жалпы гео- графиялык кор^нүштү, дүйнөдөгү, өлкөдогү, региондогу калктын жайгашуу- сун, калктуу пункттардын географиясын изилдейт.
• Бул нлн.м биринчиден, шаарлардын өнүгүүсүнүн тарыхый тепкичтерин, экннчиден азыркы кездеги урбанизациянын өзгөчөлүктөрүн, үчүнчүдөн, дүйнолүк ири урбанизацияланган зоналардын географиялык жагын, төртүн- чүдөн, шаарлардын торлорун жана системаларын, шаар куруунун долбоорло- рунун негизин изилдейт.

• Калктын географиясы менен жаңы калыптанып келе жаткан илимий тармактар-рекреациялык география, медициналык география, маданият географиясы, дин географиясы ж. б. байланыштуу.

• Токио Джакарта Нью-йорк

• Шанхай Лондон Нью-дели лима

• агломерациялар

Гуанчжоу Ханой Тегеран Сантяго

Гонк-Конг Бангкок Москва