Тар саат 6 тар саат

ЖЕР - СУУ АТАЛЫШТАРЫ.

Сабактын максаты:

Окуучулар жер-суу аталыштарынын мааниге ээ болушун билишет. Оз айылдарынын атын чечмелешет. Уламыш жаза алышат.

Сабактын жабдылышы: Мугалимдин лекциясы, залкар ойлор жазылган ватмандар ж.б.

Сабактын журушу: Мугалим жер-суу аталыштарынын мааниси тууралуу маалымат берет.

1-кадам: Мугалимдин баяндамасы.

Балдар Кыргызстандын картасын колубузга алып саякат жасап королу.

Картага коз жугуртсок чакан гана олко экендигин баамдайбыз. Жер-суу аталыштарына маани берели. Кыргызстандын чолкомундо адамдарды озунун кооздугу, табийгый сулуулугу менен озуно тартып турган жерлер ото коп. Ар бирибиз озубуздун жашап жаткан жерибизге эле маани береличи. Коптогон жер-суу аталыштары. Алардын аталыштарына маани беруу, ата-бабаларыбыздан калган мурас экендигин таануу Атамекенди суйууго, аны коргоого, ата-бабалардын тарыхын терен уйронууго зор мааниси бар. Адам

баласы курчап турган дуйнону, жер-суу, тоо-таш, жалпысынан жаратылышты билууго, аны таанууга умтулат. Ошолордун ичинде жер-суу аттары да адам баласынын турмушунда чон ролду ойнойт. жер-суу аттары - тарыхтын кубосу. Аны топонимика илими изилдейт. Ал гректин "топос" (жер, орун) жана "онома" же "онима", "ат" деген создон алынып, жер-суу аттары деген маанини билдирет.

БИШКЕК.

Илгери - илгери Бишкек деген баатыр киши жашаптыр. Ал эрки кучтуу, эр журок, балбан баатыр болгондуктан, эл аны урматтап сыйлашкан экен. Ал ар дайым келген жоонун бетинде, жургузулгон согуштун алдында жургондуктон, анын Бишкек деген аты эл оозунда айтылат. Кийин Бишкек уй-булосу менен Аамудундун Чункурчак деген жерине, азыркы чон автобекеттин ордуна, кочуп келип, дыйканчылык кылып жашай баштайт. Бишкек ороонундо Баймурат, Мвнаккозу, Манаппай, Жорго, Ырыскул деген беш уулун чакырып алып:

- Балдарым! Менин соогумду Аламудун суусунун боюна, кара жолдун тундук жагындагы добого койгула. Ал жерден жыл бою Анжыян, Ташкент тараптан Токмок менен Ысыкколду карай тынымсыз журуп турган жургунчулордун карааны мени жалгызсыратпайт. Колунардан келсе бир жылдан кийин кумбоз тургузуп койгула-деп керээзин айтып дуйнодон кайтат. Балдары атасынын айтканын аткарышат. Бир жыл откондон кийин Бишкектин беш уулу атасына кумбоз тургузушат. Откондор ал жерге токтоп куран окуйт. Соодагерлер кербен сарай салышып, чайкпнп ачышат. Ар улуттун окулдору отурукташа башташат. "Бишкекте тунодук, Бишкектен жонодук" деп журуп, ал жер Бишкек деп аталып кетет. ошентип жылдан жыл откон сайын ал жер чон шаарга айланат.

ЖАЛАЛ - АБАД.

Азыркы Жалал-Абад шаары мындан 2000-3000 жылдар мурда купкурук саргайып жаткан, таштак жер болгон эмиш. Бир куну ал жерге Жалал деген киши барып, ал жерди коруп, ошол жерде жашоону чечет да, жерлерди оздоштуруп, кон салып, жерди жумшартат. Уй салып бак-дарактарды олтургузуп, чон колоколоочу бак кылат. Бала-чакасы менен ошол жерде жашап калышат. Аяк-бияктан откон кербенчилер Жалалдын багын корушуп, Жалалдын багына аз да болсо дем алып кетели дешип, багында рахаттанып дем алышып: "Ээ Жалал, бул жерди авват кылып жибердин го", - деп тамшанышчу. Ар жылы жолдон отуп бара жаткан кербенчилер Жалалдын багына дем алышып, "ават, ават" кылып жибериптир дешип, Жалал - Ават болуп калыптыр.

ЗАЛКАР ОЙЛОР

Ар кимдин туулган жери озуно мисир

Туулган жердин топурагы алтын.

Булбул гулзарын суйот,

Адам мекенин суйот.

Мекенимдин тутуну да бал жыттанат.

(Элден)

Уйго тапшырма: Озунор жашаган аймактаны жер-суу аттарынын келип чыгышын изилдеп жазып келгиле.

Залкар ойлорду талкуулагыла.

АБАЛКЫ АТТАРДЫ КАСТАРЛАЙ БИЛЕЛИ

Сабактын максаты: Окуучулар жер аталыштары жонундо кенири маалымат алышат. Эски аталыштардын маанисин билишет. Эски аталыштан жаны аталышка ээ болгон жер суу аталыштары жонундо маалымат жыйнашат

Сабактын жабдылышы: Мугалимдин лекциясы, залкар ойлор жазылган батмандар жана башкалар.

1-кадам: Мугалимдин баяндамасы,

Кылымдардан бери аталып келаткан жерлердин, айыл кыштактардын, суулардын, мектептердин, шаарлардын аттарын озгортуу бугунку кундун модасына айланып бараткандай, озун ойлонуп корчу жаш жеткинчек, жер суу аттарынын абалкы аталышы ата бабаларыбыздын унутулгус тарыхын элестетип турат. Аларды озгортуу менен басып откон жолубузду, эчен кылымдык санжырабызды, унутуп жаткан жокпузбу? Келечегибизге нарк насилсиз кадам таштап жаткан жокпузбу? Ар бир кыргызмын деген атуулдун журогун мына ушундай тупойул суроолор уяласа жакшы болмок, Мисалы азыркы убакта айылдардын , шаарлардын , мектептердин атттарын адам аттары менен алмаштыруу аябай куч алды. Жаныны жаратабыз деп эскини булундуруп жатабыз. Албетте бул чон жанылыштык анткени алардын нукура эски аттарын сактоо озубуздун ыймандуулугубузду, адептуулугубузду, кичуу муундардын алдындагы парзыбызды аткаруу болуп саналат.

СССР учурундагы жер-суу аттарынын тупку аталыштарын ыксыз алмаштырууунун дагы кайталанууусуна жол бербейли. Анын калдыктарынан бугунку кунго чейин толук арыла элекпиз го. Мисалы, Кыргызстандын тундугундогу жерлердин аталыштары Рыбачье, Прижевалский, Покровка, Ивановка, Сосновка, Иличовка делип орус тилине озгортулгон. Эмне учун Рыбачье дегенди озунун абалкы аталышы менен Балыкчы дегенге болбосун. Же эмнеге кыргызча аттар тугонуп баратабы?

2-кадам: Окуучулар оз алдынча томонгудой таблицаны толтурууга тапшырма берилет.

Таблицаны толтурабыз

Уйго тапшырмалар:

Силер Жашаган аймактан да ушундай корунуштор учурайбы, алар жонундо жазгыла .

Жер суу аталыштары озгорулуп кетсе, кунун жоготобу деген темада класста талкуу уюштургула.

ТУЗ ТАТКАН ЖЕРИНЕ КЫЯНАТТЫК КЫЛБА .

Сабактын максаты: Окуучулар адептуу бироонун акын жебеген инсан болууга тарбияланышат. Бир кун туз таткан жерине мин кун салам деген макалдын тегерегинде талкуу уюштурушат. Жомоктун негизинде кыянаттык кылбоого тарбияланышат.

Сабактын жабдылышы: жомоктун негизинде тартылган суроттор, ватман, маркер ж.б.

Сабактын журушу: Мугалим окуучулардан "Кыянат" деген соз жонундо маалымат сурайт. Андан сон "Туз таткан жерине кыянат кылба" деген жомокту окуп берет

Туз таткан жерине кыянаттык кылба

Кадимки заманда бир улуу жана адил падыша болгон экен. Ал бир созун жана амалын адилеттулук менен аткарып оз элине кайрымдуу болуптур. Кундордун биринде тан эрте падышага казынага ууру тушконун кабар кылышат. Ал вазирлери менен окуя болуп откон жерге жетип барат. Казынага жер тубунон жол казылган, бардык алтын жана кымбат баалуу буюмдар каптарга салынган, бирок эч нерсе уурдалбаган экен . Падыша айран болуп казынаны текшертсе чындыгында эле эч нерсе жоголбоптур. Тан калган падыша мындай дептир: "Ушунча кун казынага жолказып жетип келген киши эч нерсе албаса? мунун себеби эмне? Бул окуяга баары айран. Ошондо падыша жар чакыртып мындай дейт: "Ким ушул ишти кылган болсо куноосун кечтим. Бирок эч нерсе уурдабаганын себебин айтып берсе болгону". Андан уч кун отуп падышанын алдына бир жигит келиптир. Анын адептуулугу жана жылдыздуу жузу падышага жагыптыр. Жигиттин жонун сураганда ал мындай дептир:

-Падышам, алгач мен куноокордун бир кашык канын кечириниз. Сиздин казынанызга уурулукка кирген менмин себеби муктаждык мени ушуга мажбур кылды. Негизи ууру эмесмин, кесибим соодагер. Бар мал мулкумду алдырып кембагал болуп калдым. Мусаапырмын, соодагерликтен башка кесибим жок . ойлоп ойлоп казынанызга уурулукка тушууго баш байладым, бир нече кун жерди казып казынанызга кирдим.Бар байлыгынызды капка салдым. Карасам жерде бир ак нерсе туруптур эмне экен бул деп жыттап жана татып кордум, билсем туз экен. Ошондо атамдын насааты эсиме тушту: Туз таткан жерине кыяна кылба деген. Мен ошончо жер казган аракетимден кечип казынадан чыгып кеттим. Падыша сукут сактап мындай деди : уккула эй вазирлерим ушул жигит бир жалам туз учун мага ак экен. Бугундон баштап ушул бала мага уул жана мураскор, менден кийинки так мураскору да мына ушул. Себеби канча жылдар жана жайыл дасторконумдун меймандары мага канча кыянат кылышты. Туз акы канчалык улук экендигин ушул жигиттен уйронгуло, орнок алгыла .

Сабакты бышыктоо: Суроо жооптор менен бышыктоо.

Уйго тапшырма: Жомоктун маанисине карап дилбаян жазып келгиле.