Tema: Titan elementi.

Tema: Titan.

Meýilnama:

1.Titanyň açylyşy.

2.Titanyň fiziki häsiýeti.

3.Titanyň himiki häsiýeti.

4.Titanyň izotoplary.

5.Titanyň alnyşy.

6.Titanyň ulanylyşy.

7.Titan elementiniň önümleri.

Titan,Ti nyşany bolan 22 belgili atomly elementdir.Bu ýeňil, güýçli, ýalpyldawuk, poslama çydamlydyr.Titan damir, alýumin, wanadiý, mobilden ýaly elementler bilen eräp biler.Bu güýçli, ýeňil erginler howa giňişliginde harby,senagat ptoseslerinde awtoulag,azyk, lukmançylykda, sport önümlerinde, şaý- seplerde, jübi telefonlarynda we beýleki programmalarda ulanylýar.Titan 1791 –nji ýylda Anngliýada W.Graegor tarapyndan tapyldy we M.Hkloproth tarapyndan grek mifologiýasynda Titan adyndan soň atlandyryldy. Bu element birnäçe mineral ýataklarynda bolýar.Birinjisi, ýer gabygynda we litosferada giňden ýaýran rutil we ilmenitdir. Titan ähli janly-jandarlarda, gaýalarda,suwda we taprakda bolýar.Bu metal esasy mineral magdanlaryndan Kroll prosesi we Awçy prosesi bilen alynýar.Iň köp ýaýran birleşme,titanium dioksidi ak pigment öndürmekde ulanylýar.Metal görnüşiniňiň peýdaly häsiýeteri,poslama garşy we ähli metallaryň iň ýokary güýç agram gatnaşygydyr.Işlenmadik görnüşinde 45% ýeňil bolsa-da käbir polatlar ýaly çydamlydyr. Bu elementiň iki sany allatrop görnüşi bar we 46Ti-den 50Ti-a çinli 5 sany tebigy izotop.Bulardan 48Ti tebigy ýagdaýda ýüze çykýan iň köp izotopdyr.(73,8%). Titanyň himiki we fiziki aýratynlyklary sirkoniuma meňzeýär.

Titan elementini açan alym.

Fiziki häsiýeti. Metal däl ak element bolan titanium,ýokary güýç agram gatnaşygy bilen tanalýar.Pes dykyzlygy bolan ýeňil we güýçli metal.Arassa görnüşinde düýbünden çeýe.Ol ýalpyldawuk,metal däl ak reňkde. Has ýokary ereýän nokady çydamly metal bolmagy peýdalydyr.Söwda derejesi (99,2% arassa) titanyň dartyş güýji takmynan 63,000 psi. Bu köp polat erginleriniň dartyş güjüne deňdir,ýöne titanium 45% ýeňil .Käbir titanium erginleriniňdartyş güýji ýetip biler.Şeýle-de bolsa,430 C ýokary gyzdyrylanda güjini ýitirýär.Titan gaty kyn, antimagnit we ýylylyk geçirijisidir.Polatdan bolşy ýaly,titanyň gurluşlary önümleri hem ömrüni kepillendirýän ýadawlyk çägine eýedir. Onuň kristal gurluşy,merkezi kub görnüşinden altyburç alfa görnüşine üýtgeýär.

Himiki häsiýeti.Titan iň meşhur himiki häsiýet,poslama garşy ajaýyp garşylygydyr.Platina ýaly çydamly we elementar kislotalara,hlor gazyna we umumy duz ergilerine garşy durmaga ukyply.Arassa titanium suwda eremez,ýöne konsentirlenen kislotada erär.Titan suw we howa bilen reaksiýasy haýal.Titan howada 610C we has ýokary temperaturada titanium emele getirýär.Titan arassa azotda ýakylýan az sanly elementleriň biridir.Titan hlor gazyna,hlorit erginlerine we organiki kislotalaryň köpüsine, şeýle hem kükürt we gidroklor kislotasyna çydamlydyr.element paramagnetikdir we pes elektrik we ýylylyk geçirijiligine eýedir.geçirilen synaglar,tebigy titanyň deuteron bilen bombalananda radioaktiw bolýandagyny görkezdi.Bu ýagdaýda titan pozitronlary we güýçli gamma şöhlelerini çykarýar.

Titan tebigatda elmydama beýleki elementler bilen baglanşykda bolýar.Iň köp dokuzynjy elementdir we ýer gabygynda iň köp dördünji elementdir.Titan wulkan gaýalarynda,çöküdi gatlaklarda bolýar weolardan gazylýar.Amerikanyň Birlaşen Ştatlarynyň geologiki gözleg titan edaralary tarapyndan seljerilen 801 wulkan gaýasynyň 784-sinde tapyldy.Topraklarda ýüze çykma derejesi 0,5%.Titan esasan anatase,brusit,ilmenit,perowskit,rutil,titanit we köp sanly demir magdanlarynda minerallarda giňden ýaýrandyr.Titan saklaýan möhümilmenit ýataklary günbatar Awstraliýada,Kanadada,Hytaýda,Täze Zellandiýa,Norwegiýada,Hindistanda we Ukrainada duş gelýär.Demirgazyk Amerikada we Günorta Amerikada köp mukdarda rutil gazylýar,bu ýerde ýylylyk önümçilige 90,000 tonna metal we 4,3 milion tonna titanium dioksidi goşulýar.Titanyň umumy ätiýaçlyklary takmynan 600 milion tonna.Titan meteoritlerde hem duş gelýär we gün we M görnüşli ýyldyzlarda sowuk ýyldyz görnüşiniň üstki temperaturasy bilen tapyldy.Titan kömür külünde, ösümleklerde we hatda adam bedeninde hem bolýar.

Titan gaýtadan işlemek dört esasy ädimden ybarat:titanium magdanyny gözenekli görnüşe,gubka,gupkany ýa-da gupkany eredip,ingot emele getirmek üçin gaty ergin,ingot çig metel biletler ,barlar,tabaklar,zolaklar we turbalar ýaly umumy zawod önümlerinden taýýar önümleri ikinji derejeli ýasamak.Metal ýokary temperaturada kislorod bilen reaksiýa berýändigi sebäpli,öz dioksidiniň azalmaga bilen öndürip bilinmez.Şonuň üçin titanium metal çylşyrymly we gymmat partiýany gaýtadan işlemegiň usuly bolan Kroll ptosesi bilen täjirçilik taýdan öndürilýär.Şeýlelik bilen,hlor gazy kömürturşy gazynda TiCl₄ emele getirmek üçin akýan rutile ýa-da ilenite geçýär.