Tema: Ksenon elementi.

Tema: Ksenon.

Meýilnama:

1.Ksenon elementiniň açylyşy.

2.Fiziki häsiýeti.

3.Himiki häsiýeti.

4.Izotoplary.

5.Alnyşy.

6.Ulanylyşy.

7.Önümleri.

Ksenon(himiki nyşan – Xe, latynça Ksenondian)-18- nji toparyň himiki elementi,döwürleýin ulgamyň bäşinji göwri D.I.Mendeleýewiň himiki elementleri,atom sany 54.Ksenon kriptona kijijik garyndy hökmünde tapyldy.Inert gazlarynyň tapylmagy we Mendeleýewiň döwürleýin tablisasyndaky ornuny kesgitlemek üçin Ramsaý 1904-nji ýylda himiýa boýunça Nobel baýragyny aldy.Adynyň gelip çykyşy,Ramsaý,gadymy grek sözi Ewow sözüniň elementi hökmünde teklip edilip,Ewok”keseki” sypatynyň düýbünden ýeke-täk görnüşi bolup teklip etdi.Bu at,ksenonyň kripton bilen garyndy hökmünde tapylandygyndan we atmosfera howasyndaky paýynyň gaty az bolmagundan gelip çykýar.

Ksenon gaty seýrek element.Adaty şertlerde bit kub metr howada 0,086 /-0,087 sm³ ksenon bar.Ksenon gün atmosferasynda,ýer ýüzünde,kometalarda gaty seýrek.Marsyň atmosferasyndaky ksenonyň konsentrasiýasy Eatherdäki ýalydyr:0,08 ppm.emma Marsdaky 139Xe izotopynyň düzümi Eatherde ýa-da günden has ýokarydyr.Bu izotop radioaktiw çüýremek bilen öndürilýändigi sebäpli,alnan maglumatlar Marsyň esasy atmosferasynyň ýetmegini görkezip biler,belki 11-nji planetanyň emel gelen ilkinji 100 milion ýylynda. Beýleki tarapdan ýupiteriň atmosferasynda ksenonyň konsentrasiýasy adatdan daşary ýokary,gün atmosferadan 13 esse ýokarydyr.Ksenon Eartheriň atmosferasynda duş gelýär,gaty az mukdarda duş gelýär.(0,087-0,001).Käbi radioaktiw 133Xe we 135Xe valy ksenon izotoplary,reaktorlarda ýadro ýangyjynyň neýtron şöhlelenmesi bilen öwrülýär.

Hil taýdan ksenon zyňyndy spektroskopiýasy(tolkun uzynlygy 467,13 nm we 462.43 nm) bilen kesgitlenýär.Köpçülik spektrometri,hromatografiýa we siňdiriş derňew usullary bilen kesgilenýär.

Ksenon atomynyň doly elektron konfigurasiýasy 1s22s22p63s23p63d10s24p64d105s25p.

Adaty basyşda 161,40K gaýnadyş nokady 165,051 K.Birleşmegiň molýar entalpiýasy 12,7 kJ /mol,adaty molýar entropiýasy 169,57J /(mol K).Adaty şertlerde(0 C,100 kPa)gaz ýadaýynda dykyzlygy 5,894 g /l(kg /m³),howadan 4,9 esse agyr.Suwuk ksenonyň gaýnap duran ýerinde dykyzlygy 2,7 g /sm³(133 K),kritallary emele getiýär,kub ulgamy kosmos topary Fm³m,öýjük parametrleri a=0,6197 nm, Z=4.Kseniki kritiki temperatura 289,74 K,kritiki basyş 5,84 Mpa,kritiki dykyzlygy 1,099 g /sm³.Üç nokat temperatura 161,36 K(-111,79 C),basyş 81,7 kPa,dykyzlygy 3,540 g /sm³.Elektrik togunda gök öwüsýär(462 we 467 nm).Suwuk ksenon sintilýator.

Suwda azajyk erýär(0 C-de 0,242l /kg,+25 C-de 0,097 l /kg).Adaty şertlerde(273 K,100 kPa) ýylylyk geçirijiligi 5,4 nW /(mK),dinamiki ýapyşyk 21Pa-s, öz-özünden diffuziýa koeffisiýenti 0,9950,yzygiderli basyşda ýylylyk kuwwaty 20,79 J /(mol K).Ksenon diamagnetik,magnit duýgurlygy -4,3-10-5.Polýarizasiýa 4,0-10-3 nm³. Energetiki ionlaşdyrma 12,1298 eV.

Himiki häsiýetleri.Ksenon hakyky himiki birleşmeler alnan ilkinji inert gazydy.Birleşmeleriň mysallaryna ksenon diflorid,ksenon tetraflorid,ksenon heksaflorid,ksenon trioksid,ksenon kislotasy webaşgalar bolup biler.Ilkinji ksenonbirleşmesi N.Barlett tarapyndan 1962-nji ýylda platina heksafluorid bilen ksenona reaksiýa bermek arkaly alyndy.Bu wakadan soň iki ýylyň içinde galanlaryň sintezi üçinbaşlangyç material bolan Floridleri goşmak bileneýýäm onlarça birleşme alynýar.Şu wagta çenli ýüzlerçe adam beýan edildi, ksenon birleşmeleri: ksenon ftoridler we dürli toplumly,oksidler.ksenon oksifloridler,durnuksyz kislotalaryň kowalent emele gelenleri,Xe-N baglanyşyklary bilen birleşmeler,ksenon organiki birleşmeler.Rekantlya-ňy ýakynda altyna esaslanýan toplum alyndy,onda ksenon baglanýar.Öň beýan edilen birneme durnukly ksenon hloridleriň barlygy tassyklanmady(soňrak,ksenon bilen eksimer hloridler beýan edildi).

Alnan ilkinji ksenon birleşmeleriniň arasynda ksenon ftoridleri bar.Asylly gazlar üçin himiki reaksiýalaryň döredilmegi mümkinçiligiň döredilmegi bilen derrew 1962-nji ýylda alyndy.Ksenon ftoridleri beýleki ksenon kowalent birleşmelerini öndürmek üçin başlangyç material bolup hyzmat edýär.Ksenon tetrafluorid,geksaflorid diflorid,ksenon we olaryň toplumlarynyň köpüsibelli.Ksenon oktafloridiň sintezi baradaky hasabat soňraky gözlegler bilen tassyklanýar.Ftor bilen reaksiýalar.

Xe + F₂ = XeF₂

Xe + 2F₂ = XeF₄

Xe + 3F₂ = XeF₆

Ksenon(VI) oksidi ilki bilen ksenon tetrafluoridiň we ksenon heksafluoridiň seresaply gidrolizi bilen alyndy.Guranda,gaty partlaýjy bolýar.Suwly erginde, gaty güýçli oksidleýji serişdedir we gowşak ksenon turşusyny emel getirýär.Aşgarlananda ksenon kislotasynyň we gazly ksenonyň duzlaryny emele getiýär.Perksenatlaryň suwly erginleri kislotalaşandan soň, sary üýtgäp durýan partlaýjy ksenon tetroksidi emele gelýär.Ilkinji durnukly ksenon organiki birleşmeler,1988-nji ýylda ksenon difloridiň prfluoarylboranes bilen reaksiýa netijesinde alyndy.Pentaflourofenilxenon (II) geksafluoroarsenat(V)(C₆F₅Xe)[AsF₆] adatdan daşary durnukly,102 C-de çüýremezden diýen ýaly ereýär we beýleki organoksenon birleşmeleriniň sintezi üçin başlangyç birleşme hökmünde ulanylýar.

108-den 147-e çenli köp sanly ksenonyň izotoplary we 12 sany ýadro izomerleri.9 izotop tebigatda duş gelýär.Bulardan ýedisi durnukly:126Xe,128Xe,129Xe,130Xe,131Xe,132-Xe,134Xe.Moreene iki izotop ullakan ýarym ömri bar,werselemiň ýaşyndan has uly sargytlar.Galan izotoplar emeli,iň uzak ömri 127Xe galan izotoplaryň ýarym ömri 20 sagatdan geçmeýär.Nuklearadro izemerleriniň arasynda iň durnukly 131 hem ,ýarym ömri 11,84 gün,129Xe we 133Xe bar.Köp sanly 135 sany ksenon izotopy bar.