Сиэрдээх буолуу ыллыга

Майа В.П. Ларионов аатынан уопсай орто үөрэхтээьин

кэккэ предметтэри диринэтэн үөрэтэр оскуолата

Сиэрдээх буолуу ыллыга

Алын кылаас о5олоругар аналлаах

үөрэх таьынан дьарык программата

Автордар:

Афанасьева Н.Н.,

Бурнашева Т.А.,

Ильина Е.Н.,

Уваровская М.Н.,

алын кылаас учууталлара

2016 сыл. Майа

Үрдүк Айыылар сиэрдээ5и сыдьаайаллар.

Сөдүөт Тумууhап

Быьаарыы сурук

Хас биирдии саха киhитин сурэ5эр – быарыгар, кутугар – суругэр инэн иитиэхтэнэ сылдьар суду куус – Айыы уерэ5э буолар. «Айыы үөрэ5э – суолдьут сулус, сирдьит эркээйи» диэн Мандар уус куустээх этиитин о5ону кытта алтыhар, уерэтэр дьон еруу ейдуехтээх, сорук оностуохтаах дии саныыбыт.

«Сиэрдээх буолуу ыллыга» алын кылаас о5олоругар аналлаах уерэх таhынан дьарык программата саха омук культуратын, итэ5элин чинчийээччилэр уерэхтэригэр оло5уран, Федот Тумусов «итэ5эл – аан дойдуну анаарыы» (философская картина мира) диэн ейдебулунэн сиэттэрэн – салайтаран торумнанна.

Билинни кэмнэ биhиги, учууталлар, о5ону иитиигэ – үөрэтиигэ сыалбыт – сорукпут ытык ебугэлэрбититтэн хаалбыт ейдебуллэри, сиэри – туому кэнчээри ыччаппытыгар инэрэн, Айыы уерэ5ин, норуот итэ5элин о5о сиэрдээх Киhи буолан тахсарыгар куускэ туhаныы, о5о инникитигэр оруннаах кылааты киллэрии, олук ууруу, урдук айыыларга сугуруйэн, истинник сыhыаннаhан, харыстаан Сир Ийэ киhитэ буоларга талаhыыны иитии буолар.

Программа маннайгы кылаастан са5алаан о5о билиитин кэнэтэн, ба5атын уонна кыа5ын учуоттаан, кини уйул5атыгар, сааhыгар септеех усулуобуйа тэриллиэхтээх. Оччотугар о5о уерэх дэгиттэр дьайыыларын баhылаата5ына элбэ5и билэр, сатыыр, бэйэтин сайыннарар кыахтаах буолар диэн бириинсиптэргэ оло5урар.

О5о оскуола5а киириэ5иттэн сахатын омугун терут культуратын уерэтэр уруоктар олоххо киирбиттэрэ син балай да буолла. Ол эрээри баhыйар угус еттугэр уерэнээччи учууталтан информация ылааччы, кэлтэйдии туhанааччы эрэ курдук буолар. Тереппуту, тэн саастаах до5отторун кытта дьин сыhыан уескээбэт, бэйэтэ былааннаан, тобулан таhааран, уерэнии, иитиллии, бэйэ сайдыытын хаамыытыгар тус кыттыыны ылара кыра курдук. Бу итэ5эьи ейдеен туоратар сыалтан уонна о5о – учуутал - тереппут биир сомо5о буолан сиэрдээх Киhи буоларга биир ыллыгынан айанныырга туhаайыллан программа5а эбии улэ тэтэрээтэ барылланна. Манна программа 14 балаhата барыта хас биирдиитэ 2 сирэйгэ киэнник арыллар:

1. Мин

2. Мин майгым

3. Мин дьиэ кэргэним

4. Мин уонна атын дьон

5. Мин уонна кырдьа5ас дьон

6. Мин до5отторум

7. Мин үөрэ5им

8. Мин сатаан улэлиибин

9. Мин тас керунум

10. Мин дьиэм – уотум

11. Мин ырааспын

12. Мин сатаан бэйэбин салайынабын

13. Мин сатаан кэпсэтэбин

14. Мин уонна айыл5а

Сахалар былыр о5ону иитиигэ аньыы ейдебулун киэнник тутталларын туhанан, билинни о5о оло5ор эмиэ араас тугэннэргэ хааччах, кэм – кэрдиис баарын, теттеру быhыы туохха тиэрдиэ5ин ейдетен ытык субэлэр киирдилэр. Тэтэрээтинэн улэ о5ону кытта кэпсэтиhии, ырытыhыы бэрээдэгинэн тэриллиэхтээх. Манна о5о бэйэтин ис туругун сыаналанар, сыаналаттарар кыахтаах, угус сорудахтарга септеех тумугу таhаарар, улэтин былаанныыр гына толкуйдаммыт сорудахтар, тэттик кэпсээннэр, ойуулар, схема5а, таблица5а улэлэр киирдилэр. Тэтэрээккэ улэни о5о тереппутун кытта бииргэ толорон чугас сыhыан, истин алтыhыы уескуе, до5отторун санааларын билиэ, атын дьонтон субэ ылыа, уерэ5эр туhаныа.

«Сиэрдээх буолуу ыллыга» программа, улэлиир тэтэрээт саhар5а саастаах о5олору бэйэтин уонна тулалыыр эйгэни кэтээн керерге, септеех сыанабыл биэрэргэ, суолу – ииhи тобуларга, утуе майгыга – сигилигэ уерэтиэ диэн эрэнэбит.

Программа балаhалара, сүрүн өйдөбүллэрэ

Мин

Киһи диэн кимин быһаарыы. Киһи – тыыннаах айылҕа быстыспат чааһа. Кини кыылтан уратыта - өйдүүр өйдөөх. Ол иһин тулалыыр эйгэтин чинчийэр, үөрэтэр. Ол курдук киһи үс эйгэни - ууну, сири, салгыны баһылаабыт. Кэрэ, эҥин - эгэлгэ көстүүтэ айылҕаҕа көстөр, киһиэхэ баар. Итини таһынан киһи айбытыгар - туппутугар баар.

Оҕобут биһигини көмүскүүр, дурда - хахха буолуо, иитиэ - аһатыа диэн ааттыыллар. Олус үчүгэй аат, оҕоҕо сырдык - ыраас кэскили түстээһин буолар. Араспаанньа хантан - хааннаахпытын, кимтэн – кииннээхпитин ыйан, этэн биэрэр.

Төрдү - ууһу ымпыктаан - чымпыктаан ырытыы, хас да көлүөнэни нөҥүөлээн үөрэтии кэнчээри ыччакка кэскил кэрэһитэ, төлкө төрдө буолар. Ким баҕарар төрүт уус дьонун билэрэ, кинилэр үтүө үгэстэрин салгыыра - ытык иэһэ. Ийэтин - аҕатын билбэт, эһэтин - эбэтин билиммэт киһи кэскилин сарбынар.

Уолаттары кыра саастарыттан «эр киһи - аал уоту оттооччу, алаһа дьиэни тэрийээччи, ас - таҥас булааччы, ыал халыҥ хаххата, суон «дурдата», онтон кыргыттары «ыал - ийэтинэн» диэн өйдөбүллэргэ олоҕуран иитиэхтээхпит. Оҕо дьиэ кэргэнигэр, аймах дьонугар, төреебүт норуотугар кэскил, тирэх буолар диэн бигэ өйдөбүлү иитиэххэ, өйүгэр - санаатыгар иҥэриэххэ.

Мин майгым.

«Үтүө майгы-көтөр кынат».

Былыргы саха өйдөбүлүгэр айылҕаны, киһи этин – сиинин, сиэрин - майгытын, өйүн - санаатын харыстыыр, норуот олоҕор булгуччу тутуһуллар өбүгэлэрбит үгэстэрин арыйыы, оҕо тобулук өйө сайдарыгар кыах биэрэр.

Майгыта куһаҕан киһини этэллэр

Майгы аҥара майгылаах,

Суобас аҥара суобастаах диэн.

Майгыта куһаҕан киһиттэн Иэйэхситэ тэйэр. Ол иһин куһаҕан майгылаах киһи үчүгэйдик олорбот, табыллыбат.

Майгы толору буолуохтаах. Майгыта үчүгэй киһи эйэҕэс буолар. Киһиэхэ куһаҕаны баҕарбат, куһаҕаны оҥорбот, киһи сыыһатын бырастыы гынар. Итинник киһини

Айыы майгылаах,

Күн санаалаах

дииллэр.

Оҕо бэйэтин санаатын олохтоохтук, киһи өйдүүрүн курдук этэр, ыйытыыны сатаан туруорар, атын өйдөбүлү кытта бэйэтин өйдөбүлүн алтыһыннарар түмүгэр бэйэтин өйдөбүлүн кэҥэтэр. Тус санаатын этэр уонна түмүк өйдөбүлгэ кэлэр буоллаҕына, кэпсэтии сатабылын баһылыыр, кэпсэтиигэ этиллибит санаалары барытын түмэр.

Мин уонна атын дьон.

Саха сиэринэн оҕо дьон ортотугар тыл - өс, таҥас - сап, тута - хапта сылдьыытыгар биллэ - көстө сатаабакка, сэмэйдик сылдьарыгар иилиллиэхтээх.

Оҕо бэйэтин ытыктанар, дьону, табаарыстарын кытта сыһыанын таба ырытынар улаатымсыйбат да, бэйэтин сэнэммэт да, уолуттан, кыыһыттан тутулуга суох кими баҕарар кытта тэҥ сыһыаннаахтык сананарыгар кыаҕы биэрии.

Ыаллыы олоруу сиэрин тутуһууга хардарыта көмөлөһүү, үөрүүнү - хомолтону үллэстии, ытыктааhын тыыныгар иитиллиэхтээх.

Саха ыала оҕотун дьон - сэргэ ортотугар сөптөөхтүк сылдьарын үөрэтэригэр дьиэтин иһинээҕи холобурдарынан муҥурдаммат. Оҕону атын ыраах соҕус сиргэ - уокка,ыалларга батыһыннара сылдьан, кини өйүн - санаатын кэҥэтэллэр, дьон сиэрин - майгытын кэтээн көрөргө үөрэтэллэр, аймахтарын - хааннарын кытта билиһиннэрэллэр. Аймахтаһыы дьон сыһыаныгар улахан суолталааҕа уонна этическэй өттүнэн киэҥ ис хоһоонноҕо.

Мин уонна кырдьаҕас дьон.

«Кырдьаҕастан сүбэтин, эдэртэн эйэтин ыл».

Ханнык баҕарар норуот үйэттэн үйэҕэ, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ ытыктыыр, үтүө сүбэһит гынар дьоно - кырдьаҕастар.

Саха дьоно былыр - былыргыттан оҕону ыал кэскилэ, ытык ымыыта, тирэҕэ, эрэлэ диэн сиэринэн салайтаран иитэллэрэ. Бу сүдү баайы биһиги эбэлэрбит, эһэлэрбит эттэригэр - хааннарыгар иҥэринэн, иитэр, уһуйар, такайар үөрэхтэрэ, ньымалара буолара.

Саха дьоно киһиэхэ үөрүүнэн сыһыаннаһар, кинини өрө көтөҕөр дьикти үтүө саҥнаахтара: билбэт да киһилэрэ дьиэҕэ киирдэҕинэ - мааны ыалдьыт, көрсө түһэн бииргэ айаннаабыт киһи - аргыс, итинтэн ыла ол аргыһа - доҕор, атас буолара. Онтон кырдьаҕастар дьукаахтаһан олорбут дьоннорун, аймахтарын курдук истиҥник саныыллара. Бэйэ - бэйэлэригэр көмөлөсүһэллэрэ, араас кыһалҕаларын көмөлөөн кыайаллара. Билигин оҕолорбутун итинник үгэстэргэ иитэрбит бэрт кэскиллээх дьыала буолуо этэ.

Биһиги кырдьаҕас дьоммутун - эбэлэрбитин, эһэлэрбитин - оҕону кытта элбэхтик көрсүһүннэриэххэ, кинилэр эппит, этэр тылларын өйдүөххэ - өйүөххэ, олоххо үгэстэрин үтүө холобурдарынан киэҥник сырдатыахха наада. Оччоҕо эрэ кэлэр көлүөнэлэр сиэрдээх - майгылаах, чэгиэн, үлэһит, аһыныгас дьон буола үүнүөхтэрэ.

Кыаммакк - түгэммэккэ үтүө сыһыан, аһыныгас буолуу-оҕоҕо эмиэ үтүө майгыны эрэ иитэр.

Мин доҕотторум.

Сахалар иллээх сыһыаны, доҕордуу быһыыны олус үрдүктүк туталлара, эйэлээх,үтүө майгыларын кэлэр кэскиллэригэр - оҕолоругар салгыырга кэс тылларын этэллэрэ.

Доҕор диэн ким буоларын дьүүллэһэр, дьиҥнээх доҕордоһуу диэни быһаарыы. Үчүгэйи уонна куһаҕаны араара, бэйэ уонна атын киһи быһыытын сыаналыыр буоларга уерэтии.

Доҕордоһуу, кыһамньы, хардарыта көмөлөһүү, амарах быһыы диэн өйдөбүллэр суолталарын ырытыһар, аахпыт кэпсээннэртэн, олох араас түгэннэриттэн холобурдуур, итиниэхэ сөптөөх сыанабылы биэрэ, араас быhыы – майгы инникитин хайдах эргийэн тахсыан ыраҥалыыр буоларга иитии.

Мин үөрэҕим.

Үөрэх ыллыгар саҥа үктэнэр киһиэхэ, кини баһылыыр сатабыла, бэйэтин сайдыытыгар улахан суолталаах диэн өйдөбүлтэн тахсарбыт ордук. Саҥалыы үөрэхтээһин оскуолаҕа киириитигэр, учуутал үөрэх туһун өйдөбүлүттэн саҕалаан, тылы саҥарда үөрэтиитэ, үөрэххэ олохсуппут араас ньымалара, үгэстэрэ, сатабыл ураты дьайыытынан байытыллара киниэхэ көмөлөөх буолуоҕа.

Оҕо өйө - мэйиитэ сайдар кэмигэр туох эрэ туһунан бэлэм билиини ким эрэ хаһан эрэ этэн, быһааран биэриэҕин күүтүөн баҕарбат. Маныаха оҕо сөптөөх билиини ыларын туһугар алын сүһүөх кылаастан саҕалаан араас ньымаҕа, албаска үөрэтии эрэйиллэр. Үөрэнээччи баһылаабыт ньыматын туһанан, тутулун бэйэтэ оҥорон чочуйан таһаарар буолуохтаах.

Бастакы кылааска оҕо билиини ылыы ньымаларын арыйар ,кэтээн көрөр, урукку уонна билиҥҥи уларыйыылар сибээстэрин тэҥниир.

Иккис кылааска оҕо олохтоохтук толкуйдуур, араас ньыманы туһанар, чинчийэр, научнай ньыманы билсэр, былаанныыр, бэйэтин саҥа билиитин алтыһыннара улаатар.

Үһүс кылааска сабаҕалааһыны оҥорор дьоҕурдара дириҥниир. Чинчийэр үлэҕэ тоҕоостоох моделлары, макеттары оҕо бэйэтэ талан, толкуйдаан таһаарар.

Төрдүс кылааска соругу бэйэтэ холкутук туруорар, чинчийэр үлэҕэ усулуобуйаны хаста да уларытар, «үөрэнэргэ-үөрэнэр» –араас ис хоhоонноох, хайысхалаах, кэмнээх бырайыактааһыны бэйэтэ оҥорор, ылбыт билиирэрин сааһылаан үлэ түмүгүн суруйар.

Мин дьиэ кэргэним.

Оҕону иитии, үөрэтии, уһуйуу сүрүн эйгэтинэн дьиэ кэргэн буолар. Күннээҕи олох, үлэ, айылҕаҕа, киһиэхэ сыһыан, төрөппүт тус холобурун нөҥүө, оҕо төрөөбүт норуотун төрүт культуратын өйүнэн-санаатынан өйдөөн, уйулҕатын ылынан, сүрэҕинэн – быарынан билэн улаатар.

Төрөппүт оҕоҕо өбүгэлэрин тустарынан кэпсиэхтээх, төрдүн - ууһун дьарыктарын, олохторун туһунан кэпсиэхтээх. Кырдьаҕас кыаммат буолбут төрөппүттэрин, аймахтары истиҥник көрөн, харайан тиһэх суолугар атаарыы киһи ытык иэһэ буоларын оҕоҕо өйдөтүллүөхтээх.

Оҕо дьиэ кэргэҥҥэ талааннаах дьоҥҥо сүгүрүйүү, ытыктабыл, онно тардыһыы тыыныгар иитиллиэхтээх. Оҕо сайдарыгар дьиэ кэргэн оруола маҥнайгы сүрүн иитэр эйгэ, онтон общественность эйгэтэ – иккис эбии күүс.

Мин үлэм.

Киһи

Өйүнэн- санаатынан тугу эрэ ыйдаҥардан,

Илиитинэн-атаҕынан тугу эмэ оҥорон

олорор дииллэр.

Үлэлээн сүөһү иитэҕин,үлэлээн дьиэ туттаҕын,үлэлээн оҕоҕун улаатыннараҕын.

Быар куустан олордоххуна,ас бэйэтэ кэлбэт.

Киһи биир идэлээх буолар. Киһи идэтин сөпкө талыахтаах. Идэтин сөпкө талбыт киһини талаана тахсыбыт, дьоҕура арыллыбыт дииллэр.

Үлэһит саамай бастыҥын хоһуун киһи диэн этэллэр. Хоһуун киһи ханнык да ыарахан үлэттэн чаҕыйбат. Хоһуун киһи хаһан да таах сылдьыбат. Ханна сылдьар да тута-оҥоро сылдьар. Хоһуун киһи аата тоҕус үйэ тухары сүппэт. Киһи үлэтин сатаан оҥоруохтаах.Үлэни сатыыр киһини илиитигэр эҕэрдэлээх, тарбаҕар алгыстаах дииллэр.

Киһи үлэлээн уйгуну олохсутар.Онон үлэ диэн Айыы.

Мин ырааспын.

Күн мэлдьи ыраас буолар.

Сандал күнүм

Суунан - тараанан,

Чэмэлийэн таҕыста диэн ырыаҕа ыллыыллар.

Күн тугу бары ыраастыыр дьоҕурдаах. Ол иһин күн таҕыстаҕына

Кир хонунна,

Дьай дьалбарыйда,

Дьаҥ араҕыста дииллэр.

Ыраас буол.

Тахсан эрэр күн курдук

Сырдык ньуурдаах,

Киирэн эрэр күн курдук

Илбиэнэ көмүс иэдэстээх диэн ыраас киһини этэллэр.

Эбэтэр сороҕор Күн харахтаах, Ый иэдэстээх диэн дьүһүйэллэр. Чэгиэн - чэбдик оҕо төрөппүт дьоло, норуот дьылҕата. Эт – хаан чэбдик буолуута, бэйэ - бэйэҕэ кыһамньылаах үчүгэй сыһыан, үөрэххэ, спортка умсугуйуу, доруобуйа туһугар кыһаллыы - бу чөл олох.

Саха омукка былыр - былыргыттан оҕо эт - хаан өттүнэн сайдыытыгар аналлаах элбэх ньыма, албас, дьарык баар. Ол оҕо оонньуутун, араас хамсаныыны, куоталаһыыны, үлэни кытта ыкса сибээстээх. Оҕо олох кыратыттан илиитин, сирэйин, тымныы уунан суунар. Кыыс оҕо бэйэтин көрүнэр, чэнчис буолуохтаах, онно ийэ, эдьиий холобура улахан суолталаах. Билиҥҥи кэмҥэ чэгиэн - чэбдик, күүстээх, доруобай буола улаатар, уһун үйэлэнэр инниттэн о5о ханнык кыахтары туһаныахха сөбүн, онуоха туохха үөрэнэн, кимтэн сүбэлэтэн, ханнык куhа5ан дьаллыктан туора туран оло5ун сөпкө былаанныыр буоларыгар ииитии, үөрэтии.

Мин уонна айылҕа.

Айылҕа киһиэхэ тугун биэрэр? (булдун, үүнээйитин, сирин баайын)

«Айылҕа - барыбыт дьиэбит»

Саха дьоно былыр - былыргыттан айылҕаттан ыкса сибээстээхтэр. Кинилэр олорор олохторун байылыата эбэтэр дьадайыыта күн - дьыл уларыйыытыттан, сир кырсыттан, уу баарыттан - суоҕуттан быһаччы тутуллара. Ол иһин сахалар күҥҥэ — дьылга, айылҕаҕа сыһыаннара сүрдээх дириҥ уонна сылык.

Саха норуота тулалыыр эйгэ туһунан сааһыламмыт философскай өйдөөх - санаалаах. Былыргы саха өйдөбүлүгэр айылҕаны, киһи этин - сиинин, сиэрин - майгытын, өйүн - санаатын харыстыыр, норуот олоҕор булгуччу тутуһуллар үгэстэр бааллара. Оҕону норуот культуратын тилиннэриигэ уһуйар үлэ айылҕаттан хайаан да сибээстэнэр, оҕо майгыта - сигилитэ чочулларыгар норуот айылҕаҕа сыһыана быһаччы сабыдыаллаах, айылҕаттан айар киһи күүс - уох , өй - санаа ылар, кини тулалыыр эйгэҕэ, аан дойдуну анааран көрөрө дирҥ силистэнэр, айылҕа көстүүлэрэ айар үлэ көрүҥэр, ис хоһоонугар этиллэр.

Оҕо тулалыыр эйгэтин туһунан сөптөөх билиини ыларын туһугар алын сүһүөх кылаастан саҕалаан араас ньымаҕа, албаска үөрэтии.

Программаны үөрэтии түмүктэрэ

«Сиэрдээх буолуу ыллыгынан» программаны уерэтии тумугэр о5о5о «Мин» диэн ейдебул оло5уруо, билэ – кере сатыыр ба5алаах, чел туруктаах, куттала суох оло5у ере тутар ейунэн-санаанан салайтаран сылдьар киьи буолан тахсыа. О5о дьиэ кэргэн иhигэр, до5оттору, саастаах дьону, араас атын эйгэ5э алтыhыы, сыhыан уратыларын билэр, кэтээн керер, сыанабылы биэрэр буолуо, дьонно истин, эйэ5эс, хаhан ба5арар кеме5е кэлэр майгылаах, дьон кыьал5атын ейдуур сиэрдээх буола улатыа. Итиниэхэ олоххо буолар араас тугэннэри, сахалыы ес хоьооннору, тэттик кэпсээннэри ырытыы, толкуйдатар сорудахтары толоруу сиэр – майгы Өйдөбүллэрин этигэр – хааныгар инэринэригэр олук буолуохтара. Бэрэбиэркэлэнэн керер тестэр о5о бэйэтин туругун, ейдебулу ылбытын тургутан керуехтэрэ, баар итэ5эстэри ыйан биэриэхтэрэ.

Улэ тэтэрээтигэр киирбит араас толкуйдатар сорудахтары толорон о5о дэгиттэр дьайыылара (тэнниир, ырытар, белехтуур, анаарар, теруету быьаарар, тумугу онорор, сааhыламмыт санааны этэр дьо5ур) сайдыахтара. Бу сорудахтар аахпыт айымньы геройдарын быhыыларын – майгыларын ырытарга, септеех сыанабыл биэрэргэ, бэйэм сатыыр дьайыыларбын сыаналаан туhааннаах тумугу онорорго, инникини былаанныырга, ис санааны этэргэ кемелеhуехтэрэ. Бодоруhуу, бииргэ улэлээьин уеруйэхтэрэ сайдарыгар угус сорудахтар туhаайыллыбыттар: кэпсэтии, сурук суруйуу, бииргэ былааннааhын, хардарыта сыаналаныы.

«Маны аах», чопчу суруйааччы улэлэрин, араас атын сиртэн (библиотекаттан, Интернеттэн, справочнай литератураттан) туhааннаах билиини, информацияны буларыгар сорудахтары толорон о5о кинигэни кытта улэ5э сыстыа, уерэниэ.

Программанан, тэтэрээтинэн улэ тумугэр бэйэни салайынар-дьаhанар, билэр-керер, ырытар, анаарар, бодоруhар уерэх дэгиттэр дьайыылара сайдыахтара:

- сиэр-майгы, аньыы ейдебуллэрин инэринии, быhаарыныылаах буолуу ;

- уерэнэр сатабылын туhанан бэйэ дьарыгын тэрийэ уерэнии (былааннааhына, хонтуруолланыыта, сыаналаныыта);

- дьулууру хонтуруолланыы: бэйэ бодотун тардына, куннэ5и режимы тутуhа сылдьыы, улэни сыал-сорук туруоран, былааннаахтык оноруу, улэни этиллибит бириэмэ5э туттара уерэнии;

- дьону кытта сатаан алтыhа уерэнии, араас санаалары ылына, истэ уонна бэйэтин санаатын тириэрдэ уерэнии;

- меккуертэн биир сурун тумуккэ кэлэри ситиьии.

Тэтэрээти кытта үлэ5э сүбэлэр

Тэтэрээккэ улэни учуутал уруогу таhынан дьарыкка, терут культура уруогар, кылаас чаастарыгар, тереппуту кытта улэ5э, ханна то5оостоох дии саныырынан туттуон сеп. Учуутал теhе сатабыллаа5ыттан, хайдах усулуобуйа тэрийэриттэн улэ кедьууьэ быhаччы тутулуктаах. Улэни маннык былаанынан тэрийиэххэ сеп:

1. О5о уерэххэ ба5атын уhугуннарыы, бэйэтин кыа5ар уйдаран дьарыкка киириитин тэрийии

2. Дьарык эйгэтигэр киллэрии, быьаарыллар соругу туруоруу (ыйытыы, уус – уран айымньы кеметунэн, аньыылары ырытыы …)

3. Соругу быьаарар улэни тэрийии

4. Оңоһуллубут дьайыыны , хонтуруоллаан, сыаналаан көрүү

Учуутал үөрэх дэгиттэр дьайыыларын олохсутарга эбии маннык сорудахтары туттуон сеп:

-бырайыакка кыттыы;

-уруок тумугун ырытыhыы;

-айар дьо5уру сайыннарар сорудахтар;

-хартыынаны, быhыыны-майгыны ейге онотторон керуу.

Уерэх дэгиттэр дьайыыларын билэр-керер сатабылыгар маннык сорудахтары бириэххэ сеп:

- ситэрэн биэр;

- таблицанан улэ, диаграммалары онотторуу;

- тылдьытынан улэ

Уерэх дэгиттэр дьайыыларын бэйэни салайынар-дьаhанар сатабылыгар маннык сорудахтары бириэххэ сеп:

- бэйэни хонтуруолланыы, сыаналаныы;

- хардарыта сыаналаныы;

- кэпсэтии;

- «сыыhаны бул», «ситэрэн биэр»

Уерэх дэгиттэр дьайыыларын бодоруhар сатабылыгар маннык сорудахтары бириэххэ сеп:

- бииргэ улэлииир до5оргор сорудах оноруу, ба5а санааны, сурук суруйуу;

- табаарыhын улэтигэр бэйэ снаатын этии;

- хардарыта кэпсэтиhии, истии;

- «тылынан хоhуйуу»