Tema: Marganes elementi.

Tema: Marganes.

Meýinama:

1.Marganes elementiniň açylyşy.

2.Fiziki häsiýeti.

3.Himiki häsiýeti.

4.Izotoplary.

5.Alnyşy.

6.Ulanylyşy.

7.Marganes elementiniň önümleri.

Marganes(Nemesçe: Marganerz-marganes magdany; Latynça: Marganum), Mn Mendele-ýewiň döwürleýi ulgamynyň VII himiki elementidir. Atom sany 25, atom massasy 54,9380. 1 durnukly izotop 55Mp tebigatda belli. Okislenme derejesi +2-den +7 aralygynda, 2 we 7 walentli birleşmeler durnukly hasaplanýar. Paulingiň pikiriçe, elektronegatiwlik 2,5-e deňdir. Ion radiusy 0,080 nm, 0.089 nm, Mp2+ üçin 0,010 nm, Mp7+ üçin 0,060 nm. Marganes ilkinji gezek 1774-nji ýylda şwesiýaly alym Marganese Şele tarapyndan ýüze çykaryldy. Pure Mn şwesiýali himik Ýuu tarapyndan tapyldy. Gan izorirlendi.

Uster gabygynda massa boýunça marganesiň mukdary takmynan 0,1%, umman suwlarynda bolsa 2-10~7%. Tebigatda erkin ýüze çykmaýar, esasan minerallarda biolýar. Bulara pirosulit, marganit Russiýa, Günorta Afrika, Awstraliýa, Gabon degişli-dir. Hindistan , Kanada we beýleki ýurtlarda magdan känleri bar. Marganes kümüş reňkli metal , 4 kub modifikasiýa kristal ýagdaýynda belli we görnüşi 710 C-den pes temperaturalarda durnukly -173 C-dan aşak antifromagnit, has ýokary temperaturada paramagnetikdir.Marganes howada aşsatlyk bilen okislenýär, 800 C-dan ýokary bolsa , Mn₃O₄ –den daşarky gatlak bolan Mn₃O₄-den ybarat çukur emele getirýär, Mn₂O₃ we 450^o- dan aşakda, MnO₂ bolýar. 100 gr marganes 60 sm³ wodorody siňdirýär we gaty ergin emele getirýär. Galogenler bilen kristal dihloridleri berýär, gyzdyrylanda kükürt, azot, fosfor uglerod, kremniý we beýleki elementler bilen birleşýär.MnN₆, Mn₅N₂, Mn₄N, MnN,Mn₆N₅, Mn₃N₂, marganes nitritleri, MnR, MnP₃, Mn₂P, Mn₄P, Mn₃S karbidi we MnSi, MnSi₁₇. Häzirki wagtda marganes metalotermiki usul bilen alynýar, arassa ýagdaýynda marganes sulfat MnSO₄ dikeldilýär we elektroliz edilýär. Marganes esasy bölegi polat önümçiliginde, reňkli metallurgiýa pudagynda, alýumin we magniý erginlerini taýýarlamakda we poslama garşy örtüleri taýýarlamakda ulanylýar. Adam bedenindäki marganesiň mukdary güde 4 mg-dan bolsa, kesel bolar, ösümliklerde ýeterlik bolmasa , hloroz ýüze çykar. Marganes birleşmeleri beýleki zatlar bilen bir hatarda zyýanlydyr, nerw zeperini döredýär, tozanlarynyň uzak wagtlap dem almagy hroniki zäherlenmä sebäp bolýar.

Gadymy grek filosofy M.Teles demir özüne çekýän gara mineralyň nusgalaryny öwrendi. Oňa “magnetis litos” diýýär Gresiýanyň demirgazygyndaky Tesaliniň daglyk ýerleri bolan Marganesiýa daşy. Indi bu magnit demriň gara oksidi-Fe₃O₄ bolandygy anyklandy.Rim synagçysy Plini the Elder magnit temini bilen şuňa meňzeş, ýöne magnit däl bir mineral diýlip atlandyryldy. Soňra bu mineral pirolusit diýlip atlandyrydy. Bu marganes dioksidi . Orta asyrlarda golýazmalar göçürilende magnes ilki mangne soňra marganes boldy.

1774-nji ýylda şwesiýaly mineralogýy Manganets Gan täze metaly pirolusitden izorirledi we oňa marganet adyny berdi. Bu görnüşde Europeanewropa dillerinde ulanylýar.

Himiki häsiýeti: