Тейит. Ситняковский боюнча

http://sanjyra.ru/sanjyra56.html#glava41

ТЕЙИТ УРУУСУ

Тейит уруусу жөнундө жазылган оболку эмгектер:

1. КушкевичА.А. Сведения о ходжентском уезде. «Зап. РГО», т. 4, 1871;

2. Кушкевич А.А. Очерки ходжентского уезда. Газ. ТВ 1872. г. № 11;

3. Минаев И. Сведения о странах по верховьям Аму-Дарьи. Спб. 1879. С. 1908, 202;

4. Ситняковский Н.В. Перечисление некоторых родов Киргизии. Изв. Туркест. Отд. РГО. т. 4. Ташкент, 1871;

5. Аристов Н. Опыт выяснения этнического состава... С. 427, 483.)

Тейит Байыркы кыргыз элинин бир уруусу. Орто Азияга качан келгени жөнүндө так кабар аз. Жергиликтүү авторлордон бул суроого жооп берүүгө М.Тынышпаев аракеттенген. М.Тынышпаевдин кабары боюнча алардын түпкү дүмүрү 6 кылымда түрктөр менен Орто Азияга келген. Чумугундар (Чумакей) менен тыгыз байланышат. Алар батыш түрк каганатынын ядросун түзгөн имиш. Кытайлардын, карлуктардын соккусу астында алар чачырап, бир бөлүгү Кашгарга, бир бөлүгү батышка кетишкен. Дал ошолордун насилдери Доит-Тейиттер, Кара-Кесектер болушу божомолдонот. Бул кабарда Тейит (арабдарда Тайит) байыркы түрктөрдүн бир уруусу катары, ал гана түгүл кара тейиттердин казактардагы бир уругунун байыркы урааны Доут-Тейит экендиги баяндалат.

Ооз эки санжырада Чүй баатыр тууралуу баян бар. Анда ал элин кытайлардан коргогон тең эмес урушта курман болгон инсан катары көрсөтүлөт (Талаа дептери (1967-жыл). Бирок, алар Алай, Памир тоолорунда монголдордон мурда жашаган, ал эми биз 11-12 кылымдарда түзгө түшкөнбүз. Ферганада Ороз хандын заманынан бери жашайбыз (Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казакского народа.Ташкент, 1925. С. 23-25.). Кыргыз Ороз хан Чынгыз хандын аскери Самарканды алганда, өзү келип багынып берип ордун сактап калган деген кабарды Үсөн Ажы араб булактарына таянып жазат (Үсөн Ажы. Көрсөтүлгөн эмгек.).

Тейиттер жөнүндөгү биринчи кабарды А.А.Кушкевич (1872-жылы «Туркестанские ведомости» № 11) жарыяла- ган. Анда Каратегинде Тейит уруусу жашаганын көрсөтөт. И.Минаев 1879-жылы ичкиликтер 20 уруудан турат. Ага Тейит, Кара-Тейит, Чал-Тейит кирет» деп жазат. Ал эми Н.А.Аристов болсо Свен Хединге таянып, «Памирде, Алайда, Кара-Тегинде, Тейит уруусунун өкүлдөрү (Кара-Тейит, Тейит) 543 түтүндү, 2715 жанды түзөт», -деп жазган. Баарынан так жана толук кабарды Н.Ситняковский берет. Анын «Ош уездиндеги кыргыз уруулары» деген макаласында жана таблицасында «Тейит уруусу 12 уруктан турат. (Кара-Тейит, Сары-Тейит, Чал-Тейит, Бай-Тейит, Арык-Тейит, Чок-Тейит, Уйгур-Тейит, Жаман-Тейит, Чапан-Тейит, Айтемир-Тейит, Токум (Тукум)-Тейит, Чыгырчак-Тейит)» деп жазган.

Ооз эки тарыхта тейиттер өзүлөрүн нагыз кыргыз катары эсептешет. Алардын арасында Эне-Сай, Алтай тарап жөнүкдө болмуш жок. Тескерисинче алардын эски журтуна Искендер Зулкарнайн, Кир (Карь) келгени жөнүндө учкай кабарлар бар. Ал гана тургай Тайит арабдар менен салгылашкан, алардын кол башчылары менен кыз алышып, кыз беришкени жөнүндөгү аңыз айтылган. Бирок, ал алардын түп атасы Тейиттин, же арабдын кол башчысы Таятпы (Тайит) аны ажырата алышпайт. Ондогон информаторлор Тейит Кыргызбайдын баласы дешкен. Аларда Кыргыз-Тейт, Тейит-кыргыз бир түшүнүк. Бирок бул информацияны санжыра аркылуу далилдеше алышпайт. 1913-1914жж. статистикалык материалдарга караганда тейиттер Скобелев уездинин Ичкилик болушунун № 1, 2, 3 айылдарында 167 түтүн, 758 жан, Найман болушунун № 1, 2, З, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16‚ 17, 18, 19 айылдарында 416 түтүн, 2297 жан турушкан (Материалы по землепользованию... Ташкент, 1915. С. 144-150.). 1924-1926-жж. райондоштуруу боюнча комиссиянын жана А.Сыдыков тарабынан жарыяланган материалдарга караганда тейиттер Ноокат болушунда Нойгут-Кыпчак болушунда, Ичкилик болушунда, Найман болушунда жашашкан (Сыдыков А. Көрсөтүлгөн эмгек. 295-297-беттер.).

Кыстара кете турган жагдай 80-9О-жылдын ичинде тейиттердин өзгөрүүгө учурагандыгы. 1953-1955-жж. изилдөөлөрдө Чоң-Тейит, Чыгырчак-Тейит катталган эмес. Жыйырманчы кылымдын 50-жылдарында өзүлөрүн Тейит уруусуна ыйгаргандар Лейлек районунун Булак-Башы, Кайрагач биринчи, Кайрагач экинчи, Кольцо, Кулунду айылдарында, Баткен районунун Сары-Талаа, Кульп айылдарында, Фрунзе районунун Майдан, Караганды, Шибе, Лянгар, Теңизбай айылдарында, Алай районунун Көк-Булак, Кургак, Талды-Суу, Кара-Кабак, Кашка-Суу, Кабык, Кызыл-Эшме, Жаш-Тилек, Чак, Кулчу, Жекенди, Карамык, Шибээ, Кара Тейит айылдарында, Ноокат районунун Апшир-Сай өрөөнүндө, Сузак районунун Ак-Мечет айылында, Ысык-Көл облусунун Ак-Терек, Жеңиш айылдарында жайлашкан. Тейиттер кыргыз этносунун калыптанышына катышты. Алар өздөрүн даана кыргызбыз деп эсептешет. Булардын өкүлдөрү Кытайда, Тажикстанда жана Ооганстанда да жашашат.

http://sanjyra.ru/sanjyra56.html#glava41, Тейит уруусу тууралуу 1871-жылдагы эмгекте (үзүндү):

Тейиттер жөнүндөгү биринчи кабарды А.А.Кушкевич (1872-жылы «Туркестанские ведомости» № 11) жарыялаган. Анда Каратегинде Тейит уруусу жашаганын көрсөтөт. И.Минаев 1879-жылы ичкиликтер 20 уруудан турат. Ага Тейит, Кара-Тейит, Чал-Тейит кирет» деп жазат. Ал эми Н.А.Аристов болсо Свен Хединге таянып, «Памирде, Алайда, Кара-Тегинде, Тейит уруусунун өкүлдөрү (Кара-Тейит, Тейит) 543 түтүндү, 2715 жанды түзөт», - деп жазган.

Баарынан так жана толук кабарды Н.Ситняковский берет. Анын «Ош уездиндеги кыргыз уруулары» деген макаласында жана таблицасында «Тейит уруусу 12 уруктан турат:

1. Кара тейит;

2. Сары тейит;

3. Чал тейит;

4. Бай тейит;

5. Арык тейит;

6. Чок тейит;

7. Уйгур тейит;

8. Жаман тейит;

9. Чапан тейит;

10. Айтемир тейит;

11. Токум тейит;

12. Чегитир тейит, - деп жазган.

Стр.99-110: Киргизы-же заняли горныя области Тянь-шана н Памира. Подобпо казакамъ, онн пе знаютъ названія, кара киргизъ", приданнаго имъ русскими п осѣдлыші туземцами долшіъ, которыс добавляютъ слово „кара" (черный) въ пренебрежительномъ смыслѣ для киргизъ. Ферганскіе киргизы дѣлятъ себя на два больишхъ рода: 1) Отусъ-огулъ (30 братьевъ) и 2) Ичкиликъ. Первый раскияулся въ восточной части Ферганской области, въ Семирѣченской области и въ Кашгарской провинціи; второй занялъ горные мѣста къ югу отъ Ферганской доліиы. Оба рода сохранили свое старинное дѣленіе на „Онъ" і „Солъ" (правая и лѣвая сторона), о чемъ упомянуто выше. Начало описанія малыхъ родовъ, исходящихъ отъ этихъ двухъ большихъ вѣтвей, съ обозпаченіемъ генеалогическихъ лииій и занятыхъ ими мѣстъ для зимовокъ и лѣтовокъ есть ничто иное какъ проба этого дѣла, дальнѣйшее осуществленіе котораго, вѣроятно, ыс замедлится въ виду интереса его. Въ заключеніе ііривожу 2-3 примѣра о родахъ, входящихъ въ составъ меньшей административной единицы нашей по территоріальному дѣленію, сельскаго общества, заимствованные отъ пристава, завѣдывающаго населеніеиъ и указывающіе какими дробными частями киргизы расвинулись ІГІ разныхъ мѣстностяхъ и какъ роды иереплелись между собою, сохранивъ однако свое родовос начало. Ошскаго уѣзда сельсвія общсс-тв:

1) Актамское: рода Джури 1 1 3 вибитовъ, родъ Муііякі. 1 1 6 виб., род. Сарыляръ 1 6 2 киб., род. Плькельды 77 виб., ТюрЕОвъ 52 виб. и Сартовъ 10 дворовъ. 2 ) Ювашское: род. Сарой 55 киб., род. Сарыларъ 40 киб., род. Гудагачунъ 95 виб., род. Ювашъ 1 9 0 киб. и Сартовъ 1 дворъ. 3) Еунірадское: род. Савай 131 двор., род. Кунградъ 101 двор., род. Барги 61 дв., Ильвельды 35 дв., род. Сарыларч, 30 дв., род. Кыдырша 7 2 дв. (Главиыя части его къ сѣверу отъ Ііарадахша) и род. Еутчи 61 дворовъ.

КИРГИЗСКІЕ РОДЫ