Tema: Astst elementi.

Tema: Astat.

Meýilnama:

1.Astat elementiniň açylyşy.

2.Fiziki häsiýeti.

3.Himiki häsiýeti.

4.Izotoplary.

5.Alnyşy.

6.Ulanylyşy.

7.Astat elementiniň önümleri.

Astatat, atom belgisi 854 bolan himiki elementdir. Himiki elementleriň döwürleýin tablisasynyň 17-nji toparyna degişli.At(lat.Astatium) nyşany bilen bellendi. Astatin molekulasy diotamiki bolup görünýär. 1931-1943-nji ýyllarda 85-nji elementi tebigatda ýüze çykarmak üçin köp synanyşyk edildi. Bu ýod emeli hemrasy, Fransiýanyň dargamagynyň ýa-da poloniniň çüýremeginiň öňüni alyp biler, şonuň üçin ony ýatda, deňiz suwunda, radiun we radon izotoplarynyň çüýrän önümlerinde, monazitde , uran rezin magdanynda, demir we platiniň minerallarynda tapmaga synanyşdylar. 1931-nji ýylda F.Allison we kärdeşleri Monazit gumunda bu elementiň tapylandaygyny habar berdiler we munuň üçin “alabamium” (Ab) adyny teklip etdiler, ýöne bu netije tassyklanmady. 1943-nji ýyla çenli tebigatda bir elementiň tapylmagy barada neşirler peýda boldy we yzygiderli dor, dekin, helvetium (hormatyna)atlaryny aldy.

(Şweýsariýa), Anglo-Helvetium, leptin (grek dilinden “ gowşak, titreýän “). Bu açyşlaryň hemmesi ýalňyş bolup çykdy. Astatin ilkinji gezek emeli usulda alyndy. 1940-njy ýylda D.Korson ,C.R.Makenzie we E.Serge(Berkeli şäherindäki Kaliforniýa uniwersiteti).211 izotopda sintez etmek üçin bismut alfa bölejikleri bilen şölelendirildi. 1943-1946-njy ýyllarda tebigy radioaktiw seriýalaryň düzüminde astatin izotoplary tapyldy(aşaga serediň). Elementiň ady beýleki grek dilinden gelýär. Astatou- “dunuksyz “. Rus terminologiýasynda 1962-nji ýyla çenli element “astatin “ diýilýärdi.

Astatian ýerüsti tebigatda tapylanlaryň arasynda iň seýrek elementdir. Tebigatda astatiniň hemişelik bolmagy, gysga ömürli radionuklidleriň 2350 we 238U radioaktiw seriýalarynyň bir bölegi bolmagy bilen baglanyşyklydyr. Olaryň emele gelşi tizligi hemişelik we radioaktiw dargamak tizligine deňdir, şonuň üçin ýer gabygynda hemişe diýen ýaly deňagramlylyk mukdary astatin izotoplary bar.Astatin diňe emeli usulda alynýar. Esasan, astatin izotoplary ýokary güýçli a-bölejikler bilen metal bismut ýa-da tori şöhlelendirmek arkaly alynýar, soňra astatin ýagyş, gazyp almak, hromatografiýa ýa-da distillasiýa bilen bölünýär. Döwrebap tizlendirijilerde bir elementiň onlarça nanogramyny almak mümkin, ýöne ägirt uly raadioaktiwligi-2000 Ci /mg we molar konsentrasiýalarynda şeýle nusgalar bilen işlemek mümkin bolmazdy, öwrennilen elementleriň ýokary we güýçli radioliz ýüze çykar.

Fiziki hääsiýetleri. Öwrenmek üçin elýeterli maddanyň azlygy sebäpli bu elementiň fiziki aýratynlyklaryna gowy düşünilmeýär we adatça, has elýeterli elementler bilen meňzeşliklere esaslanýar. Astatin, ýod 14-e meňzeş gök-gara gatydyr. Metal däl we metallaryň häsiýetleriniň utgaşmasy bilen häsiýetlendirilýär. Odod ýaly astatin organiki erginlerde gowy eräp, olar tarapyndan aňsatlyk bilen çykarylýar. Üýtgäp durmakda ýatdan birneme pes, ýöne aňsatlyk bilen subilmasiýa edip biler. Ereýän nokady 230^o , gaýnadýan (sublimasiýa) 302^o .

Himiki häsiýetleri. Himiki aýratynlyklary taýdan astatin ýoduň ikisini-de ýakyn. Suwly ergindäki astatit kükürt dioksidi 02 bilen azalýar; metallar ýaly, wodorod sulfidi bilen güýçli kislotaly erginlerdenem çökýär. Kükürt kislotasynyň erginlerinden sink bilen aýrylýar. Talhly galogenler ýaly astatin eremeýän duz AgAt(kümüş astatid emele gelýär. Astatin, brom we ýod bilen reaksiýa berip, astatin AtBr-iň interhalogen birleşmelerini astatit ýod AtI we bromid emel getirýär. Bu birleşmeleriňikisi hem uglerod tetrahlorid SS 16-da erär. Astatin suwuk gidroklor we azot kislotalarynda erär. Astatiniň suwly ergini wodorodyň täsirine düşende ,reaksiýa wagtynda gazly wodorod astatit HAt emele gelýär. Şeýle-de bolsa, wodorodyň we astatiniň elektronegatiwligi,astatin gaty durnuksuzwe suwly çözgütlerde diňe protonlar däl,eýsem beýleki gidrohal turşulyklary üçin beýle däl Att ionlary hem bar. Astatin metallar bilen beýleki galogenler (NaAt natriý astatid ) ýaly-1 oksidleniş ýagdaýyny görkezýän birleşmeleri emele getirýär. Astatin, beýleki galogenler ýaly, metat molekulasyndaky wodorody çalşyp, astatmetan CH3At öndürip biler.