Tema: Selen elementi.

Tema:Selen

Meýilnamasy

1 Seleniň açylyşy

2 fiziki häsiýeyi

3 himiki häsiýeti

4 alnyşy

5 izotoplary

6 ulanyluşy

7 elementiň önimleri

Selen(Grek selene- Aý ( açylan telluryň meňzeşi hökmünde atlandyrylýar.) (Lat Selen) Mendeleýewiň döwürleýin ulgamynyň VI toparyna degişli elementdir . Atom sany massasy 78, 96. Tebigatda 6 sany durnykly izotop bar. Selen massasynyň gabygynyň 510 6%- ini emele getirýär. Möhüm minerallara kümuş guşun , simap we mis selinidleri AgSe- naument , PbSe- klastalt HgSe- timanit. Selen goňur reňkli goýy çal maddadyr irde birnäçe üýtgeşme bar. Şolaryň arasynda adaty şertlerde durnukly kristal çal goýy çal Seleniň ereýän nokady 217 С gaýnadýan nokady 685 ⁰ we dykyzlygy 4,81 g/sm³ . Seleniň ajaýp aýratymlygy , ýagtylyga sezawar bolanda elektrik geçirijiliginiň üýpgöter üýtgemegi. Selen metal dällere degişlidir, himiki aýratynlyklaryna göra kukurdiň meňzeýanligi kükurdiňkiden pesdir. Birleşmelerindäki selen esasan -2, +2. +4 we +6 walentlidir. Selen kükurt kislatasynyň we süýt kagyz degirmenleriň galyndylaryndan , mis elektroliz wagtynda elektrolizator düýbüne ýerleşýän palçykdan alynýar. Selen ýarymgeçirijili tehnologiýada gyzyl wesary aýna metallurgiýa himiýa derman we rezin senagatynda ulanylýar. Birleşme;er zäherlidir. Janly dokumalaryň köpsinde 0,01-1mg/kg Selen bar. Selen käbir ösümlikler üçin möhim elementdir . Adamlara we haýwanlara selen zerurlygy 50- 100 ug/kg. Haýwanlaryň gündelik iýmitindäki Seleniň mukdary 2 mg/kg dan köp bolsa , agyr zäherlenmeler bolýar. Selen birleşmeleri Seo,SeO2 weSeO3 oksidleri bar.Selen (II) oksidi Seo diňe ýokary tempraturada bug ýagdaýynda durnukludyr, Dykyzlygy 3,954g/sm³ sublimirlendi suwuklandyryp bilner suwuklandyryş tempraturasy 340-390^o . Selen galagenlar bilen reaksiýa girip SeF₆ , SeF₄, SeСl_4, SeBr₄ webeýleki birleşmelri emele getirýär. Selen dihlaridleri SeСl₂, SeBr₂ diňe bug görnisde bar. Selen atom nomeri 34 atomly himiki elementdir . Tablisanyň dörünji döwründe hiniki elementleriň döwürleýin tablisanyň 16 njy toparynda ýerleşýär. Selen kümüş selenid görnişindäki mis elektrolit süýüminden ep esli mukdarda alynýar . Ýokary derejeli pes derejeli tehniki seleni 500-550^o derejesinde sublimirlemek arkaly alyp bolýar. Selen di oksidi distillendirilen suwda ereýär. Soňra H₂ SeO₃ kükürt dioksidi bilen dikeldilýar.

SeO₂+ H₂O=H₂SeO₃

H₂SeO₃+2SO₂+H₂O= Se +2H₂SO₄

Selen kükürde meňzeşdir we-2( H₂Se) +4(SeO₂) okislenme ýagdaýlaryny görkezýär . Şeýle –de bolsada , kükürtden tapawutlukda Selen birleşmeleri okislenme ýagdaýynda +6 güýçli oksidleýji serişdedir we selen (-2) birleşmeleri degişli kükürt birlrşmelerinden has güýçli peseldiji serişdedir. Şeýlelik bilen kükürtden tapawutlukda selen howada öz özünden ýanýmaýar. Seleniň okislenmegi diňe goşmaça ýyladyş bilen amala aşyrylyp bilner, kem- kemden gök aýlaw bilen ýanýarwe SeO₂ dioksidine öwrülýär. Selen aşgar metallar bilen reaksiýa berýär, diňe erän mahaly.

Se+O₂=2SeO

Se+2H₂SO₄=2SeO₂+ 2SeO₂=2H₂O

Selenidleri emele getirýär.

Se+ 2K=K₂Se

Otag tempraturasynda galogenler bilen täsirler

2Se+5F₂=SeF₄+SeF₆

3Se+ 3Br₂=SeBr₂+ SeBr₄

Alkigollar bilen täsiri

3Se+6NaOH=Na₂SeO₃=2Na₂Se+3H₂O

Adam bedeninde 10-14 mg selen bar , köpisi bagyrda , böwrekde , dalakda , ýürekde ýumurtgalarda we sperma süýümlerinde bolýar. Bedende seleniň düzüminiň köpelmegi depressiýa , ýürek bulanma , merkezi nerw ulgamyna zeper ýetmegine we ş.m sebäp bolup biler. Dürli iýmit bilen adamyň iýmitinde ýeterlik mukdarda selen bar. Bu elementdäki iň baý iýmitlere karbon mekgejöwen , mekgejöwen kömelek , sarymsak , et , piwo we hamyrmaýa hamyry, karides, skid, oyster, suwotylarydyr.