Tema: Tellur elementi.

Tema: Tellur.

Meýilnama:

1.Tellur elementiniň açylyşy

2.Fiziki häsiýeti.

3.Himiki häsiýeti.

4.Izotoplary.

5.Alnyşy.

6.Ulanylyşy.

7.Tellur elementiniň önümleri.

Tellurium(Te)- D.I Mendeleýewiň döwürleýin elementler tablisasyndakyý52-nji element. Tellurium 1782 –nji ýylda magdan inereneri F.Y Müller tarapyndan altyn magdanyndan izonirlenipdi,ýöne täze element hökmünde tebigaty 1798-nji ýylda M.G Muny Klaprot subut etdi.Şol döwürde oňa Eartheriň hotmatyna tellur diýilýärdi.Analoganyň homatyna,soňra ýüze çykarylan Aý diýlip atlandyryldy.Aýry-aýrylykda, tellurda metal şöhle bar,ýöne elektrik geçirijiligi pes.Eredilen ýagdaýynda,7000C-den ýokary temperaturada metal geçirijiligini alýar.Ilki bilen tellur metal hasaplanýardy, ýöne selen we kükürt bilen meňzeşligi onuň metal däldigi barada netijä geldi. Telluriumyň metal däldigi hen buglaryň reňkine laýyk gelýär:olar altyn sary.Tellutiumy stibiun bilen deňeşdireniňde,telluryň iň metal däl metaldygyny belläp bolar.Tellurium,tebigy ýagdaýda ýüze çykýan 8 nuklid bilen iki elementiň biri. Olardan ikisi iň köp ýaýran:128Te we 130Te we ýodyň 127I ýeke-täk durnukly nuklidinden has agyrdyr.Şol sebäpli Mendeleýewiň teblisasyndaky atom massalarynyň köpelmeginiň yzygiderliligi bozulýar.

Tellurium VIA toparyndaky iň soňky durnukly himiki elementdir.Tebigatda altyn ýaly seýrek bolýar.Şonuň üçin şeýle hakakat,tellur bilen altyn atomlarynyň biri-birini tapyp,ownuk altyn telluridini emele getirmegi gyzyklandyrýar.kiçijik radiusy sebäpli,tellur atomy H₆TeO₆(koordinasiýa belgisib6) ýa-da Te(OH)₆ orta turşuluk kislotasyny emele getirýär. Duzlary Ag₆TeO₆ we Hg₃TeO₆ hem bellidir. Tellurium heksafluoridler ýaly gazly madda.Bu,Fionlary birleşdirip,sekiz sany koordinasiýa belgisi bolan toplumy emele getirýän ýeke-täk geksaflorid,mysal üçin:Ba[TeF₈].

Kükürt we onuň analoglary üçin ysly organiki birlaşmeleri gaşmak bilen üýtgäp bilýän birleşmeleri emele getirmek häsiýetlidir.Tellurium bu meselede tapawutlanýar.Şol howada bary-ýogy 0,01mg / l, beden sarymsagyň ysyny ýada salýan tellur demini öndürmek üçin ýeterlik tellur siňdirýär.Ilkinji gezek 1782-nji ýylda Awstriýa-Wengriýanyň çäginde fag gözegçisi F.I.Müller Transilwaniýanyň altyn göterýän magdan laryndan tapyldy.1798-nji ýylda M.H.Klopth tellury izolirledi weiň möhüm aýratynlyklaryny kesgitledi.Tellur latyn dilinden terjime edilende “tellus” jynsyndan(adayny M.Klaproth teklip edipdi).Eatheriň gabygynyň güzümi köpçülik boýunça 1-10-6%.Durnuk izotoplary bolan metal dälleriň arasynda,ýer gabygynda iň seýrek elenentdir.100-e golaý Tellurium minerallary billi.Iň ýaýran telluridler,mis, gurşun,sink,kümüşwe altyn.Telluriuyň izomorf garyndysy köp sulfidlerde bolýar,ýöne Te izomorfizmi Se-S seriýasyna garanyňda has ermetler we telluryň çäkli garyndysy sulfidlere girýär.Tellurium minerallaryň arasynda alfatit(PbTe), silwanit(AgAuTe₄), kalawarit(AuTe₂), hessit(Ag₂Te).Telluriumyň kislodadly bireşmeleri hem bar, mysal üçin TeO₂ –tellur oksidi.Mineralsokarda agzalan minerallaryň köpüsi pes temperaturaly altyn-kümüş ýataklarynda özleşdirilýär, bu ýerde köplenç sulfidleriň esasy massasy ýerli altyn,kümüş sulfozaltlar, gurşun we bismut minerallary bilen izolirlenýär.Köp sanly tellur minerallarynyň ösendigine garamazdan, senagat tarapyndan çykarylýan telluryň esasy bölegi beýleki metallaryň sulfidleriniň düzümine girýär.Hususan-da, selleniumdan birneme az mukdarda tellur, magmatiki gelip çykyşyndaky mis-nikel ýataklaryndan halkopiridiň düzümine,şeýle hem mis pirit gidrotermiki ýataklarynda ösen halkopiritdir.Tellurium pirit,halkopirit,mobildenit weporfiri mis magdany ýataklarynyň galenalarynda,Altaý görnüşleriniň polimetal ýataklarynda,gurşun-sink galenalarynda hem bolýar.

Fiziki häsiýeti.Tellurium,demir örtükli döwük,kümüş ak madda.Ol ýagtylyga sezewar bolanda gyzyl-goňur rekli bolýar.gyzdyrylanda plastmassa bolýar.Maýylylyk giňelme koeffisiýenti 1,68-10-5k-1.Diamagnetiki 0,34-e V zolakly ýarymgeçiriji,geçirijiligiň gönüşi adaty şertlerde we ýokary temperaturada bolýar.

Izotoplary.Telluriunyň izotoplary 105-den 142-e çenli atom sany bolan 38 belli nuklid we 18 sany ýadro izomerleri bar.Tellurium,belli izotoplar alfa çüýremesini başdan geýirýän iň ýeňil elmentdir.Telluriumyň atom massasy beýleki elementleriň atom massasyndan ýokarydyr.Tebigatda sekiz izotopy bar.Tellurium olaryň altysy 120Te,122Te,123Te,124T 125 Tewe 126Te dutnuklydyr.Galan iki 128Te we130Te radioaktiw bolup,ikisi hem beta çüýremegi başdan geçirýär we ksenon izotoplaryna 128Xe we 130Xe öwrülýär.durnukly izotoplar,tebigatda tapalan telluryň umumy mukdarynyň bary-ýogy 33,3%-ini emele getirýär,bu tebigy radioaktiwleriň ýarym ömri sebäpli mümkindir.7,9-1020-den 2,2-1024 ýyla çenli.128Te izotopy,2,2 1024 ýa-da 2,2 ýylda islendik radionuklidiň tassyklanan ýarym ömrüne eýe bolup,çak edilýän ýaşyndan 160 triloin esse köpdür.

Himiki häsiýeti.Himiki birleşmelerde tellur-2 okislene ýadaýyny görkezýär;+2;+4;+6.kü-kürdiň we seleniň meňzeşligi,ýöne himiki taýdan kükürdi has az işjeňleşdirýär.Azotda we kükürt kislotalarynyň täsirinde aşgarlarda ereýär,ýöne suwuk gidroklar turşusynda birneme ereýär.Metal däl tellur suw bilen 100C-da täsir edip başlaýar.Kislorod bilen TeO,TeO₂ birleşmelerini emele getirýär.poroşok görnüşinde,hatda otag temeraturasynda-da howada okislenýär we TeO₂ oksidi emele getirýär.Howada gyzdyrylanda,ýanýar we TeO₂-telluryň özünden has az üýtgäp durýan güýçli birleşme emele getirýär.Bu häsiýet temperaturada wodorow işlemek arkaly azalýan OXIDES-den arassalamak üçin ulanylýar.

Tellurium gyzdyrylanda wodorod bilen birleşme emele getirýär,galogenler bilen aňsat reaksiýa berýär,kükürt bilen täsir edýär,fosfor we metallar.Suwuk kükütr kislotasy bilen reaksiýa edende sulfit emele getirýär.Gowşak kislotalary emele getirýär:wodorod tellur(H₂Te),tellur(H₂TeO₃) we tellur(H₆TeO₂),dyzlarynyň köpüsi suwda az ereýär.Konsenrirlenen kükürt kislotasynda emele gelýär.Tetratellurium dekoksotrisulfat(VI)we suw

4Te+4H₂SO₄=4TeSO₄+4H₂O

Esasy çeşme misiň we gurşunyň elektrolitiki arassalanmagyndan gakyndy.Palçyk guwrulan,tellur gidroklor turşusy bilen ýuwulýan silindrde galýar.Tellurium,kükürt dioksid SO₂-den geçip,emele gelen gidroklar kislotatasynyň ergininden izonirlenýär.Kükürt kislotasy aýratyn selen we tellura goşulýar.Bu ýagdaýda,H₂TeO₃ çözgütde galýarka,tellur dioksidi TeO₂ çökýär.