Tema: Rodiý elementi.

Tema: Rodiý.

Meýilnama:

1.Rodiý elementiniň açylyşy.

2.Fiziki häsiýeti.

3.Himiki häsiýeti.

4.Izotoplary.

5.Alnyşy.

6.Ulanylyşy.

7.Rodiý elementiniň önümleri.

1803-nji ýylda Angliýanyň ýerli platina 3 bilen işleýärkä W.H.Wollaston tarapyndan açyldy. 1804-nji ýylda W.Wollaston Korollyk jemgyýetine Günorta Amerikadan platina magdanyndan ozal näbelli metal palladini we rody tapandygyny, soň bolsa ammiak bilen erginiň çökendigini habar berdi. Wollasron bu guradylan çökündi akwa regia bilen gaýtadan eretjek bolsaň, onuň diňe bir böleginiň erjekdigine göz ýetirdi.Wollaston ergini suw bilen garyşdyrandan soň, oňa kaliý sianidi goşdy, bu bolsa mämäşi reňkiniň köp ýanmagyna sebäp boldy, gyzdyrylanda ilki çal reňk aldy, soň bolsa belli bir agyrlyk metaldan bir damja birleşdirildi. Wollaston galan çözülmedik bölegine natriý hloridi goşdy. Etanol bilen ýuwulandan soň, gülgüne-gyzyl çökündiler sink bilen reaksiýa berdi, rodiý ion birleşmesinden erkin metal hökmünde ulanylýar.Wollaston ilkinji bolup rodiýniň häsiýetlerini öwrenip başlady-dykyzlygyny kesgitledi we käbir erginleri we birleşmeleri suratlandyrdy.

XIX asryň görnükli himikleri hem öz eserlerini metallara bayşladylar, olaryň arasynda Berselliuz, Wakelin we Klaus, soňrakylardan Jengenson, Leýdi we Wilm. Ol ýüze çykarylandan soň, rod diňe ownuk ulanylyşy tapdy-XIX-XX asryň başynda 1800^o C çenli temperaturany ölçemek üçin rody öz içine alýan termokuplar ulanyldy. Ikinji esasy programa bezeg maksatly we poslama garşy gorag hökmünde elektroplatirlemekdi. Şeýle-de bolsa, rodiý iň uly isleg 1976-njy ýylda ,,Volvo” tarapyndan 3 taraplaýyn katalitik platina we rodiý azot oksidleriniň inert molekulýar azot we kisloroda bölünmegini üpjün edýän öwrüji, platina we palladim emele gelen erkin kislorody ýakylmadyk uglewodorod we uglerod monoksidi 7 bilen baglanyşdyrýar.

Rodiý gaty seýrek we az elementdir. Tebigatda diňe 103 Rh izotop ýüze çykýar.Oster gabygyndaky rodiniň ortaça mukdary 1 10-7%, daş meteoritlerde 4,8 10-5%. Ultrabasikde rodiniň mukdary köpelýär. Öz minerallary ýok. Günorta Amerikanyň altyn çägelerinden tapyldy. Nikel we platina magdanlarynda ýönekeý birleşme hökmünde tapylýar. Rodiniň 43%-e çenli Meksikanyň altyn ýataklaryndan gelýär.

Dünýäde her ýylda 30 tonnadan az rodiý gazylýar. 2019-njy ýylda 767 müň unsiýa gazyldy. Rodiý ýataklary Günorta Afrikada önümçilik emele geýär.

Fiziki häsiýeti.

Rodiý atomynyň doly elektron konfigurasiýasy:1s22s22p63s23p63d104s24p64d85s. Rodiý gaty kümüş metal çal. Azaltmak arkaly duzlardan alnan himiki taýdan arassa rodiý, açyk çal toz ýa-da gubka görnüine eýe bolup, birleşdirilende reňkinde alýumine meňzeş metal emele getirýär.Örän nepis rodiý tozy gara we rodiý gara diýilýär.