Tema: Molibden elementi.

Tema: Mobilden.

Meýilnama:

1.Mobilden elementiniň önümleri.

2.Fiziki häsiýetleri.

3.Himiki häsiýetleri.

4.Izotoplary.

5.Alnyşy.

6.Ulanylyşy.

7.Mobilden elementiniň önümleri.

Mobilden 42 belgili atom belgisi we Mo nyşşany bolan döwürleýin tablisadaky elementdir.(Lat.Molybdeanum, Fr.Molybden, Am.Molybdan). Mobilden geçiş metallaryndan biridir we sap görnüşde kümüş ak we gaty. Eremegiň temperaturasy gaty ýokarydyr.Poladyň hasam gatylaşmagy az mukdarda goşup bolýar.Mobilden ösümlikleriň iýmitlenmegindede möhümdir we läbir fermentlerde bolýar.

Şwesiýaly himik K.W.Şele 1778-nji ýylda gurşun magdany ýa-da grafit hasaplanýan mineralyň näbelli metalyň sulfid birleşmesi bolandygyny görkezdi.Şwesiýaly himik P.J.Hjel hem 1782-nji ýylda mobildeni metal bilen bölüp, oňa “gurşun ýaly”manysyny berýän grek sözüniň adyny dakdy.

Mobilden wulfenit (PbMoO₄) ýa-da powellit(CaMoO₄) ýaly minerallarda tapylsa-da, mobildeniň esasy söwda çeşmesi bobildenitdir(MoS₂). Mobilden göni gazyp almak we mis gazyp almak wagtynda önüm hökmünde alynyp bilner. Mobilden magdanlarynda 0,91%-den 0,5% aralygynda bolýar. Dünýädäki mobilden gazmafyňýarysyna golaýy ABŞ-da amala aşyrylýar.

Fiziki we himiki häsiýetleri. Himiki aýratynlyklary boýunça hrom we wolfram bilen meňzeş mobilden;Highokary erýän we gaýnadýan nokat, ýokary ýylylyga garşylyk, ýokary ýylylyk geçirijiligi we pes ýylylyk giňelişi ýaly ýokary häsiýetler eýe. Mobilden 2623C-de erär. Bu aýratynlyk bilen metallaryň arasynda altynjy orny eýeleýär.Mobilden 4639C-de gaýnanda, suwukda howa täsir etmeýär, ýakylanda okislenýär, azot we kükürt kislotalary täsir edýär we ýokary temperaturada suw buglaryny dargadýar.Mobildeniň dykyzlygy 10,28 gr /sm³.Mobilden kükürt käninde ulanmak üçin tender teklip edildi kompaniýa, iň bolmanda sarp edilýän zatlaryň gaýtadan ulanylmagyny gazanmak we girdeji gazanmak üçin girdeji gazanmak gurallary berýär. Ulaglar, adaty tehniki hyzmatdan başga hiç hili näsazlyksyz 10 ýyl magdanda işledi. Üplün ediji kompaniýa ýagdaýyň ykbalyny öwrenmek üçin magdana gidýär we ulaglara ideg edýär. Howa süzgüjine girýän tozan görnişindäki mobilden sulfidiniň kömegi bilen ulaglaryň hiç biri-de näsaz işlemedi. Şondan bäri mobilden sulfidi hereketlendirijiniň ýag goşundylary hökmünde işlenip düzüldi we ulaglarda ulanylýar. Öndürilen mobildeniň üçden iki bölegi erginlerde ulanylýar. Bu ergenleriň iň möhümi, ýokary güýçli erginler we ýokary temperatura çelikleri. Hastelloý ýaly käbir mobilden saklaýan erginler, ýokary ýylylyk we poslama garşy erginlerdir.

Mobilden uçarlaryň we raketa bölekleriniň, şeýle hem flamintleriň gurluşygynda ulanylýar. Nebit önümlerinden organiki kükürdi çykarmak üçin nebit pudagynda katalizator hökmünde ulanylýar. Mo-99 ýadro izotop pudagynda ulanylýar. Mobilden sary diýlip atlandyrylýan pigment gyzyl sarydan açyk gyzyl reňklere dürli reňk berýär we boýaglarda, reňklerde, plastmassalarda ulanylýar we rezin bölekleri. Mobilden sulfidi (MoS₂), esasan ýokary temperaturada gowy ýaglaýjylar. Mobilden inçe filmli tranzistorlaryň geçiriji metal gatlaklary ýaly käbir elektroniki programmalarda hem ulanylýar. Arassa metal görnüşindäki mobilden, garşylykly ýyladyş elementlerini taýýarlamakda sim, zolak. Hasa ýa-da list ýasamakda ýa-da uglerodyň we kislorodyň täsiti bilen zaýalançan gorag atmosferasynda çydamly peç böleklerini öndürmekde ulanylýar. Bu bölekler 1700C çenli ýetip biler. Elektrik we elektronika pudagynda filament elektrod lampalary, klapanlar we düzediji lampalar öndürilende sarp edilýär. Mobildenli ýörite polatlarda bu metal mehaniki häsiýetleri ýokarlandyrmak üçin (poladyň gatylygyny we dartyş güýjüni ýokarlandyrmak, çişirilişiň peselmegi)we nikelden, hromdan we wanadimden başga-da ýylylyk bejergisini ýeňilleşdirmek üçin ulanylýar.3%Ni we0,7-1% Cr bolan polatlara çişigini peseldýär azaldýar. Mobilden käbir polatlarda nikel, wolfram ýaly gymmat ýa-da seýre elementleri çalyşýar. Adatça çalt gural polatlarynda 18% bolan wolfram ýerine 7% mobilden doly ýa-da bölekleýin ulanylýar. Adatça, mehaniki garşylygy ýokarlandyrmak we grafit bölejiklerini korporasiýadan aýyrmak üçin ýörite guýma ütüklere 0,3%(iň ýokary 2%) mobilden goşulýar. Mobilden dürli häsiýetli erginleriň köpüsinde ep-esli derejede bolýar:gaz turbinalarynda ulanylýan refrakter erginlerinde 4%-de 30%-e çenli ; magnokary magnit geçirijili bolan ferronikellerde 5%-e çenli we hemişelik magnit ýasamak üçin ulanylýan erginlere 20%-e çenli. Mobilden bisulfid, 400-500C çenli gaty çalgy ýa-da ýaglara we ýaglara goşundy hökmünde ulanylýar. Janly öýjüklerde az mukdaryndan tapylan mobilden ösümlikler üçin möhüm elemendir. Şeýle hem barlaglardaky bakteriýalaryň azot düzeltmek prosesinde katalizator hökmünde çykyş edýär. Mobilden trioksidi we natriý mobildat (Na₂MoO₄) ösümlik iýmitlenişinde az mukdarda ulanylýar. Mobildeniň biologiki funksiýalary, adatça, mis çalşygy bilen baglanyşyklydyr. Mis bilen baglanyşykly iň möhüm funksiýalar: Ksanon oksidaza, aldegid oksizada we sulfid oksidaza fermentleriniň hem sitokrom C bilen ksantin oksidaz reaksiýasyna we aldegid oksidazynyň we sitokromyň peselmegine täsir edýändigi bellendi. Sulfit oksidaza sulfidiň sulfada öwrülmegini hem üpjün edýär. Bulardan başga; ösüş, öýjükli dem alşa, purin we demir çalşygyna hem gatnaşýandygy aýdylýar. Umuman, ulanyş meýdanlaryny aşakdaky ýaly jemläp bolar:

• Poladyň ýokary temperaturada berkligi ýokarlandyrmak üçin,

• Nuclearadro energiýasy programmalarynda,

• Elektrik goşundylarynda simleriň gurluşygynda,

• Mobilden sulfat çalgy ýagy ýaly, ýokary temperaturada ýaglaryň gurluşy ýaramazlaşýar,

• Katalizator hökmünde,

• Boýag pudagynda reňkleýji(pigment) hölmünde.

Ergin ýagdaýda bolmadyk Mobilden, ýer gabygyndaky möjek ýaly köp, ýöne dargadylandygy aýdylýar. Esasan mobildenit mineraly bolan magdanlardan öndürilýär.Mobilden trioksidi(MoO₃), baýlaşdyrylandan soň howany köp gurşawda öwürmek arkaly alynýar:

Ondan soňky amallar mobildeniň ahyrky ulanylyşyna görä üýtgeýär. 50,75% mobildeni öz içine alýan ferromobilden ýylylyk ýa-da elektrik pejinde eremek arkaly öndürilýär. Akkor iampary we ýörite elektrodlary öndürmekde ulanylýan mobilden gaty arssa bolmaly. Munuň üçin mobilden trioksidi; ammiakda eräpdir. Bol ammiak ergini buaranda ammiak polimobildat krista,,ary emel gelýär. Kristalizasiýa bilen arassalanan bu materialy öwürmek bilen, mobilden trioksidi MoO₃ alynýar. Wodorod bilen gyzyl azalýan MoO₃, mobildeni poroşok görnüşinde berýär. Mobilden poroşoky(poroşok metallurgiýasy) gysmak we ýokary temperaturada ýasamak arkaly ýybyklar görnüşinde alynýar. Tebigy mobilden, Mo-92(15,84%), Mo-94(9,04%), Mo-95(15,72%), Mo-96(16,53%) , Mo-97(9,46%), Mo-98(23,78%) we Mo-100(9,13%) ýedi dunukly izotopyň garyndysy hökmünde. Mobilden tozy, MoO₃ we suwda erän molibdatlar ýaly mobilden birleşmeleri dem almak ýa-da iýmitlenmek arkaly ýumşak zäherli bolup biler. Laboratoriýa maglumatlary-na görä, mobildeniň zäherli häsiýeti agyr metallardan pesdir. Adamlarda mobildeniň ýiti zäherlenmegi, zerur dozanyň aşa köp bolmagy ähtimal. Magdan, beleriş we himiýia desgalarynda mobildeniň täsiri sebäpli zäherlenmek mümkinçiligi bar bolsa-da, şu wagta çenli hiç hili waka ýüze çykmady. Amerikanyň “Zähmet huwpsuzlygy we saglygy goraýyş administrasiýasy” görä: 8 sagatlyk iş döwründe ýüze çykyp bilýän iň ýokary mobilden bahasy, dem alýan howanyň kub metrine 15 milligram geçmeli däldir.