Temirning davriy jadvaldagi o'rni,xossalari mavzusida slayd

Chilonzor tumani 200– umumta’lim maktabining kimyo fani o’qituvchisi Saparniyozova Mashhura

Mavzu:Temirning davriy sistemadagi o’rni, atom tuzilishi va tabiatda tarqalishi

Dars shiori: “Bilganim daryo- bilmaganim dengiz “

“ Ilmning- boshi jim turish Keyingisi - e’tibor bilan eshitish Uchinchisi – yod olish To’rtinchisi – unga amal qilish Beshinchisi – uni bilmaganlarga tarqatishdir. Mana shu shartlarga amal qilib bilim olinsa, bunday odamlar ikki dunyo saodatiga erishurlar.” Imom G’azzoliy Ekologik daqiqa o’tkaziladi: Rasmdagi manzaralarni izohlang, fikringizni bayon qiling.

1879 yil Tomas Edison lampochkani yaratdi.

Genrix Gerts nemis olimi 1886-1889 yillarda radioni yaratdi.

Charlz Bebbij 1822 yilda qo’lda ishlaydigan hisoblash mashinasini loyihalashga erishadi.

Bu joyga har biringiz loyiqsiz!!!!

“ Assisment”metodi I-guruh

1.Yer qobig’ida marganesning massa ulushi necha % ni tashkil qiladi ?

To’g’ri javob uchun :

5 ball

3. Quyidagi reaksiyalarni davom ettiring :

Mn + HCl→…

Al(OH) 3 →

2.Quyida berilgan rasmdagi jarayonni izoh

lab bering

To’g’ri javob uchun :

4. Masala :

To’g’ri javob uchun :

5 ball

5 ball

Marganes zichligi bo’yicha qanday metallar turiga kiradi??

To’g’ri javob uchun :

5 ball

“ Assisment”metodi II-guruh

1.Kaliy permanganatning formulasini toping

To’g’ri javob uchun : 5 ball

2.Quyidagi manzarani izohlang?

4. MnO tarkibida necha % marganes bor?

To’g’ri javob uchun : 5 ball

To’g’ri javob uchun :

5 ball

3.Quyidagi reaksiyani davom ettiring :

Fe + O 2 → …

Fe +H Cl → …

To’g’ri javob uchun :

5 ball

“ Assisment”metodi III-guruh

1.Kalsiyning biologik ahamiyati qanday?

To’g’ri javob uchun :

5 ball

2.Quyidagi manzarani izohlang?

To’g’ri javob uchun : 5 ball

3.I-guruh yonaki gruppacha elementlariga qaysi elementlar kiradi?

4.Aluminiyning atom tuzilishi va elektron konfiguratsiyasini yozing.

To’g’ri javob uchun : 5 ball

To’g’ri javob uchun : 5 ball

  “ Muammoli vaziyat ” metodi   Mashhur zargar Foskarini qirralangan brilliantlar partiyasini sotib oladi va ularni uyiga yashiradi. Zargarning qimmatbaho mollarga ega bo’lganidan voqif bo’lgan o’g’rilar bu brilliantlarni o’g’irlashga qaror qilishadi. Eng ko’zga ko’rinarli joyda turganiga qaramasdan, o’g’rilar ustaning uyini qancha ostun - ustun qilishmasin, ular brilliantlarni topa olishmaydi. Zargar olmosning qanday xossasidan foydalandi?

D. I. Mendeleyev 1869 yilda Karlsruedagi kimyogarlar anjumanida davriy qonunni kashf etganligini e’lon qilganida unga eng katta mukofot sifatida nima sovg’a qilishgan?

Bundan 500 yil avval Siri-Lanka orolining shimolida bir maqbara bunyod etilgan. Haligacha uning bitta ham g’ishti ko’chmagan. Tekshirishlar aniqlashicha binoning g’ishti oddiy loy yoki sement  bilan  emas, balki qimmatbaho mahsulot  bilan terilgan ekan. Bino gishti nimadan terilgan  bo’lishi mumkin?

Yangi mavzu bayoni :

Temir davriy sistemaning sakkizinchi guruhi yonaki guruhchasida joylashgan element bo’lib qadimdan ma’lum. Tartib nomeri 26. Kimyoviy belgisi Fe. Nisbiy atom m assasi 55,847 ga teng. d-metallar oilasiga kiradi.

• Kimyoviy reaksiyalarda temir atomi 4s-tashqi elektron qobig'idan ikkita elektron ajratib, +2 zaryadli ionga aylanadi. Fe+ 2 ioni 3d-qavatdan yana bitta elektronni ajratib, +3 zaryadli ionga aylanishi mumkin. Temir +2 va +3 oksidlanish darajasiga tegishli birikmalar qatorini hosil qiladi

Fe 0, +2, +3 oksidlanish darajalarini namoyon qiladi

• Alyuminiydan keyin temir yer yuzasida eng ko'p tarqalgan metalldir. Ayrim ma'lumotlarga qaraganda temir yer yadrosini tashkil qiladi, bu holda temir yer sharida eng ko'p tarqalgan metall bo'lib, qoladi. Yer qobig'ida temirning massa ulushi 4,2 % ni tashkil qiladi. Temir tabiatda birikmalar holida uchraydi. Osmon jismlari-meteoritlarda esa erkin holda uchraydi. Temirning asosiy minerallari:

magnetit - Fe 3 O 4 gematit- Fe 2 O 3 siderit- FeCO 3 pirit- FeS 2 limonit-2Fe 2 O 3 * 3H 2 O

• Temir quyidagi usullar bilan olinishi mumkin.
• 1. Temirni uning oksidlaridan vodorod, uglerod yoki is gazi ta'sir ettirib olinadi.
• FeO + H 2 = Fe + H 2 O Fe 2 O 3 + 3CO = 2Fe + 3CO 2 .
• 2. Temir oksidlaridan alyuminotermiya usuli bilan;
• 3Fe 3 O 4 +8Al=9Fe+Al 2 O 3
•  

Toza temir-kumushsimon oq rangli, havoda tezda xiralashuvchi, yetarlicha yumshoq va bolg'alanuvchan, kuchli magnit xossalariga ega metall bo'lib, issiqlik va elektr tokini yaxshi o'tkazadi. Suyuqlanish harorati 1534,83°C, zichligi 7874 kg/m 3 ; izotop soni 4(54,56,57,58);

• Havoda qizdirilganda temir kuyindisini hosil qiladi:
• 3Fe + 2O 2 = Fe 3 O 4 yoki FeO * Fe 2 O 3
• Temir qizdirilganda xlor, oltingugurt, uglerod, azot bilan reaksiyaga kirishadi:
• 2Fe + N 2 = 2FeN temir (Il)-nitrid
• Fe + S = FeS temir (Il)-sulfid
• 3Fe + C = Fe 3 C temir karbid
• 2Fe + 3Cl 2 = 2FeCl 3 temir (III)-xlorid

Temirning ishlatilishi

• Temir boshqa metallar orasida inson uchun eng katta ahamiyatga ega metalldir. Zamonaviy texnikaning barcha sohalari temir va uning qotishmalari bilan chambarchas bog'liq. Amaliyotda toza temirdan kamroq, lekin uning qotishmalari bo'lib hisoblanadigan - po'lat va cho'yandan juda keng miqyosda foydalaniladi. Ularning ahamiyati shu darajada kattaki, ular alohida - qora metallar deb, boshqa metallardan ajratilgan. Temir biologik jihatdan eng muhim elementlardan hisoblanadi

Temirning biologik ahamiyati

• Temir biologik jihatdan eng muhim elementlardan hisoblanadi. Qon tarkibidagi eritrosidlarning asosini temir ioni va globin oqsili tashkil etadi,gemoglobinning bir molekulasida to’rtta Fe +2 ioni bo’ladi.O’simliklarda temir yetishmasligidan xloroz kasalligi, insonlar organizmida esa kamqonlik kasalligi vujudga keladi.Har kuni ovqat bilan 6-40 mg iste’mol qilinishi kerak.
•  

“ Tenglamali mozaika ” metodi (juftliklarda ishlash)

• 2Fe + ……. = 2FeN
• Fe + S = ………
• ……… + C = Fe 3 C
• 2Fe + 3Cl 2 = ………
• FeO + H 2 = ………. + H 2 O
• Fe 2 O 3 + 3CO = …….. + 3CO 2
• 3Fe 3 O 4 + ………..=9Fe+Al 2 O 3

IV.Mavzuni mustahkamlash

• 1 . Tarkibida 10 % qo’shimchasi bor magnitli temirtoshning qanday massasida 1 tonna temir bo’ladi?
• 2. 0,5 mol Fe 3 O 4 tarkibida necha gramm temir borligini hisoblab toping.

Fe

Fe

“ Venn diagrammasi”

Qadim zamonlardagi dengiz qaroqchilari yashirgan xazinalarni topishni kim ham orzu qilmagan deysiz ?! Agarda boshqotirmani to’g’ri yechsangiz, haqiqiy boylik topish yo’lini bilib olasiz!

• Si – qi ,   Ar – xa ,   Ne – st ,   Fe – dir ,
• Mg - ha ,   F – do’ ,   Cr – na ,   Cl – qiy ,
• Li – yax ,   Sc – zi ,   N – shi ,   Na – - bu .

Dars hikmati:

Yaxshi do’st bu haqiqiy xazinadir.

Uyga vazifa

• Mavzuga doir qo’shimcha ma’lumot to’plash , mavzuni takrorlash

E’TIBORINGIZ UCHUN RAXMAT