Тимофей Егорович Сметанин - Фронтовик суруйааччы

Тимофей Егорович Сметанин

Фронтовик суруйааччы

Иһинээҕитэ

• Т.Е.Сметанин
• Охсуһуулаах кэмҥэ төрөөбүт уол оҕо
• Саллаат сүрэҕэ
• Айар үлэтэ
• Бэчээттэммит кинигэлэр
• Түмүк

Тимофей Егорович Сметанин (25.11.1919 – 04.08.1947) Суруйааччы, буойун, гитлеровскай талабырдьыттартан Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии кыттыылааҕа Тимофей Егорович Сметанин сүүрбэ аҕыс сылы кыайбат да олордор, норуоттар биэс уонтан тахса үтүөкээннээх айымньылары биэрбитэ. Кини айымньылара – Аҕа дойдуну, норуоту таптааһын өлбөөрбөт холобура, аан дойду сэриитимсийэр адьырҕаларын абааһы көрүү сыппаабат сытыы кылыһа.

« Охсуһуулаах кэмҥэ төрөөбүт уол оҕо»

1919 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр Орто Бүлүү улууһун кырыы нэһилиэгэр Чачыга (кэлин Кэбээйи наһилиэгэ, Кэбээйи оройуона диэн ааттаммыта) дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата Егор Николаевич иккис кэргэниттэн Левина Анастасия Степановнаттан үс оҕоломмута, Тимофей бастакылара этэ. Оскуолаҕа хойутаан, төрөппүттэриттэн көҥүлэ суох, 11 сааһыгар 1930 сыллаахха, үөрэх дьыла бүтэрэ чугаһаабытын кэннэ киирбит. 1933 сыллаахха ситиһиилээхтик төрдүһү бүтэрбитэ. Онтон 13 сааһыгар Калинин аатынан колхуос көмөлөһөөччү суоччутунан анаммыта. Онтон Намҥа киирэн суоччут куурсун бүтэрэн 1934 сыл олунньутуттан колхуоһугар суоччут буолбута. 1936—37 үөрэх сылларыгар Кэбээйи оскуолатыгар кэлин биллиилээх поэт буолбут Пантелеймон Тулааһынап директорынан үлэлии сылдьан литературнай куруһуок ыыппыта. Ол куруһуокка Тимофей актыыбынай чилиэнинэн буолбута, илиинэн таһаарар сурунаалларыгар худуоһунньуктаабыта.

Саллаат сүрэҕэ

Охсуһуулаах кэмҥэ төрөөбүт уол оҕо – Тимофей Сметанин саҥардыы тыллан эрэр айар күүһүн – уоҕун бүтүннүүтүн өһөгөйдөөх өстөөҕү утары охсуһууга турунарга төрөөбүт норуотун ыҥырыыга, кини ол мүччүргэннээх кэмнэргэ хайдах охсуспутун, олорбутун уус-уран тылынан ойуулаан көрдөрөргө анаабыта.

Сметанин 1942 сыллаахха кыһын техникумун бүтэрэн төрөөбүт оройуонугар – Кэбээйигэ потребкооперацияҕа инструктор бухгалтерынан ыытыллыбыта. Дойдутугар аҕыйах ый үлэлээбитэ. 1942 сыллаахха атырдьах ыйыгар Кыһыл Армияҕа ыҥырыллыбыта. Байыаннай үөрэх кытаанах мускууругар даҕаны көрү-нары тардарын кубуруппатаҕа.

Сулууспатыгар сылдьан быыс булла да суруйбутунан барара, онтун быыһыгар киһи күлүөн баҕарар карикатуралары уруһуйдуура. Хоһооннорун доҕотторугар ааҕан иһитиннэрэрэ.

Т.Е.Сметанаин байыаннай связист буолбута.Кини сулууспалыыр чааһа 1943 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр фроҥҥа аттамыта. Кини 284-с минометнай полка састаабыгар баара. Дядьково куорат таһыгар атаҕа бааһыран өстөөхтөн чугас охтубутун нучча табаарыһа А.Палехов сүгэн таһааран өрөһүйбүтэ.

1943 сыллаахха Новскольники куораты өстөөхтөөн быыһаабыта.

1944 сыл тохсунньуга биир хапсыһыыга көхсүгэр таптаран охсуһуу толоонугар охтон хаалбыта. Бааһырыыта улахан буолан госпитальга киирбитэ. Өр сытан эмтэнэн баран саас Советскай Армия кэккэтиттэн доруобуйатынан босхолонон дойдутугар эргиллэн кэлэр.

Ити сыл Якутскай педагогическай институтун историческай факультетыгар үөрэнэ киирбитэ.

Айар үлэтэ

Тимофей Сметанин айымньыларыттан дьоҥҥо сэргэҕэ үчүгэйдик биллибиттэринэн буолаллар Егор Чээрин, Лоокуут уонна Ньургуһун, Мэхээлэчээн булчут о.д.э.

Сметанин хоһоонноро үксэ сэрии, аҕа дойду туһунан суруйар. Бэйэтэ сэрии кыттыылааҕа буолан патриот санаалаах хорсун буойун суруйааччы. Ол курдук өссө оҕо суруйааччыта, кини оҕолорго диэн элбэх кэпсээннэрдээх, остуоруйалаах. Тимофей Сметанин оҕолор санааларын, психологияларын, тугу интириэһиргииллэрин таба таайан,сөптөөх уобарастары булан, көрүдьүөстээх, юмордаах гына хоһуйар бэйэтигэр туспа саҥа суолу хара маҥнайгыттан тыыран барбыта.

Бэчээттэммит кинигэлэрэ

• Талыллыбыт айымньылар - 1969
• Күөрэгэй остуоруйа - 1945, 1984
• Саллаат сүрэҕэ - 1945
• Куоска олоҥхото - 1946, 1961, 1976
• Егор Чээрин – 1947, 1963, 1985
• Көрүдьүөс күн – 1947
• Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэрэ – 1961, 1986
• Көсрүһүөхпүт – 1979
• Айымньылар – 1999
• Сүрэхтэн кэпсэтии – 1989

Түмүк

Тимофей Егорович Сметанин олоҕо, таһыттан көрдөххө, уһулуччу ураты. Сахабыт норуотугар фронтовик суруйааччы тарбахха баттанар. Литературага Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕаланыытыттан киирбит эдэр суруйааччы баара суоҕа 6 сыл суруйбута, 1947 сыллаахха ыалдьан суох буолбута. 28-таах эрэ эдэр уол олоҕо кылгас эрээри ким да көрбөтөҕүн көрөн, сылдьыбатаҕын сылдьан аҕа дойду Улуу сэриитигэр өстөөх фашис норуот утары сэриилэспитэ. Кылгас насыщеннай олохтоох диэххэ сөп, кини бу үлүгэр кылгас олоҕор балай да элбэх хоһоон, кэпсээн, остуоруйа суруйан хаалларбыта.

Кини олоҕо – Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларынааҕы саха ыччатын бүтүннүүтүн олоҕо, кини айымньыта, оччотооҕу ыччат охсуһуутун, өйүн-санаатын күүрүүтүн түмэн дьүһүннээн көрдөрөр.