Tema: Radon elementi.

Tema: Radon

Meýilnama:

1.Radon elementiniň açylyşy.

2.Fiziki häsiýeti.

3.Himiki häsiýeti.

4.Izotoplary.

5.Alnyşy.

6.Ulanylyşy.

7.Radon elementiniň önümleri.

Radon,D,I,Mendeleýewiň (klasifasiýa boýunça VIII toperyň esasy kiçi topary) döwürleýin ulgamynyň 18-nji toparynyň elementi,atom belgisi 86-njy elementdir.Rn nyşany bilen belgilenýär.Adaty şertlerde ýönekeý madda radon reňksiz inert gazydyr,radioaktiw, durnukly izotoplary görkezip bilmez,saglyga we ýaşaýşa howp salýar.Iň durnukly izotopyň(222Rn) döwri bar ýarym ömri 3,8 gün.

1899-njy ýylda Pýer we Mari Kýuri radium bilen aragatnaşygyň gazynyň bir aýlap radioaktiw galandygyny anykladylar.Ruterford we R.Owens şol ýylyň ahyrynda tori taýýarlyklarynyň radioaktiwliginiň wagtyň üýgäp durýandygyny bellediler.Soňra Ruterford muny tori bölejiklerden başga-da käbir näbelli maddanyň çykmagy bilen düşündirdi,şonuň üçin tori taýýarlyklarynyň töweregindäki howa kem-kemden radioaktiw bolýar.

Ol bu maddany toriniň emele gelmegi(latynça emenatio,”çykmagy”) atlandyrmagy we oňa Em nyşany bermegi teklip etdi.Ruterfordyň 1901-nji ýyldaky soňraky gözegçilikleri radiumyň taýýarlyklarynyň radioaktiw häsiýetlere eýe bolup,inert gazy ýaly özüni alyp barýandygyny görkezdi.1903-nji ýylda fransuz himigi A.Debierne tapyldy tutulýan ugurlaryny belläp geçdi.Ilkibaşda toriniň emele gelmegine toron, radiumyň- nitonyň döremegi diýilýädi,radiumyň Niton(soňraky radon), aktinium aktinon(nitondan başga bu atlar häzirki wagtda ulanylýar). Emanhli emele gelenleriň 86-njy atom belgisine gabat gelýän täze inert gaz elementiniň radionuklydygy subut edildi.Ilkinji gezek arassa görnüşinde izorirlendi we dykyzlygy W.Ramsaý tarapyndan ölçeldi we gaz titonyny 1908-nji ýylda R.W.Greý çagyrmal teklip edidi. 1923-nji ýylda gaz ahyr soňy rado diýlip atlandyryldy we Em nyşany Rn diýip üýtgedildi.1936-njy ýylda açyk bir leksiýada Ruterford öz işlerini jemledi:Men oňa (1898-nji ýylyň dekabryndan 1899-njy ýylyň 26-njy maýyna çenli Kanadanyň Monreal şäherindäki MakGill uniwersitetiniň elektrik Enginerigenerçiligi professory) kömek etdik we käbir geň hadysalary tapdyk.Tori oksidiniň radioaktiw täsiriniň goýlan onlarça kagyzdan geçip biljekdigi,ýöne ýaýramagy mümkin bir zat çykýan ýaly inçejik mika bilen petiklenendigi ýüze çykdy, kagyzyň gözeneklerindan, guralyň hereketine örän duýgur bolmady bu diffuziýa gipotenazasyny goldaýar.Soňra howanyň tori oksidiniň üstünden geçip, soňra ionlaşdyrma kamerasyna girdi. Bu synaglar, işjeňligiň howa arkaly amala aşyrylyp bilinjekdigini görkezdi.Şeýle-de bolsa, howa akymy tagtadylanda, ionlaşdyrma kamerasyndaky işjeňlik derrew ýitip gitmedi, ýöne ekspensial kanuna laýyklykda kem-kemden azaldy. Kagyz arkaly ýaýrap bilýän, howa arkaly we belli bir wagta çenli ýaýrap bilýän bu gazly madda tapylyp birnäçe wagtlap işjeňligini dowam etdirmek üçin häsiýetli kanuna laýyklykda “tori döremegi “ ýitip gitdi. Bu başlangyjyň, geçýän radioaktiw jisimleri görkezmegiň aýratyn bir aýratynlygyň bardygyny kesgitledi. Bu emläk, ähtimal, käbir maddy maddalaryňýanmagy bilen baglanyşyklydy.

Radioaktiw seriýalara girýär 238U, 235U, 232Th.radon ýadrolary yzygiderli radioaktiw ýagdaýda tebigy ýagdaýda ýüze çykýar. Himiki inert sebäpli radon ýapraklary has aňsatýerasty suwlar, tebigy gazlar. Iň köp dört tebigy uzak ýaşady radon izotoplary(218, 219, 220, 222). 22Rn bu mediýadaky mazmuny iň ýokary.Radonyň howadaky konsentrsiýasy, ilkinji nobatda, geologiki ýagdaýa baglydyr(mysal üçin, uranyň köp bolan granitleri radonyň işjeň çeşmesi bolup durýar, şol bir wagtyň özünde ýer ýüzünde radon az), şeýle hem howa şertlerinde(ýagyş ýagan wagtynda toprakdan radon çykýan mikrokratlar suw bilen doldurylýar, gar örtügi radonyň howanyň germeginiň öňüni alýar). Eathquer titremelerinden öň seýsmiki işjeňlik sebäpli radonyň howadaky konsentrasiýasy ýokarlanýar.

Fiziki häsiýetleri.

1908-nji ýylda E.Ruterford tarapyndan surata düşürilen radonyň zyňyndy spektri. Spektriň ujundaky sanlar tolkun uzynlyklaryny görkezýär. Orta spektr radona, daşky spektr geliý(tolkun uzynlygy kalibrlemesi üçin goşulýar) degişlidir. Radon-radioaktiw monatom. Agyr gaz, reňksiz we yssyz. Otag temperaturasynda suwuň erginligi 460ml /l bolup, ýeňil inert gazlarynyň erginiňden has ýokarydyr. Organiki erginlerde we adam adipoz dokumalarynda radonyň erginligi suwdan on esse ýokarydyr. Gaz polimer filmler arkaly gowy geçýär. Aňsatlyk bilen adsorbsiýa işjeňleşdirilen uglerod we silisiýa jeli. Radonyň öz radioaktiwligi onuň florsan bolmagyna sebäp bolýar. Gazy we suwuk radon, sowadylanda gaty radonda gök çyra bilen floresan bolýar, gaty radonda azot temperaturasyna sowadylanda floresan reňki ilki sary, gyzy-mämişi bolýar. Radonyň gaz çykarylyşynda ýalpyldawuklygyň reňki gök bolýar, sebäbi radon spektriniň görünýän böleginde tolkun uzynlygy 3982-den 5085 A(398,2 nm-den 508,5 nm) we A esasan ýatýan setir aýratyn tapawutlanýar.Gök bölek spektrde, ýöne durnukly izotoplaryň ýolugy sebäpli, gaz çyra enjamlarynda ulanmak mümkin däl. Adaty şertlerde radonyň dykyzlygy 9,73 kg /m³ bolup, howanyň dykyzlygynyň takmynanç 7,6 essedir.

Himiki häsiýetleri.Himiki taýdan, radon asyl gazlaryň iň işjeňidir, sebäbi daşarky elektron gabyklarynda ionlaşma energiýasy birneme pes. Radon ftor bilen hmiki birleşmeleri emele getirýär. Şeýlelik bilen, radon diflorid RnF₂ ak üýtgemeýän akdyr krital madda. Radon floridleri alyp bolýar. Güýçli florlaýjy serişdeleriň täsiri astynda(mysal üçin, Halogen floridleri: ClF₃, BrFS, IF).

Radonyň izotoplary. Radonyň durnukly izotoplary ýok. Iň durnukly 222Rn(T1 /2=3,8235 gün), urn-238 tebigy radioaktiw maşgalasynyň bir bölegi we radium-226 çüýremeginiň göni önümidir. Käwagt “radon” ady bu aýratyn izotopy aňladýar. Tori-232 maşgalasyna 220Rn girýär, kämahal tor(Tn) diýilýär. Uran-235 maşgalasyna 219Rn girýär, oňa aktinon (An) diýilýär. Uran-radium maşgalasynyň gapdal şahalarynyň biri hem gaty gysga ömüri öz içine alýar Şeýle hem gaty gysga ömür sürdi radon-218. Bellenen radon izotoplarynyň hemmesi alfa başdan geçirýär. Bu dört nuklid tebigy sanawy radon izotoplary. 30 sany belli emeli izotoplar Rn sany 195-den 228-e çenli. Käbirleri neýtron ýetmezçilikli radon izotoplary tolgunýarlar.Lightagtylyk izotoplary üçin esasy çüýremek usullary Rn-alfa çüýremesi, pozitron çüýremesi we elektron görnüşde almak.Köpçülikden başlamak san A=212 alfa çüýremegine öwrülýär agdyklyk edýär. Radonyň agyr izotoplary (A= 223-den başlap) esasan beta minus çüýremesi arkaly çüýräp başlaýar.