Табліцы на ўроках беларускай мовы

З Ы Ч Н Ы Я Г У К І

Г А Л О С Н Ы Я Г У К І

ненаціскная

літара І

вымаўляецца

• як [й] або [йі] (у незапазычаных словах) пасля слова на галосны: пасля Івана [пасл'а йвана] або [пасл'а йівана];

● як [ы] пасля слова на цвёрды зычны, акрамя [г], [к], [х]: ён ішоў [йон ышоў]; брат і сястрa [брат ы с'астра];

• як [і] пасля слова на г, к, х: луг і поле [лух і пол'э]; смех і грэх [см'эх і грэх];

● як [й] – злучнік і часціца і пасля слова на галосны: га-рады і вёскі [гарады й в'оск'і].

ЗЖ

[ЖЖ] = [Ж]

разжаваць [ражавац´] , зжаць [жац´]

ЗШ

СШ

[ШШ] = [Ш]

бясшумна [б´ашумна]

ЖДЖ

[ЖДЖ]

дожджык [дожджык]

ЗДЖ

[ЖДЖ]

езджу [jэжджу]

ЗЧ

СЧ

ЖЧ

[ШЧ]

паказчык [пакашчык]

разносчык [разношчык]

мужчына [мушчына]

ЧН

[ЧН]

ручнік [ручн´ік]

ДЧ

ТЧ

[ЧЧ] = [Ч]

адчуваць [ачувац´]

лётчык [л´очык]

ШС

ЖС

[СС] = [С’]

вучышся [вучыс´а]

ШСК

ЖСК

[СК]

латышскі [латыск´і]

парыжскі [парыск´і]

ДСК

ДСТ

[ЦК]

[ЦТ]

грамадства [грамацтва]

ДЦ

ТЦ

ЧЦ

[ЦЦ] = [Ц]

у палатцы [у палацы]

у лодачцы [у лодацы]

З, С

перад

ДЗ´,Ц´, З´, С´, Л´, Н´

[З´], [С´]

раздзел [раз´дз´эл]

разліць [разл´іц´]

брусніцы [брус´н´іцы]

кузня [куз´н´а]

З, С

перад

Б´, П´, В´, М´

[З´], [С´]

світка [с´в´ітка]

смятана [с´м´атана]

спелы [с´п´элы]

З, С

перад

Г´, К´, Х´

[З], [С]

дыскета [дыск´эта]

згінуць [зг´інуц´]

ДВ´

ТВ´

[ДЗ´В´]

[Ц´В´]

подзвіг [подз´віх]

цвік [ц´вік]

руская мова

беларуская мова

СТН областной

ЗДН поздно

СТЛ счастливый

ЛНЦ солнце

РДЦ сердце

ДТ на канцы слова Шмидт

СН абласны У запазыч. словах: баласны

ЗН позна кампосны

СЛ шчаслівы

НЦ сонца

РЦ сэрца

Т Шміт

Прынцып

Асноўныя напісанні

Фанетычны

Гукі перадаюцца на пісьме адпаведна літаратурнаму вымаўленню

Правапіс о, э, а (аканне)

Правапіс е, ё, я (яканне)

Правапіс і, ы, й пасля прыставак

Правапіс спалучэнняў галосных у запазычаных словах

Правапіс галосных у складаных словах

Правапіс прыстаўных галосных і зычных

Правапіс у, ў

Правапіс спалучэнняў сл, зн, сн, рн, нц, рц

Правапіс літары ц на месцы спалучэнняў т, ц, ч, к + ск

Правапіс літары с на месцы спалучэнняў ж, ш, г, х + ств

Правапіс прыставак на з, с

Правапіс д – дз’, т – ц’ (дзеканне і цеканне)

Правапіс падоўжаных зычных

Марфалагічны

Аднастайная перадача на пісьме марфем і іх частак незалежна ад вымаўлення ў розных фанетычных пазіцыях

Правапіс звонкіх і глухіх зычных

Правапіс свісцячых і шыпячых зычных

Правапіс суфікса -ск- у геаграфічных назвах

Правапіс часціцы не і прыназоўніка без

Правапіс прыставак над-, пад-, ад-, аб-

Правапіс суфіксаў -н-, -ен- у дзеепрыметніках

Напісанне суфіксаў -язь, -ядзь

Традыцыйныя напісанні

Напісанне я каранёвага

Напісанне у (складовага) у пачатку ўласных назваў

Напісанне з вялікай літары новага вершаванага радка

Дыферэнцыраваныя напісанні

Напісанне вялікай і малой літары ў словах-амонімах

Напісанне прыстаўкі з-, с- у залежнасці ад значэння слоў

О

• пад націскам: сóсны, дóўгі, вóзера.

• рó, лó // ры, лы: кроў - крывавы, крывяністы, крываўнік, крывяны, крывянка; дровы-дрывотня, дрывяны; крошка-крышыць, бровы - брыво, брывасты; гром - грымець, грымучы, грымоты; брод – брысці; скрогат – скрыгатаць; глотка – глытаць, глыток, глытанне; блохі – блыха, блыхасты; дрэмле – дрымота, дрымотны, дрымучы.

Э

• пад націскам: рэкі, дрэва, сэрца.

• не пад націскам у словах іншамоўнага паходжання: эпóха, рэсурс.

• у слове сэнс і вытворных ад яго.

А

• не пад націскам на месцы о, э: звонкі – званчэць, рэкі – рака.

● у канцы запазычаных слоў слоў: адажыа, трыа, барока, Марока, Токіа

● у даўно запазычаных словах: рамонт, чаромха, латарэя, аранжарэя

Е

• пасля г, к, х і ў словах іншамоўнага паходжання: кефір, гектар, Херсóн, механік, сезóн.

Ё

• пад націскам: цёплы, палёт, вёсны.

Я

• у першым складзе перад націскам на месцы е, ё: дзевяць-дзявяты, сем – сямнаццаць, лес – ляснíк, вёска – вяскóвы.

• пачатковае я ва ўласных імёнах, імёнах па бацьку і прозвішчах: Якуб, Якубовіч, Яфімаўна.

• незалежна ад націску каранёвае я: сувязь, пояс, лямантаваць.

• у даўно запазычаных іншамоўных словах: дзяжурны, ялейны, янот.

у корані першай часткі

злучальная галосная

Э

• заўсёды: шэравокі, шэразём

О

● пад націскам: куродым

О

• чорна/ба-рóды

• поўна/ўладны

• што-, сто-, фота-, мота-, проці-, контр-, грос-

А

● не пад націскам: самалёт

Е

● пуце/пра-вóд

● зерне/ўборка

А

• чарна/брóвы

• кіна-

• паўгóрада, паў-Еўрóпы

Я

● вугля/вóз

Е

● веліка/рó-слы

● цверда/лó-бы

Ё

● лёгка/ат-лéт

● лёда/ўборка

Я

● Вялìка/бры-тáнія

● вялìка/ўзроставы

Ў (НЕСКЛАДОВАЕ) ПІШАЦЦА

ПАСЛЯ ГАЛОСНЫХ

у пачатку, у сярэдзіне, на канцы слова:

была ў школе, паўночны, кроў

У пачатку і ў сярэдзіне іншамоўных слоў пасля галоснай:

аўкцыён, аўдыторыя

пасля злучка і двукосся:

жанчына-ўрач,"Фразеа-лагічны слоўнік беларус-кай мовы" ў двух тамах

Аудиенция

Аудитор

Аудитория

Аукцион

Аул

Аут

Аутентичный

Аутогенный

Аутсайдер

Архивариус

Аутодафе

Аутотренинг

Баул

Ваучер

Гаубица

Гауптвахта

Гвинея-Бисау Иудей

Иудаизм

Даугава

Даугавпилс

Есаул

Каустический

Каучук

Лауреат

Маузер

Медиум

Наудачу

По-украински

Раунд

Раут

Сауна

Соус

Соучастник

Сеул

Траулер

Коллоквиум

Консилиум

Линолеум

Опиум

Террариум

Полиуретан

Фрау

Маугли

Саудовская Аравия

В Уфе

Река Урал

Глаукома

Ковбой

Каунасс

Кейптаун

Триумф

Вакуум

Ковчег

Кляуза

Юго-восток

На уроке

Тауэр

Зауралье

і

П е р а д з б е г а м з ы ч н ы х,

П

І

Ш

А

Ц

Ц

А

М Л, Р

заўсёды 1) калі папярэдняе слова

імгла, імчаць заканчваецца на зычны :

над ілбом, з іржышча

2) пасля знака прыпынку:

сінія вочы, ільняныя валасы

Н Е П І Ш А Ц Ц А

1. пасля слова на галосны: на льдзіне.

2) у сярэдзіне слова: памчацца, заржавець.

А

У асобных словах: аржаны, амшара.

Г

1) у займенніках і прыслоўях: гэты, гэтак, гэтулькі, дагэтуль…

2) у выклічніках: Гэй! Гоп! Га!

В

П

І

Ш

А

Ц

Ц

А

п е р а д Ó

1) у пачатку слоў: вóзе-ра, вóпыт. Але: вóкны – акно (о // а)

2) пасля прыставак: ні-вóдзін, увóгуле. Але: нао-гул

3) у сярэдзіне асобных слоў: Ларывóн, Лявóн, Радзівóн

4) вока, востры, навокал і іх вытворныя.

п е р а д У

1. націскным каранёвым: вýчань, навýка і ненаціск-ным у вытворных словах: вучоны, навуковы.

2) у сярэдзіне асобных слоў: Тадэвуш, Навум, Матэвуш

Н Е П І Ш А Ц Ц А

1. перад пачатковымі о, у у іншамоўных словах: опіум, урна.

2. перад пачатковымі о, у ва ўласных назвах: Орша, Украіна.

3. перад прыставачным у: ураджай, убіраць.

4. перад у, якое паходзіць з в: унук, улада.

Фанетычнае падаўжэнне

Марфалагічнае падваенне

• [з'] [с'] [дз'] [ц'] [л'] [н'] [ж] [ш][ч]

• у межах адной марфемы;

• паміж дзвюма галоснымі

• на месцы былога спалучэння

ь + j

• б, д, з, к, л, н, с, ц

• на стыку марфем (прыстаўкі і кораня, кораня і суфікса і інш.)

Палоззе, калоссе, стагоддзе, вецце, галлё, насенне, збожжа, узвышша, ноччу.

Аббіць, аддаць, раззлаваць, мяккі, гуллівы, карэнны, рассудзіць, цала-вацца.

Правільна

1) тонна

2) перадмосце

3) магістраллю

4) рысью

5) касета

6) калоддзе

7) Паволжжа

8) трэці

9) пракляцце

10) масіў

Правільна

1) Забайкалле

2) канфецці

3) крумкаччо

4) трэццякласнік

5) каршуннё

6) касір

7) Тацяна

8) мішэнню

9) саванна

10) аллея

Памылка

1) ладдзя

2) массаж

3) келля

4) калона

5) группа

6) пераноссе

7) суддзё

8) боллю

9) Ілля

10) стэп’ю

Памылка

1) Прыволжа

2) Купалле

3) солью

4) Улляна

5) разводдзе

6) ценню

7) вяселье

8) надрэчча

9) косцю

10) Сібірру

Падаўжэнне

1) аббегаць

2) чуллівы

3) насенне

4) водгулле

5) біцца

6) застолле

7) раззброіць

8) аддача

9) галлё

10) смецце

Падваенне

1) ноччу

2) аддалены

3) рассеяць

4) паняцце

5) заданне

6) каменны

7) наплавацца

8) стагоддзе

9) жыццёвы

10) зацішша

Правільна

1) Запарож’е

2) расада

3) раздолле

4) дваццацю

5) падполле

6) Запалярра

7) гуссю

8) вуаллю

9) сямю (лістамі)

10) паддашша

Памылка

1) прадонне

2) шынеллю

3) Задзвінне

4) молем

5) рассаднік

6) поўнаўладздзе

7) прадмесцце

8) узлессе

9) паднябесье

10) прыволле

Д →ДЗ’

Т→ Ц’

у беларускіх словах

● перад Е, Ё, І, Ю, Я: надзея, цень

●перад мяккім [В’]: два – дзве, дверь – дзверы, твёрдый – цвёрды

у запазычаных словах

●перад -Н-: карціна

-ІР-: камандзір

-ЁР-: акцёр

-ЕЕЦ-: гвардзеец

-ЕЙСК-: індзейскі

●перад памяншальна-ласкальным суфіксам -ІК-: білецік

●у даўно запазычаных словах: эцюд, цюбецейка, цюль, цюльпан, цітр, цір, лунацізм, нацюрморт, цюлень, дзюна, дзюшэс, бардзюр, дзёгаць, дзіда, дзёрн, лэдзі, мадзьяр

Д, Т

у спрадвечна беларускіх словах

● прыставачнае Д і суфіксальнае Т перад [В’]: адвячорак, у клятве

у запазычаных словах

тэарэма, артылерыя, дыскатэка, крэдыт, жэстыкуляцыя, скептык

правільна

1) арыентыр

2) дэлегат

3) дэсант

4) тэнар

5) флацілія

6) дзіфірамб

7) дзёгаць

8) каратын

9) дэбаты

10) цітр

правільна

1) цюбік

2) юстыцыя

3) лунатык

4) індзюк

5) кардынал

6) лэдзі

7) мадзіфікацыя

8) серпантын

9) дзёрн

10) дыкцыя

памылка

1) бамбардзіроўка

2) дзіверсія

3) дырыжабль

4) сальцісон

5) акторка

6) дыядэма

7) дэмантаж

8) дзюна

9) цюбецейка

10) цір

памылка

1) нікатын

2) мульціплікацыя

3) дыктар

4) тыраж

5) цітул

6) дыліжанс

7) дзіда

8) рэпарцёр

9) дзіез

10) кардзебалет

1) крэдзіт

2) блакноцік

3) дэдукцыя

4) стымул

5) дзераза

6) чатвяртак

7) Балціка

8) мадэль

9) Тыбет

10) ліцейшчык

1) цяпліца

2) брыгантына

3) дзіпламат

4) дыякан

5) дзвесце

6) дыяграма

7) манція

8) кантынгент

9) адзекалон

10) лідэр

1) у таварысцве

2) вадэвіль

3) лідзіраваць

4) індыец

5) дзірыжабль

6) партытура

7) партэр

8) парцьера

9) твёрды

10) мяцеж

1) тэкстыль

2) Двіна

3) подвіг

4) тын

5) дзяк

6) тынкоўка

7) твіст

8) пацвельвацца

9) Аладын

10) Матвей

ЗМЯКЧАЛЬНЫ

МЯККІ

ЗНАК

П

ПАСЛЯ МЯККІХ З, С, ДЗ, Ц, Л, Н

1. на канцы слова: мазь, лось, ледзь, раць, соль, конь.

2. у сярэдзіне слова перад цвёрдым зычным: пісьмо, дзядзька, бацька.

3. паміж двума мяккімі, другі з якіх можна зрабіць цвёрдым: дзьме – дзьмуць, васьмі – восьмы.

1. пасля [л´] перад любым зычным, акрамя [л´]: пальцы, вельмі, гульня. Але: ралля, галлё, гуллівы.

І

Ш

А

Ц

Ц

А

У НЕКАТОРЫХ ГРАМАТЫЧНЫХ ФОРМАХ

1. людзьмі, дзецьмі, коньмі.

2. камень – каменьчык, агонь – агеньчык.

3. восень – восеньскі, студзень – студзеньскі.

1. маленькі, прыгожанькі.

5) пяцьдзясят, шэсцьдзесят.

6) кіньма (1 асоба заг. ладу), кіньце (2 асоба заг. ладу)

7) хтосьці, дзесьці, чагосьці.

РАЗДЗЯЛЯЛЬНЫ МЯККІ ЗНАК

пасля З, С, ДЗ, Ц, Л, Н перад Е, Ё, Ю, Я, І

АПОСТРАФ

перад Е, Ё, Ю, Я і націскным І

пасля прыставак на зычную: аб'явіць,пад'езд, аб'ект, ін’екцыя, ад’ектыў

у складаных словах з часткай двух, трох, чатырох, шмат: двух'ярусны, шма’ядзерны

у сярэдзіне слоў пасля

зычных, акрамя З, С, ДЗ, Ц, Л, Н, Ў: пад'ём, вераб’і

1.

Д

-СК-, -СТВ-

Д СК, Д СТВ

грамада →

грамадскі;

грамадства

2.

С

Ж

Ш

Г ( // Ж)

Х ( // Ш)

-СК-, -СТВ-

С К

С Т В

Беларус → беларускі

Таварыш → таварыскі

Многа (множны) → мноства

Птаха (птушка) → птаства

АЛЕ: У ГЕАГРАФІЧНЫХ НАЗВАХ

(і вытворных ад іх словах)

Ж

Ш

Г ( Г // Ж)

Х ( Х // Ш)

З

-СК-, -СТВ-

нязменна

Нясвіж → нясвіжскі

Балхаш → балхашскі

Выбарг → выбаргскі

Прага → пражскі

Казах → казахскі

Чэх → чэшскі

Каўказ → каўказскі

3.

Т

Ц

Ч

К

-СК-

у запазычаных словах

Ц К

К СК

Гігант → гіганцкі

Кравец → кравецкі

Ткач → ткацкі

Мастак → мастацкі

Узбек → узбекскі

4.

Д

Т

З

С

Ж

-ЧЫК-

ня-

зменна

Загад → загадчык

Апарат → апаратчык

Вазіць → возчык

Перапісаць →

перапісчык

5.

К

-Ч-

ЧЧ

Полацк → полаччына

…З- + ЗВОНКІ ЗЫЧНЫ

…С- + ГЛУХІ ЗЫЧНЫ

…Д-, …Б- – НЯЗМЕННА

Ззяць, бязлюддзе, узле-сак, раздолле…

Ссушыць, бясстрашны, ускраек, раскацісты…

Падкрэсліць, адбой, аб-ход, абдзяліць…

Разрады

Што абазначаюць

Марфалагічныя

прыметы

Прыклады

1.

агульныя

назвы шэрагу аднародных прадметаў, з’яў, жывых істот, паняццяў

маюць формы адзіночнага і множнага ліку

стадыён, казка, пэндзаль

уласныя

назвы асобных, адзінкавых прадметаў, асоб, паняццяў

маюць формы толькі аднаго ліку (часцей – адзіночнага)

Каляды, эпоха Адраджэння, Рафаэль

2.

адушаўлён.

асабовыя

назвы асоб

формы вінавальнага склону множнага ліку супадаюць з формамі роднага склону

мастак

спартсмен

неасабовыя

назвы іншых жывых істот

мядзведзь салавей

неадушаўлёныя

назвы прадметаў нежывой прыроды і раслін, назвы з’яў, якасцей, стану і інш.

формы вінавальнага склону множнага ліку супадаюць з формамі назоўнага склону

галерэя п’едэстал рамонак

3.

канкрэтныя

назвы канкрэтных прадметаў, жывых істот

маюць формы адзіночнага і множнага ліку; спалучаюцца з колькаснымі лічэбнікамі

школа сшытак ручка

абстрактныя

назвы адцягненых паняццяў, апрадмечаных якасцей, працэсаў, пачуццяў

ужываюцца пераважна ў форме адзіночнага ліку; не спалучаюцца з колькаснымі лічэбнікамі

мастацтва адчуванне спорт

4.

зборныя

абазначаюць сукупнасць прадметаў як адно цэлае

ужываюцца толькі ў форме адзіночнага ліку; маюць суфіксы -ств-, -от- (-ат-), -ур-, -нік-, -няк- і інш.

студэнцтва

бярэзнік

лістота

рэчыўныя

назвы рэчываў, якія можна вымяраць, але нельга лічыць

маюць формы толькі аднаго ліку (часцей – множнага)

медзь

шоўк

пясок

Мужчынскі род

Гамаш мужчынскі

Гар едкі

Гваздзік жоўты

Дроб няправільны

Жывапіс партрэтны

Жэлацін свежы

Запіс папярэдні

Кіпень круты

Клавіш белы (клавіша)

Лебедзь белы

Летапіс старажытны

Мазоль балючы

Медаль алімпійскі

Накіп карычневы

Насып чыгуначны

Палын горкі

Перапіс трэці

Поступ упэўнены

Посуд сталовы

Прожылак яркі

Продаж выгадны

Пыл шэры

Рамонак аптэчны

Россып зорны

Роспіс насценны

Рукапіс аўтарскі

Сабака паляўнічы

Сажань касы

Стэп бяскрайні

Сып моцны

Туфель мой

Цень доўгі

Цюль прыгожы

Шампунь мяккі

Шэрань іскрысты

Яблык смачны

Стараста, ваявода, суддзя, старшыня…

Ніякі род

Брыво адно

Ваўчаня(ё) малое

Кураня(ё) белае

Шчаня(ё) маё і да т. п.

Шчаўе кіслае

Лісце, калоссе, вецце…

Шуміліна, Гродна маё

Жаночы род

Апенька маладая

Бронха застуджаная

Вальера новая

Гліцэрына свежая

Гонта няякасная

Гусь дзікая

Жырафа маладая

Зала спартыўная

Какава халодная

Камода бабуліна

Кафля новая

Квецень майская

Кішэнь (-ня) дзіравая

Манжэта белая

Пáра гарачая

Педаль вялікая

Півоня прыгожая

Прагарына лясная

Салата смачная

(бат. салат -- салата)

Снежка вялікая

Таполя чорная

Ухаба дарожная

Цыкорыя смачная

Нарач, Свіцязь сіняя

Мужчынскі род

Аташэ, дучэ, мікада, парцье, ранцье, імпрэсарыо;

Дынга, гну, зебу, калібры, марабу, нанду, фламінга, кенгуру;

Бры, сулугуні, тарнада, сірока.

Жаночы род

Лэдзі, мадам, пані, фрау;

Салямі, івасі, цэцэ, авеню, кальрабі, фейхóа, суахілі, хіндзі.

ЮНЕСКА, ЕШКА

Ніякі род

Безэ, бістро, віскі, галіфэ, дзюдо, дражэ, дэпо, жэле, жалюзі, каланхоэ, каноэ, люмбага, піке, пап’е-машэ, ранча, ралі, сіртакі, татамі, фіяска, халі-галі, ча-ча-ча, хобі, цунамі, цынандалі, шасі, шапіто…

Адзіночны лік

Вотруб'е

Макарона

Смятанка

Чарніла

Множны лік

Ажыны

Буякі

Брусніцы

Бялілы

Грудзі

Дзверы

Дурніцы

Журавіны

Каноплі

Кансервы

Карункі

Клубніцы

Краты

Крупы

Лекі

Маліны

Начоўкі

Паводзіны

Пакровы

Парэчкі

Пацеры

Прыгаршчы

Разынкі

Суніцы

Сухоты

Уваходзіны

Чарніцы

Хіпі

Мой бельчонок

Красивая посуда

Железная дверь

Спелая малина

Высокая насыпь

Моя подпись

Молодой щавель

Птенец кукушки

Большая свёкла

Берёзовая роща

Папина гармонь

Кормовые отруби

Красные чернила

Сухая мозоль

Продажа земли

Ручной лисёнок

Сорванный пион

Красная брусника

Цветущая полынь

Твоя туфля

Новая перепись

Кровельный гонт

Червивое яблоко

Белый гусь

Летний опёнок

Наши макароны

Близкий Покров

Ячная крупа

Белая сирень

Чёрный щенок

Высокая конопля

Мелкая черника

Твоё поведение

Широкая грудь

Наше общение

Пятое ребро

Косая сажень

Старая рукопись

Кожная сыпь

Мелкая тарань

Назоўнікі жаночага роду на -а, -я

Назоўнікі агульнага роду (асобы жан. полу)

Назоўнікі 1) агульнага роду (асобы мужч. полу) і 2) мужч. роду на -а, -я з націскным канчаткам

склон

аснова

на мяккі

на цвёрды

на зацвярдз.

на г, к, х

Д.,

М.

-і

(аб) зямлі, соні Олі, старшыні Івану

-е

(аб) парце,

занудзе Олі,

сіраце Івану

-ы

(аб) душы,

задзіры Олі,

ляўшы Івану

-е (г // з', х // с') (на) дарозе, (на) страсе -ы (к // ц) (на) рэчцы -э (к // ц) (на) рацэ

Т.

-ёй (-ёю) -яй (-яю)

зямлёй,

соняй Оляй,

старшынёй

-óй (-óю) -ай (-аю)

партай,

занудай,

сіратой

-óй (-óю) -ай (-аю)

душой,

задзірай,

ляўшой

-óй (-óю) -ай (-аю)

дарогай, страхой,

рэчкай, ракой

Назоўнікі

мужч. роду з

нулявым канчаткам

Назоўнікі

ніякага роду

на -о (ё), -е, -а

Пяць назоўнікаў

на –мя:

полымя, бярэмя, цемя, вымя, семя

Тып

назоўніка

аснова

на мяккі

на цвёрды

на зацвярдз.

на г, к, х

асабовыя

-ю

аб кавалю, аб Васілю

? -у, -е

аб сыну – сыне,

аб суседу – аб суседзе

-у

пры мужу,

аб Мележу

-у

аб настаўніку,

пры Алегу

неасабовыя

-і

у гаі, на пні, у брылі, на полі

-е (мяк. : цвёр.)

-у (без чаргав.)

у гневе, на носе

на хаду

-ы

у творы,

на маршы,

на сонцы

-е (г // з', х // с')

-у (г, х) -у (к)

на стозе, у кажусе,

на сцягу,у імху,

на ваўку

аснова

Назоўнікі жаночага роду на -а, -я,

(давальны і месны склоны)

Назоўнікі мужчынскага роду

з нулявым канчаткам

неасабовыя

(месны склон)

асабовыя

(дав., месны склоны)

мяккая

-і на зямлі, на волі

-і у гаі, на пні, у брылі

-ю аб кавалю,

аб Васілю

цвёрдая

-е на парце, на сцяне

-е (мяк.// цвёр.) у гневе

-у (без чаргав.) на хаду

? -у, -е аб сыну – сыне

зацвярдз.

-ы у нары, на дачы

-ы у творы, на маршы

-у пры мужу

на г, к, х

г//з’ -е на назе

х//с’ -е на страсе

к//ц -э у рацэ

-ы у рэчцы

г//з’ -е на парозе

г -у на сцягу

х//с’ -е у кажусе

х -у у подыху

к -у на ваўку

-у аб настаўніку,

пры Алегу

аснова

Назоўнікі агульнага роду

Назоўнікі

мужч. роду на -а, -я

асобы жан. полу

асобы мужч. полу

націскны канчатак

ненаціскны канчатак

націскны канчатак

ненаціскны канчатак

мяккая

-і соні Олі

соню Івану

старшыні

цвёрдая

-е сіраце Олі

занудзе Олі

сіраце Івану

зануду (? -е) Івану

старшыне

тату

зацвярдз.

-ы ляўшы Олі

задзіры Олі

ляўшы ханжы Івану

задзіру Івану

знаўцу

на г, к, х

к//ц -ы няўмецы

Олі

няўмеку Івану

(аб) слугу

(аб) бацьку

ваяку

Творны склон

-ай, -óй, -яй, -ёй

задзірай, соняй, сіратой Оляй

-óй, -ёй

сіратой Іванам

-ам , -ем

задзірам, сонем Іванам

-óй, -ёй

старшы-нёй, стар-шыной,

слугой

-ам , -ем

знаўцам,

татам,

бацькам

ЯКАСНЫЯ

АДНОСНЫЯ

ПРЫНАЛЕЖНЫЯ

1.

Абазначаюць прымету непасрэдна, без адносінаў да іншых прадметаў. Найчасцей называюць:

● уласцівасці і якасці, якія ўспрымаюцца органамі пачуццяў: сіняе неба;

● уласцівасці характару чалавека: старанная вучаніца;

● выражаюць агульную ацэнку: цудоўны дзень.

Абазначаюць прыметы прадметаў праз іх адносіны да іншых прадметаў, дзеянняў, станаў: залаты пярсцёнак, гарадскія бульвары.

Абазначаюць прыметы прадметаў паводле іх прыналежнасці пэўнай асобе ці жывой істоце: бабуліна хустка, лісіная нара.

2.

Абазначаюць прымету, якая можа праяўляцца ў большай ці меншай ступені, утвараюць ступені параўнання: глыбокае возера – найглыбейшае возера.

Абазначаюць пастаянныя, нязменныя прыметы, не маюць ступеняў параўнання.

Не маюць ступеняў параўнання.

3.

Могуць быць:

● невытворнымі: мал-ы

● вытворнымі: выс-ок-і

Утвараюцца ад:

● назоўнікаў: лес – лясны;

● дзеясловаў: чытаць – чытальны;

● прыслоўяў: учора – учарашні

Маюць вытворныя асновы

● з суфіксамі -оў- (-аў-), -ёў- (-еў-): Сашаў дзённік;

● з суфіксамі -ін- (-ын-): Аленчын партфель.

4.

Могуць:

● мець поўную і кароткую формы: малы – мал;

● спалучацца з прыслоўямі меры і ступені: вельмі малы

● утвараць антанімічныя пары: малы – вялікі

● служыць базай для ўтварэння формаў суб’ектыўнай ацэнкі: якасных прыслоўяў, абстрактных назоўнікаў: малы – малаваты; малы – мала; малы – маласць.

Можна падабраць сінанімічныя спалучэнні назоўнік + назоўнік: драўляны дом – дом з дрэва.

Маюць кароткую форму ў назоўным і вінавальным склонах: бацькав-а ручка – бацькав-ай ручкі.

ВЫШЭЙШАЯ

НАЙВЫШЭЙШАЯ

П

Р

О

С

Т

А

Я

ф

о

р

м

а

С

К

Л

А

Д

А

Н

А

Я

Я

-ЕЙШ- (-ЭЙШ-)

кіслы – кіслейшы за яблык

высокі – вышэйшы за мяне

прыгожы – прыгажэйшы, чым я

Але: малы – меншы, вялікі –

большы, добры – лепшы,

дрэнны – горшы.

НАЙ-

кіслейшы – найкіслейшы яблык

вышэйшы – найвышэйшы пік

прыгажэйшы – найпрыгажэйшы

ўчынак

прыметнік

-ЕЙ (-ЭЙ)

кісла – кіслей

высока – вышэй за дом

прыгожа – прыгажэй за мяне

Але: мала – менш, добра –

лепш, многа – больш,

дрэнна -- горш

НАЙ-

кісла – найкіслей

высока – найвышэй

прыгожа – найпрыгажэй

прыслоўе

БОЛЬШ (БОЛЕЙ),

МЕНШ (МЕНЕЙ)

Кіслы – больш кіслы, чым яблык

Высокі – больш высокі, чым дом

Прыгожы – больш прыгожы, чым я

САМЫ, НАЙБОЛЬШ, НАЙМЕНШ

Кіслы – самы кіслы

Высокі – найбольш высокі

Прыгожы – найменш прыгожы

прыметнік

БОЛЬШ (БОЛЕЙ),

МЕНШ (МЕНЕЙ)

Кісла – менш кісла

Высока – менш высока

Прыгожа – менш прыгожа

НАЙБОЛЬШ, НАЙМЕНШ,

ЗА ЎСЁ, ЗА ЎСІХ

Высока – найбольш высока

Прыгожа – найменш прыгожа

Кісла – кіслей за ўсё

Хутка – хутчэй за ўсіх

прыслоўе

І спражэнне

ІІ спражэнне

Адзіночны лік

Множны лік

Адзіночны лік

Множны лік

1

2

3

-ю, -у

-еш, -эш, -аш

-е, -э, -а

1

2

3

-ем,-ём,-ом, -ам

-еце, -яце, -аце

-юць, -уць

1

2

3

-ю, -у

-іш, -ыш

-іць, -ыць

1

2

3

-ім, -ым

-іце, -ыце

-яць, -аць

І спражэнне

ІІ спражэнне

*

Аднаскладовыя дзеясловы на -іць (-ыць): бі-ць, жы-ць, мы-ць.

*

Дзеясловы на -іць (-ыць):

бял-і-ць, вуч-ы-ць, вар-ы-ць.

*

Дзеясловы на -аць, -яць:

маляваць, спяваць, гуляць.

*

Гнаць, дрыжаць, спаць, стаяць, належаць, залежаць, ляжаць, баяцца…

*

Дзеясловы на -ець (-эць): бял-е-ць – бял-е-юць, хвар-э-ць – хвар-э-ю, зелян-е-ць – зелян-е-ем.

*

Дзеясловы на -ець (-эць):

Ляц-е-ць – ляц-іш, цярп-е-ць – церп-ім, гар-э-ць – гар-ым.

Выключэнне: хацець

Я е-м, да-м, бяг-у

Ты я-сі, да-сі, бяж-ыш

Ён е-сць, да-сць, бяж-ыць

Мы ядз-ім, дадз-ім, бяж-ым

Вы я-сце, да-сце, беж-ыце

Яны яд-уць, дад-уць, бяг-уць

Несці

Спаць

Свяціць

Ляжаць

Спадзявацца

Мыцца

Браць

Жаць

Ісці

Сачыць

Пець

Класці

Даваць

Таптаць

Глядзець

Кляваць

Апранацца

Саромецца

Жаваць

Берагчы

Стрыгчы

Жыць

Азірнуцца

Ускалыхнуць

Сумаваць

Часта ўжываюцца

Трэба пазбягаць

* Дзеепрыметнікі прошлага часу з суфіксамі -н-, -ен-, -ан-, -т-, -л- :

пасея-н-ае жыта, купл-ен-ае паліто, запрош-ан-ыя госці, вымы-т-ая падлога, паспе-л-ыя ягады

* Дзеепрыметнікі прошлага часу з суфіксамі -ўш-, -ш-

(характэрны для публіцыстычнага і навуковага стыляў):

зазеляне-ўш-ае поле, вырас-ш-ыя патрабаванні

Нельга ўжываць

! Дзеепрыметнікі цяперашняга часу з суф. -уч-(-юч-), -ач-(-яч-), -ем-, -ім-:

малюючая дзяўчынка, сядзячыя пасажыры, разглядаемы эпізод.

! Дзеепрыметнікі прошлага часу з суф. -ўш-, -ш- у форме мужч. роду н. скл.:

Чалавек, чытаўшы газету, заснуў.

! Зваротныя дзеепрыметнікі: купаўшаяся дзяўчынка, сапсаваўшаеся надвор'е.

Замест непажаданай формы дзеепрыметніка трэба выкарыстоўваць:

Прыметнікі

Даданыя сказы

Дзеясловы

Іншыя дзеепрым.

Дзеепрыслоўі

Назоўнікі

Не боящийся ничего человек… – небаязлівы чалавек…

Любящая женщина… –Жанчына, якая кахае…

Я не пьющий. – Я не п'ю.

Поспевшее яблоко… – Спелы яблык…

Уставшая от работы, мама отдыхала. – Стаміўшыся ад працы, маці адпачывала.

Цветущие сады… – Сады ў квецені…

Правільнае ўжыванне

Няправільнае ўжыванне

• Прачытаўшы апошнюю старонку кнігі, хлопчык задумаўся. = Хлоп-чык прачытаў апошнюю старонку кнігі і задумаўся.

• Не пераскочыўшы, не кажы гоп.– аднасастаўны абагульнена-асабо-вы сказ.

• Чытаючы кнігу, хацелася спаць.-- аднасастаўны безасабовы сказ, у састаў выказніка ўваходзіць інфі-нітыў.

• Выконваючы заданне, не трэба спяшацца. – аднасастаўны безаса-бовы сказ, у састаў выказніка ўва-ходзіць інфінітыў.

● Ідучы дадому, маё сэрца поўнілася радасцю. = Ішоў я. Сэрца поўнілася радасцю.

Выпраўляем: Калі я ішоў дадому, маё сэрца поўнілася радасцю. Я ішоў дадому, і маё сэрца поўнілася радас-цю.

● Слухаючы спевы птушак, на сэрцы становіцца прыемна. – аднасастаўны безасабовы сказ, аднак у састаў вы-казніка не ўваходзіць інфінітыў.

Выпраўляем: Калі слухаеш спевы птушак, на сэрцы становіцца прыем-на. Слухаеш спевы птушак, і на сэр-цы становіцца прыемна.

● Калі без не не ўжываецца: недахоп, непакоіць, непамерны, неабсяжна;

● Калі можна замяніць сінонімам без не: невялікі (малы), нелегальна (пад-польна), нялішне (у меру);

● Калі ёсць або падразумяваецца су-працьпастаўленне: не вялікі, а малы дождж; не вораг, а сябар; прыйду, але не сёння;

● Калі дзеяслоў мае прыстаўку неда-, якая абазначае неадпаведнасць па-трэбнай норме: недаацэньваць, неда-выканаць, недачуць;

● З дзеясловамі і дзеепрыслоўямі: не хацець, не бачыць, не пішучы;

● Калі пры поўным дзеепрыметніку (прыметніку) адсутнічаюць паясняль-ныя словы: незасеянае поле, неасуша-нае балота;

● Калі пры поўным дзеепрыметніку ёсць паясняльныя словы са значэннем ступені якасці: зусім незнаёмы чала-век, выключна неабдуманы ўчынак;

● З кароткімі дзеепрыметнікамі: поле не зжата, жыта не звезена;

● З поўнымі дзеепрыметнікамі (пры-метнікамі), калі пры іх ёсць паяс-няльныя словы: не засеянае ўвесну поле, не асушанае меліяратарамі ба-лота, нікому не цікавы даклад;

● У прыслоўях нехаця, нельга, прына-зоўніку нягледзячы на;

● З няпэўнымі займеннікамі і пры-слоўямі: нехта, нешта, нейкі. Але: не з кім, не к чаму, не за шта, не ў кага.

● З нязменнымі словамі-выказнікамі, якія не ўтвораны ад прыметнікаў: не трэба, не варта, не супраць;

● З формамі вышэйшай ступені параў-нання прыметнікаў і прыслоўяў: не раней чым заўтра, не горшы за яго;

Не – адмаўленне: не быў;

Не + не – сцвярджэнне: Не мог не быць= быў;

Не – сцвярджэнне ў сказах пытальна-клічнага тыпу: Дзе ён толькі не быў! (быў шмат дзе).

Ні – адмаўленне: ні слова;

Ні – узмацненне адмаўлення: не чуў ні слова;

Ні – узмацненне сцвярджэння: Дзе ён ні быў, усюды людзі сустракалі яго з радасцю.

Не хто іншы, як… Не што іншае, як…

Паводле структуры

простыя: Спяваюць птушкі.

складаныя:

складаназлучаныя: [ ] , а [ ].

складаназалежныя: [ ] , (як ).

бяззлучнікавыя: [ ] : [ ].

з рознымі відамі сувязі: [ ], [ ], і [ ].

Паводле мэты выказвання

апавядальныя: Дождж пайшоў.

пытальныя: Дождж пайшоў?

пабуджальныя: Няхай пойдзе дождж!

Паводле эмацыянальнай афарбоўкі

клічныя: Якая ў лесе цішыня!

няклічныя: У лесе цішыня.

Паводле наяўнасці двух галоўных членаў (дзейніка, выказніка) або аднаго з іх

двухсастаўныя: Хутка бяжыць час.

аднасастаўныя:

пэўна-асабовыя: Люблю вясну.

абагульнена-асабовыя: Здароўя не купіш.

няпэўна-асабовыя: Вам тэлефануюць.

безасабовыя: Развіднела.

інфінітыўныя: Выспацца б!

намінатыўныя: Вясна. Май. Сонца.

Паводле наяўнасці даданых членаў

развітыя: Пайшлі доўгачаканыя дажджы.

неразвітыя: Пайшлі дажджы.

Паводле структурнай паў-наты

поўныя: Каля хаты расце бяроза.

няпоўныя: " Цікавая кніга?" – "Вельмі".

Паводле наяўнасці / адсут-насці ўскладненняў

ускладненыя:

аднароднымі членамі;

адасобленымі членамі;

пабочнымі і ўстаўнымі канструкцыямі;

звароткамі

няўскладненыя

Т

А

В

І

Ц

Ц

А

• паміж аднароднымі членамі: То знікне, то вы- блісне сонца ўгары.

• пры адасобленых членах: Над лесам, выплыўшы з туману, стаяў месяц.

• пры параўнальных зваротах: Вочы свецяцца, як зоры.

• пры зваротках: Дзень добры вам, лясы і далі!

• пры пабочных канструкцыях: Было, мусіць, каля поўначы.

• паміж дзейнікам і выказнікам: Жыць – Радзіме служыць.

• паміж аднароднымі членамі і абагульняльным словам, размешчаным пасля іх: Поле і будын- кі – ўсё пакрыта снегам.

• пры ўстаўных канструкцыях: Аднойчы – гэта было з месяц назад – я быў у млыне.

• пры пабочных канструккцыях, якія маюць пытальную ці клічную інтанацыю: У лесе – ці паверыце? – ужо шмат грыбооў нарасло.

• паміж аднароднымі членамі і абагульняльным словам, размешчаным перад імі: Усё маўчала: і лес, і поле.

• устаўныя канструкцыі: Перад вачыма да самага гарызонта (кіламетраў дзесяць) калыхалася жытнёвае мора.

дзейнік

выказнік

1.

Нескланяльная абрэвіятура

Дапасуецца да апорнага слова

ВНУ (вышэйшая навучальная ўстанова) атрымала падзяку Міністэрства адукацыі.

2.

Назоўнік мужчынскага роду 'прафесія, пасада, званне'

У форме мужчынскага роду

Прафесар прачытаў лекцыю. Але: Прафесар Іванова прачытала лекцыю.

3.

Колькасны лічэбнік + адушаўлёны назоўнік

Колькасны лічэбнік + неадушаўлёны назоўнік

У форме множнага ліку

У форме адзіночнага ліку

Сто чалавек маршыравалі па плошчы. Пяць кніг ляжала на стале.

4.

Усяго, толькі + колькасна-іменнае спалучэнне

У форме адзіночнага ліку

У вагоне было ўсяго пяць пасажыраў. Толькі восем чалавек прыйшло на сустрэчу.

5.

Усе, гэтыя + колькасна-іменнае спалучэнне

У форме множнага ліку

Усе тры экзамены адбудуцца на гэтым тыдні.

6.

Колькасна-іменнае спалучэнне з часавым значэннем

У форме адзіночнага ліку

Колькі гадоў прайшло з часу нашай апошняй сустрэчы!

7.

Шмат, многа, мала, некалькі, столькі… + назоўнік роднага склону множнага ліку

У форме адзіночнага ліку

Шмат падзей адбылося за гэты час. Некалькі сшыткаў спісана вершамі.

8.

Назоўнік 'пэўная або няпэўная колькасць' (пара, дзесятак, безліч, мноства…) + назоўнік роднага склону

У форме адзіночнага ліку

Пра Яна ў вёсцы хадзіла безліч анекдотаў.

9.

Адмоўны, няпэўны, пытальны займеннік

У форме адзіночнага ліку

Хто жыве ў нашым доме на пятым паверсе?