Tema: Brom elementi.

Tema: Brom.

Meýilnama:

1.Bromyň açylyşy.

2.Bromyň fiziki häsiýetleri.

3.Bromyň himiki häsiýetleri.

4.Bromyň izotoplary.

5.Bromyň alnyşy.

6.Bromyň ulanylyşy.

7.Brom elemeniniň önümleri.

Brom 1826-njy ýylda Antoine Balard tarapyndan açylypdyr. Brom tebigatda diňe birleşmeler görnüşinde duş gelýär.Türkmenistanda onuň KBr, NaBr ýaly birleşmeleri ýerasty suwlaryň düzüminde hem-de deňiz suwunyň düzüminde duş gelýär.Bromuň alnyşy.Brom aşakdaky reaksiýalar boýunça alynýar.

1.Brom bromidlere okislendiriji maddalary täsir etdirip alynýar:

2NaBr+2NaNO₂+2H₂SO₄=Br₂+2Na₂SO₄+2NO+2H₂O

2.Şonuň ýaly-da, bromy hlor bilen okislendirip hem alýarlar:

2KBr + Cl₂ = 2KCl + Br₂

Bromuň fiziki häsiýeti.Adaty şertlerde brom garamtyl-gyzyl reňkli suwuklykdyr.Ol tiz bugarýar we bugunyň sarymtyl-goňur reňki bar.Ýiti gylyndyryjy ysy bar.Suwda az mukdarda ereýär (3,53 g / 100 g H₂O). Brom suwuk bolan simap bilen birlikde iki sany ýönekeý maddadyr.0^o C –de dykyzlygy3,19 g / sm³. Bromyň ereýjilik temperaturasy - 7,2^o C.Gaýnaýyş temperaturasy +58,6^o C, gaýnanda brom suwuklykdan goňur buglara öwrülýär.

Bromuň himiki häsiýeti. Bromyň häsiýetleri ftor we hlor bilen deňeşdirilende köplenç hlora meňzeşdir.Ol birleşmelerinde l, lll, V weVll walenli bolup,okislenme derejesi -1, +1, +3, +5,we +7 bolup bilýär.Ol -1, +5 ýagdaýyndaky birleşmeleri has durnuklydyr.Ýokary okislenme derejeli ýagdaýyndaky birleşmeleriniň häsiýetleri bu toparçanyň beýleki elementleriniň birleşmelerinden düýpli tapawutlanýar.Bromuň himiki aktiwligi hlora garanda pesräkdir,ýöne muňa garamazdan,onuň ýeterlik aktiwligi bardyr.

Brom erkin gönüşinde Br₂diatomiki molekulalar hökmünde ulanylýar.Molekulalaryň atomlara bölünmegi 800^o C temperaturada bolýar we temperaturanyň ýokarlanmagy bilen çalt ýokarlanýar.Br₂ molekulasynyň diametri 0,323 nm, bu molekuladaky daşarky ýadro aralygy 0,228 nm(nanometr).Brom beýleki galogenlerden has gowy,suwda erän erginine brom suwydiýilýär.Brom suwunda gibrobrom wedurnuksyz gibrobrom turşulyklarynyň emele gelmegi bilen reaksiýa dowam edýär:

Br₂ + H₂O = HBr + HBrO

Himiki işjeňlik nukdaýnazaryndan,brom hlor bilen ýoduň arasynda aralyk orny eýeleýär.Bromyň ýod ergini bilen reaksiýasy wagtynda mugt ýod çykýar:

Br₂ + 2KI = I₂ + 2KBr

KBR munuň tersine,hlor bromidler bilen suw erginlerinde reaksiýa bereninde erkin brom çykýar.Reaksiýa gaýnap başlaýar:

Cl₂ + 2KBr = Br₂ + 2KCl

Bromyň izotoplary. Tebigy brom,79Br(50,56) we 81Br(49,44) iki sany durnukly izotopdan durýar.Bromyň köp sanly radioaktiw izotoplary emeli usulda alynýar.

Brom meteller we metel däl elementleriň köpüsi bilen adatdaky şertlerde reagirleşýär.Brom wodorod bilen gyzdyrylanda reagirleşýär.

H₂ + Br₂ = 2HBr

Brom suwda az ereýär we gidrolizleşýär:

Br₂ + H₂O = HBr + HBrO

Brom aşgarlaryň ergini bilen reagirleşýär:

Br₂ + 2NaOH_{(sowuk ergin)} = NaBr + NaBrO + H₂O

3Br₂ + 6NaOH_{(gyzgyn ergin)} = 5NaBr + NaBrO₃ + 3H₂O

Bromowodorod HBr kislotasyny fosfor bilen birleşdirip gidroliz etmek usuly bilen aňsat alynýar:

PBr₃ + 3H₂O = 3HBr + H₃PO₃

Bromowodorod kislotasy güýçli kislota bolup,oňa kislotalaryň ähli häsiýetleri mahsusdyr.Bromowodorod kislotasynyň gaýtaryjy häsiýeti bolup,konsentirlenen kükürt kislotasy H₂SO₄bilen aşakdaky ýaly reagirleşýär:

2HBr_(kons.ergin)+ H₂SO_{4(kons.ergin)}= Br₂ + SO₂ + 2H₂O

Bromuň gaýtaryjy häsiýeti birnäçe maddalaryň sintezinde we himiki analizde giňden peýdalanylýar.Natriý bromidiniň ergini lukmançylykda rahatlandyryjy serişde hökmünde ulanylýar.Brom –aňsat bugaryp, gyzylymtyl goňur gazy emele getirýän suwuklykdyr.Brom adam tenine düşende,ýakyp ýara emele getirýär.Ol suwda az ereýär,organiki eredijilerde – spirtde,efirde gowy ereýär.

Bromyň alnyşy.Brom duzly suwlardan we gazly hlor bilen okislenmek arkaly Br ionyny öz içine alýan beýleki erginlerden himiki taýdan alynýar:

Cl₂ + 2Br ^- = 2Cl ^- + Br₂