Tema: Reteniy elementi.

Tema: Ruteniý.

Meýinama:

1.Ruteniý elementiniň açylyşy.

2.Fiziki häsiýeti.

3.Himiki häsiýetleri.

4.Izotoplary.

5.Alnyşy.

6.Ulanylyşy.

7.Ruteniý elementiniň önümleri.

Ruten (himiki nyşan-Ru) D.I himiki elementleriniň döwürleýin ulgamanyň bäşinji döwri bolan 8-nji toparyň himiki elementidir(sekizinji toparyň ikinji toparynyň köne klassifikasiýasyna görä VIII B), atom nomeri 44.Kazan professory tarapyndan açyldy.K.Klaus tarapyndan 1844-nji ýylda uniwersitet, şol ýyl “Kazan uniwersitetiniň ylmy bellikleri” atly “Ural platina magdanynyň we ruten metalynyň galyndylaryny himiki gözlegleg” atly täze element barada uly makala çap etdi. Klaus Sankt-Peterburg Ylymlar akademiýasynyň 1844-nji ýylyň 13-nji sentýabrynda geçirilen mejlisinde okan nemes dilinde G.I Hessa ýazan hatynda bu tekstiň akademiýanyň 4-nji býulettelinde çap edilendigi we rus dilinde terjime edilendigini habar berdi. Magdançylyk Journalurnaly. Klaus arassa ruteni Ural platina magdanyndan izorirledi we rutenium rody palladium bilen osmium iridium platina üçlüginiň arasyndaky meňzeşligi görkezdi.

Elementini açan K.K.Klaus Rusiýanyň hormatyna ruteniý diýip atlandyryldy. “Ruten” adyny1828-nji ýylda G.W.Ozanne täze element diýip hasaplaýan bir element üçin teklip edipdi we 1844-nji ýylda täze elementi açan Ktaus oňa bu at berdi.Ruteniň esasy dünýä öndürijileri Günorta Afrika , Russiýa, ABŞ we Hytaý. Ruteniň gazylmagy 2009-njy ýylda 17,9 tonna boldy.2021-nji ýylda 30tonna çenli ýokarlandy. Ruteniň ýyl üçin 42 dollar boldy dünýä äriýaçlyklary 5000 tonna 10 hasaplanýar.Ruteniniň bahasy 2016-njy ýylda 27-nji maýynda Troýa unsiýasy 2021-nji ýylyň 12-nji dekabrynda 550 dollar ýa-da bir gram üçin 18 dollar bilen durnuklaşdyryldy.

Fiziki häsiýetleri. Ruten atomynyň doly elektron konfigurasiýasy:1s22s22p63s23p63d104s24p64d75s.Ruten, önümçiliginiň usulyna baglylykda, gaty reňkli çal ýa-da kümüş-ak ýalpyldawuk metal; şeýle-de bolsa, şeýle bir gowşak welin, aňsatlyk bilen poroşok bolup biler. Örän çydamly we platinadan has ýokary temperaturada ereýär. Ereýän wagty elektrik ýaýynda Ru bir wagtyň özünde bugarýar.

Izotoplary.Tebigy ruten ýedi durnukly izotopdan durýar: 96 Ru(agramy boýunça 5,7%), 98 Ru(2,2%), 99 Ru(12,8%), 100 Ru(12,7%), 101 Ru(13%), 102 Ru(31,3%) we 104 Ru(18,3%)

Himiki häsiýeti. Howa kislorody ýok bolsa, hiç bir kislota ruteniýada, hatda akwa regiýasyýasynda-da herket etmeýär. Şeýle-de bolsa, howany öz içine alýan gidroklor kislotasy adaty temperaturada we ýuwaş-ýuwaşdan ereýär.Howada gyzdyrylanda, RuO₂ emele gelmegi bilen ýerüsti okislenme sebäpli ruten garalýar. Eger reaksiýa 700^o-dan ýokary temperaturada dowam etse, RuO₂ weRuO₄ okisleriniň garyndysy emele gelýär. Ftor RuF₅-floridiň emele gelmegi bilen gyzyl ýylylygyň temperaturasyndan pes bolan tozan ruteninň üsüde hereket edýär. Poroşok ruteni kükürt bilen diňe aýratyn şertlerde reaksiýa berýär. Fosfor bilen RuP_2, RuP we Ru₂P birleşmesini emele getirýär. Arsen platina bilen, ruten diarsinit RuAS₂ berýär. Kislorod ýa-da kislorody aňsatlyk bilen bölüp çykarýan maddalar bar bolan alkogollar, KOH bilen KNO₃ ýa-da K₂CO₃ bilen KSiO₃ garyndylary şeýle hem perroksidler.