Tema: Geliy elementi.

Tema:Geliý

Meýilnamasy

1 Geliniň açylyşy

2 fiziki häsiýeti

3 himiki häsiýeti

4 izotoplary

5 alnyşy

6 ulanylyşy

7 elementiň önimleri .

Geliý(lat Hellium), Mendelleýewiň döwürleýin ulgamynyň sekizinji topar himiki element, yzygiderlilik 2, atom massasy 4,0026 reňksiz we yssyz gaz. Tebigy geliý iki izotopynyň (3He, 4He) garyndysyndan durýar. 1868 -nji ýylda fransuz alymy astronomy Helium Jansen gün spektrinde täze sary çyzyk tapdylar. Şol döwürde belli elementleriň hataryna meňzemeýän . Bu näbelli element geliý (grekçe he lios- gün) diýilýärdi. 1895-nji ýylda iňlis himigi Helium ramsen radioaktiw minerall klewitden geliý almagy başardy. Şol çyzyk kliwint gyzdyrlnda goýberilýän gazyň spektrinde –de bardy. Geliý Ýer ýüzünde az 1 m³ diňe 5-24 howada sm³ 1kg toprakda 0,003mg geliý bar. Geliý kosmosda iň köp elementleriň biridir (wodorodan soň ikinji ýerde ). Kosmos massasynyň 23%-e golaýy geliýden durýar. Wolumeer atmosferasynyň göwrümi boýunça 0,0005%n, Ýer ýüzunde geliý esasan radioaktiw elementlerde (klewit. Monazit, torianit) ýer gabygymda bolýar. Geliý senagat derejesinde tebigy gazlardan we uglewodorod ýa-da nebit gazlaryna ýa- da nibit gazlarynyň azot birleşmelerinden alynýar. Nebit gaz ýataklarynyň köpsinde tebigy geliý ätiýaçlyklary bar .Ýerdäki geliý köp bölegi 4N we 4Oran we tori ýaly radioaktiw elementleriň çüýremeginden emele gelýär. Nebit we gaz ýataklarynyň Geliý ätiýaçlyklary bar . Geliý adaty şertlerde monatomiki gazdyr. Dykyzlygy 0,17846g/l gaýnadýan nokat – 268,9. Geliý adaty basyşda sowadylanda suwuk ýagdaýyny saklap bilýän ýeke 0täk madda Geliý 2,5 Mpa basyşda kristallaşýar. Geliý saklanýan tebigy gazlardan alynýar. Geliniň inert häsiýeti metal kesmekde , kebşirlemekde we iýmit saklamakda ulanylýar . Geliniň ýanmazlygy we pes dykyyzlygy statostatlary doldurmak üçin peýdalanylýar. Geliý ýokary ýylylyk geçirijiligi himiki inertligi we ýadro reaksiýalarynda neýtronlar bilen hiç hilli reaksiýalary sowatmak üçin ulanylýar. Suwuk geliý ýerdäki iň sowuk suwuklukdyr we dürli ylmy synaglar sowadyjy hökminde ulanylýar.