Сингаромонизм къаиделери

5 сыныф

Мевзу: Сингармонизм къаиделери. Текрарлав ве пекитюв дерси.

Макъсат: Огретиджи: Талебелерни мевзу боюнджа бильгилерни пекитмек, айры къаиделерни текрарламакъ, сёз чешитлерини бельгилемек.

Инкишаф этиджи: динълев ве джевап берюв, азырджеваплыкъ къабилиетини инкишаф этюв; созукъларны тутукълардан фаркъ этюв; оларны талиль этюв.

Тербиевий къысымы: Ана тилине севги ве меракъ ашламакъ.

Донатма: лугъат, дерслик, джедвеллер таркъатма материал.

Дерснинъ кетишаты

I. Селямлашув. Тешкилий дакъкъасы.

Селям алейкум, балалар. Ким бугунь невбетчи? Айнынъ къачынджы куню?

-Афтанынъ куню? -Йыл мевсими? -Ава насыл? Дерсте ким ёкъ?

Яхшы, сагъ ол! Ерине отур.

II. Талебелернинъ таянч бильгилерини актуаллештирюв.

Айтынъыз манъа, лютфен, биз сизнен кечкен дерслримизде насыл балабан болюкнен таныш ола эдик? (Фонетика болюги)

Келинъиз суаль-джевап шекилинде текрарлайыкъ.

Суаллер.

1. Нутукъ сеслерни огренген фен? (фонетика)

2. Фонетика нени огрене? (фонетика сес ве ариф огрене)

3. Къырымтатар элифбесинде къач ариф бар? (37 ариф бар)

4. Арифлер сеслерден насыл фаркьлана? (Арифлерни биз коремиз ве язамыз. Сеслерни биз айтамыз ве эшитемиз)

5. Сеслер насыл эки чешитте олалар? (Созукъ ве тутукъ)

6. Къалын сес ифаделеген созукълар? (а, ы, я)

6. Индже сес ифаделеген созукълар? (е, и, э)

7. Дудакълы ве дудакъсыз созукъ сесни ифаделеген? (у,о,ё,ю), (а,я,ы,е, и, э)

8. Тутукъ сеслерни косьтерген къач ариф бар? (27)

9. Тутукълар даа насыл чешитлерге болюнелер? (янъгъыравукъ ве сагъыр)

10. М,Н,Нъ,Л,Р арифлер бу насыл арифлер? (сонор)

Демек, насыл болюкни текрарладыкъ? (фонетика)

Мен корем, сиз эр шейни яхшы анъладынъыз, Машалла!

Айтынъыз манъа, учь дерс девамында биз насыл мевзуларны кечтик? Хатырлап олурсынъызмы?

1. Къалынлыкъ-инджелик къаиделери

2. Дудакълыкъ-дудакъсызлыкъ къаидлери

3. Тутукъ сеслернинъ уйгъунлыгъы

Насыл беллейсинъиз, бугунь насыл мевзуны кечеджекмиз? (Бу къаиделерни умумийлештириджекмиз ве пекитеджекмиз)

Догъру. Сингармонизм къаиделерини пекитюв ве умумийлетирюв дерси.

Бизим макъсатларымыз: мевзумыз боюнджа бильгилерни пекитмек, айры къаиделерни текрарламакъ, суаллерге джевап бермек ве эльбетте ана тилимизге севги ве меракъ ашламакъ.

Демек, дефтерлеримизни ачамыз, бугуньки санны ве мевзумызны язамыз.

III. Янъы мевзуны анълатув.

Сингармонизм къаиделерине даа насыл айтмакъ мумкюн?

(Созукъ ве тутукъ сеслернинъ уйгъунлугъы)

Тахтагъа бирер-бирер карточкларны асып, джедвельни тизесинъиз.

СОЗУКЪ - ТУТУКЪ СЕСЛЕРНИНЪ

УЙГЪУНЛЫГЪЫ

(СИНГАРМОНИЗМ)

Демек, насыл къаиделерни биз огрендик. 1,2,3.

Ким манъа 1 къаидени анълата билир?

(джедвельни тахтагъа асамыз)

1. Къалынлыкъ-инджелик

Эгер, тамырнынъ сонъки эджасы къалын созукъ сеснен кельсе, онъа къошулгъан ялгъамасы къалын созукъ сеснен олмакъ керек.

Эгер, тамырнынъ сонъки эджасы индже созукъ сеснен кельсе, онъа къошулгъан ялгъамасы индже созукънен олмалы.

газета, дивар, талебе. Эджнебий тиллерден кельген сёзлернинъ тамырлары истисна ола.

Мисаллер:

Та-ле-бе-ле-ри-миз-ни,

А-ли-ме-лер-ге,

ки-тап-лар-нынъ,

деф-тер-лер-ге,

ра-ле-лер-ни.

2. Дудакълыкъ-дудакъсызлыкъ.

Сёзнинъ тамырында биринджи эджа дудакълы созукъ сеснен кельсе, онъа къошулгъан экинджи эджа да дудакълы сеснен олмалы. (Эгер экинджи эджада А, Е созукълары олмаса).

Мисаль: Одун, козьлюк, бугунь, комюр, бульбуль, нохут, ургъу.

АММА….УЧЮНДЖИ ЭДЖА ДУДАКЪСЫЗ ОЛУР.

Мисаллер:

одунны,

козьлюкли,

бугуньге,

комюрни,

бульбульнен,

нохутнен,

ургъуны.

ИСТИСНА: Бир эджалы дудукълы сеснен кельген сёзлерге къошулгъан ялгъамаларда дудакълы сес язылыр.

къуш-чу

сют-чю

ёл-джу

дост-лукъ

туз-лукъ.

3. Тутукъ сеслернинъ уйгъунлыгъы.

Сёзнинъ тамырында я да тамыргъа къошулгъан ялгъамаларда янъгъыравукътан сонъ янъгъыравукъ тутукъ. Сагъырдан сонъ сагъыр тутукъ келир.

Ихтар(исключение):

1) Сонор тутукълар (л, м, н, нъ, р) эм сагъыр, эм янъгъыравукъ тутукълар янында келирлер.

2) –Даш,-ден, -дар, -дер сагъыр тутукълардан сонъ да келе биле:

3) –Чыкъ, -чик ялгъамалары

Сизинъ ярдымынъызнен, бойле гузель ве ренкли джедвелимиз олып чыкъты. Машалла!

Дикъкъатынъызны, бу тахтагъа джельп этмек истейим, мында танылмагъан сёзлер язылгъан. Лугъат иши. Бу сёзлерни лугъатларгъа кочюрип алмагъа унутманъыз.

Лугъат:

Ихтар – исключение

Комюр – уголь

Бульбуль – соловей

Тузлукъ – солонка

Мукъаддес – святой

Эксильмек – убавляться

Ич - нисколько, вовсе, ни за что.

Ич – внутренняя часть, внутренность.

Ич – пей.

Талебелер, бираз ёрулгъанынъызны корем, келинъиз раатлыкъ дакъкъасыны кечирейик. Еримизден турамыз.

Раатлыкъ дакъкъасы.

Беш дуйгъу органымыз бар.

Биринджиси этрафны къокълар.

Бурун…. Бурун, бурун, бурун.

Беш дуйгъу органымыз бар.

Экинджиси сеслерни дуяр.

Къулакъ…къулакъ,къулакъ,къулакъ.

Беш дуйгъу органымыз бар.

Учюнджиси эр шейни тадар.

Тиль… тиль, тиль, тиль.

Беш дуйгъу органымыз бар.

Дёртюнджиси докъуна манъа.

Тен… тен, тен, тен.

Беш дуйгъу органымыз бар.

Бешинджиси эр ерге бакъар.

Козь… козь, козь, козь.

Беш дуйгъу органымыз бар.

IV. Ильк пекитюв.

Дерсимизни девам этемиз.

Шимди эр биринъизге карточка даркъатаджагъым. Бу карточкадаки шиирни ифадели окъуймыз, не акъкъында олгъаныны анълатамыз.

Эр бир сёзнинъ тутукъларыеы къайд этемиз. Янъгъыравукъ тутукъны 1 сызыкънен, сагъыр тутукъны 2 сызыкънен.

Энди бойле вазифени беджереджекмиз. Мен сёзлерни окъуйым, сиз исе къалын сёзлерни джедвельнинъ бир тарафына, индже сёзлерни исе экинджи тарафана язасынъыз, сонъра берабер текрарлайджакъмыз.

Индже ве къалын созукълы сёзлерни 2 группагъа айырып язув.

Дефтер, чанта, мектеп, долап, къарт, перде, шекер, сокъакъ, джедвель, къатты, кемик, чичек.

Сонъки вазифе:

Кроссвордны толдурмакъ.

1. «Копек» сёзюнде къач ариф ве сес бар? (беш)

2. «Персик сёзюни къырымтатар тилине терджиме этинъиз. (шефтали)

3. «Оюн» сёзюнде къач эджа бар? (эки)

4. «Балабан» сёзюнинъ антонимыны айтынъыз! (уфакъ)

5. Биз яшагъан еримизнынъ ады? (Къырым)

6. Сиз окъугъан еринъиз исе? (мектеп)

7. Шимди сиз не башында отурасынъыз? (рале)

8. «Къартана» сёзюнде эписи созукълар насыл сайылалар? (къалын)

V. Рефлексия.

Насыл мевзуны кечтик? Нени анъладынъыз? Вазифелерни бегендинъиз?

VI Эвге вазифе: Къаиделерни даа бир кере текрарламакъ. Незарет ишине азырланмакъ.

Иджадий вазифе: Кроссворд тизмек.

Тильни аз дереджеде бильген талебелерге 10 джумлени рус тилинден къырымтатар тилине терджиме этмек.

VII. Дерснинъ нетиджесини чыкъарув.

Балалар, сагъ олунъыз! Яхшы чалыштынъыз! Бильгилеринъизни арттырдынъыз.

СОЗУКЪ - ТУТУКЪ СЕСЛЕРНИНЪ

УЙГЪУНЛЫГЪЫ

(СИНГАРМОНИЗМ)

КЪАЛЫНЛЫКЪ-ИНДЖЕЛИК

ДУДАКЪЛЫКЪ-ДУДАКЪСЫЗЛЫКЪ

ТУТУКЪ СЕСЛЕРНИНЪ УЙГЪУНЛЫГЪЫ

1 ЭДЖА ДУДАКЪЛЫ

+

2 ЭДЖА ДУДАКЪЛЫ

+

3 ЭДЖА ДУДАКЪСЫЗ

ИНДЖЕ-ИНДЖЕ

КЪАЛЫН-КЪАЛЫН

СОНОР + САГЪЫР

СОНОР

+

ЯНГЪЫРАВУКЪ

ЯНГЪЫРАВУКЪ

+

ЯНГЪЫРАВУКЪ

САГЪЫР+ САГЪЫР