Сулустаах халлаан.

Сулустаах халлаан.

Кылабачыйа, угуйа турар тыһыынчанан сулустары көрөр олус интэриэһинэй. Киһи хаһан баҕарар Аан дойду тутулун, кини онно миэстэтин, суолтатын, төрүттэниитин бэйэтэ баар буолбутун дуу, таҥара айбытын дуу туһунан анаара, билэ-көрө сатыыр. Сулустаах халлааны, куйаары толору баһылыыр билигин да түмүгэ биллибэт. Ол эрээри, учуонайдар этэллэринэн сулустаах халлааны үөрэтэр син чэпчэки. Тоҕо диэтэххэ күн тахсара, созвездиелар киирэр, тахсар кэмнэрэ, халлаан кэминэн уларыйыыта наар биир тэнник буолар.

Бу улуу куйаар, сир туһунан олус кэрэхсэбиллээх эбит. Мантан тулалыыр эйгэҕэ таптал, эппиэтинэстээх уонна харыстабыллаах сыһыан диэн билиэххит. Улуу куйаар ханнык Галактикатыгар олорорбутун, Кун сулус бөлөҕө буоларын, чолбоннор - Кун систиэмэтин үөскэтэллэрин, сир литосфера, атмосфера, гидросфера араҥаттан турарын уонна да атын айылҕа кистэлэҥнэрин билиэххит.

Биһиги өбүгэлэрбит түүҥҥү халлаан урсунугар чыпчыҥыныр тыһыынчанан сулустар быыстарынан хамсыы сылдьар чолбоннору бэрт өрдөөҕүтэ билэллэр эбит.

Уран. Сирдээҕэр маассатынан 14,5 төгүл, диаметрынан 3,9 төгүл улахан. Ыраах сытар буолан олус тымныы.

Мэҥдэҥэ (Меркурий). Кунтэн саамай чугас чолбон. 15төгүл сирдээҕэр кыра ыйтан кыранан улахан. Мэҥдэҥэ биир суукката сир 176 сууккатыгар тэҥ. Атмосферата адьас суох кэриэтэ - убаҕас. Күн көрөр Аҥаарыгар температурата +4000 с тиийэр.

Дэллэҥэ (Венера). Күнтэн иккис чолбон. Сиртэн кыранан Аччыгый. Сирдээх атмосферата лаппа чиҥ. Кини ньуура Мэлдьи үрүҥ былыттарынан дэхситик сабыллыбыт буолар. Дэллэҥэ сарсыарда халлаан сырдыыта илин диэкинэн, эбэтэр күн киирбитин кэннэ арҕаа өттүгэр көстүөн сөп

Кураан чолбоно (Марс). Күнтэн төрдус чолбон. Кини Сиртэн 2 төгүл кыра. Манна сыл кэмнэрэ солбуйсаллар. Сайыҥҥы температурата 0 с үөһээ тахсыбат. Түүнүн 70 с 100 с тымныы буолар. Кураан чолбоно бэрт элбэх кумах куйаардаах, мэлдьи күүстээх буурҕа быылы ытыйар.

Хатааһын чолбоно (Юпитер). Сирдээҕэр маассатынан 318 төгүл, диаметрынан 11,2 төгүл улахан. Күнтэн ыраах буолан, температурата -45с.

Сэндэли (Сатурн). Сирдээҕэр маассатынан 95,1 төгүл, диаметрынан 9,5 төгүл улахан. Күнтэн өссө ыраах турар, онон температурата -80 с тиийэр. Сэндэли бэйэтин тула тиэрбэстэрдээх. Ити тиэрбэстэр кыракый, кытаанах эттиктэртэн тураллар.

Нептун. Сирдээҕэр маассатынан 17,3 төгүл улахан. Күнтэн, сирдээҕэр 30 төгүл ыраах. Күнү тула биир эргиири 165 сыл устата оҥорор.

Плутон. Билигин биллэр чолбоннортон саамай ыраахтара. Маассатынан, диаметрынан аһары кыра. Күнтэн, сирдээҕэр 40 төгүл ыраах буолан сырдыгы, итиини аһары кэмчитик ылар.

Халлаан куйаара (Галактика).

Улуу куйаар киһи ааҕан сиппэт элбэх сулуһа баар.Өбүгэлэрбит сиртэн чуолаан биир бөдөҥ сулуһу көрөллөрө.Ону халлаан сиигэ, дииллэрэ. Халлаан сиигин, норуот айымньытыгар, Айыы уолун хайыһарын суола диэн этэллэр. Ойууга биһиги олорор Галактикабыт (Млечный путь) көстөр, ол эбэтэр Халлаан уолун хайыһарын суола.

Миллиардынан ахсааннаах сулустар уонна чолбоннор(планеталар) бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимнэһэн Галактиканы үөскэтэллэр. Галактикалар араас быһыылаах буолаллар. Учуонайдар ааҕалларынан, Улуу Куйаарга 6 миллиартан тахса Галактика баара биллэр. Онтон биирдэстэрэ биһиги олорор Галактикабыт – Халлаан сиигэ (Млечный путь). Галактика саамай ортотугар сүүнэ элбэх сулус бөлөҕө баар. Онтон ити бөлөхтөн тахсыбыт атын сулустар спиралы санаталлар. Күн ситимэ Галактикаҕа олус кыра миэстэни ылар. Кун систиэмэтигэр 9 планета Күнү тула бэйэлэрин арбиталарынан айанныллар. Саамай чаҕылхай планета Дэллэҥэ (Венера). Мэҥдэҥэ (Меркурий) – Күнтэн саамай чугас. Кураан чолбоно (Марс) - Кыһыл планета дэнэр , тоҕо диэтэххэ киниэхэ кыһыл таас элбэх. Сэндэли (Сатурн) уонна Хатааһын чолбоно (Юпитер) газтан убаҕастан тураллар. Ол иһин кытаанах сир суох . Сэндэлини (Сатурну) тула элбэх тиэрбэс эргийэр. Олор муус уонна таас кыырпаҕыттан үөдүйбүттэр. Хатааһын чолбоно (Юпитер)- саамай улахан планета. Нептун уонна Уран олус тымныы уонна хараҥа планеталар. Плутон –Кунтэн саамай ыраах планета. Сири күөх планета дииллэр. Тыыннаах олох эрэ баар. Сир Кунтэн Мэҥдэҥэ (Меркурий) уонна Дэллэҥэ (Венера) кэнниттэн сытар.