Экономьте ваши силы и время с готовыми материалами учителя на каждый урок. Подходят для работы в классе и дистанционно

СДЕЛАЙТЕ СВОИ УРОКИ ЕЩЁ ЭФФЕКТИВНЕЕ, А ЖИЗНЬ СВОБОДНЕЕ

Благодаря готовым учебным материалам для работы в классе и дистанционно

Выбрать материалы

Скидки до 50 % на комплекты
только до

Готовые ключевые этапы урока всегда будут у вас под рукой

Организационный момент

Проверка знаний

Объяснение материала

Закрепление изученного

Итоги урока

Была в сети 12.05.2019 19:25

Прядезникова Сардана Николаевна

учитель начальных классов

61 год

2 592

26 895

Подписчики

Подписки

Обо мне Блог Файлы Тесты Галерея Активность Награды

Төрөөбүт тылга үлэлиир бырагыраамма

Категория: Начальные классы

14.02.2017 10:32

Төрөөбүт тылга үлэлиир бырагыраамма 1-3 кылаас ФГОС

Просмотр содержимого документа
«Төрөөбүт тылга үлэлиир бырагыраамма»

Быһаарыы сурук

Үѳрэх биридимиэтин ѳйдѳбулэ

Тѳрѳѳбут тыл – кѳлүѳнэттэн кѳлүѳнэ5э бэриллэр ханнык ба5арар норуот нэһилиэстибэтэ, киһи аймах ытык ѳйдѳбүллэриттэн биирдэстэрэ. Тѳрѳѳбут тыл – о5о5о тулалыыр эйгэтин кыра5ытык билэр-кѳрѳр, чугас дьонун-сэргэтин кытта истиңник бодоруһар, иэйиитэ уһуктар, ѳйѳ-санаата сайдар, ѳбүгэтин үѳрэ5ин утумнуур сүрүн эйгэтэ.

Ол иһин о5ону кыра сааһыттан о5о тэрилтэтигэр, оскуола5а тѳрѳѳбут тылынан иитии – үѳрэтии сүрун ирдэбил быһыытынан билиниллэн, Российскай Федерация уонна Саха Өрѳспүүбүлэкэтин үѳрэххэ уонна тылга сокуоннарыгар ити ѳйдѳбүл туспа ыстатыйанан киирэн, быраап быһыытынан кѳмүскэллээх, билиңңи усулуобуйа5а үгүс норуот тыла чѳл туруктаах хааларыгар тирэх буолар.

Саха Өрѳспүүбүлэкэтин саха тылын тѳрѳѳбут тыл быһыытынан үѳрэтии 1922 с. тиһигин быспакка, үгүс оскуоло5а үгэскэ кубулуйан, уопсай үѳрэхтээһин о5ону сайыннарар биир сүрүн биридимиэтин быһыытынан билиннилэр. Ити кэм устатыгар сэбиэскэй да, билиңңи да кэмңэ орто үѳрэх систиэмэтигэр буолбут араас реформалар сыалларыгар-соруктарыгар сѳп түбэһиннэриллэн, үѳрэтии таһыма, хайысхата, ис хоһооно сайдан иһэр.

Билигин тѳрѳѳбут тыл, Федеральнай государственнай үѳрэх стандардын (ФГҮӨС) ирдэбилинэн, уопсай үѳрэхтээһин булгуччулаах чааһыгар киирэн, базиснай үѳрэх былааныгар (федеральнай) миэстэтэ, үѳрэтиллэр чааһа чопчу ыйыллан үѳрэтии таһыма үрдээтэ. Начаалынай оскуола5а тѳрѳѳбут тылы үѳрэх биридимиэтин быһыытынан үѳрэтиигэ түмүк ирдэбили эмиэ ФГҮӨС сүрүннүүр.

Ити ааттаммыт докумуон быһыытынан, начаалынай үѳрэхтээһиңңэ нуучча уонна тѳрѳѳбут тылы үѳрэтиигэ тэң таһымнаах түмүк ирдэнэр. Тѳрѳѳбут тыл атын үѳрэх биридимиэттэрин кытта бииргэ о5о лиичинэс быһыытынан сайдыытын хааччыйыахтаа5а этиллэр, ону сэргэ урукку ѳттүгэр ирдэнэ илик сана булгуччулаах ирдэбили – үѳрэнээччигэ үѳрэх дэгиттэр дьайыыларын иңэринии киллэрэр.

Үѳрэх биридимиэтин сыала уонна соруга

Начаалынай оскуола5а тѳрѳѳбут тылы үѳрэтии биридимиэтэ атын үѳрэх биридимиэттэрин ортотугар үѳрэрэнээччи тылын – ѳһүн уонна ѳйүн-санаатын сайыннарар, үѳрэх дэгиттэр дьайыыларын иңэрэр кыа5ынан бас-кѳс балаһыанньаны ылар биридимиэт буолар. Онон бу биридимиэти үѳрэтии таһымыттан саха оскуолатыгар начаалынай үѳрэхтээһин уопсай туруга, үѳрэнээччи салгыы сүрун оскуола5а ситиһиилээхтик үѳрэнэрэ тутулуктаах.

О5о начаалынай оскуола5а үѳрэнэр сааһыгар билиитэ-кѳрүүтэ балыс-ханнык кэңиир, тыла – ѳһѳ уонна ѳйѳ – санаата имигэстик сайдар, иэйиитэ уонна саныыр санаата судургутук олохсуйар буолан, тѳрѳѳбут тылы бу кэмңэ кичэйэн үѳрэтии – норуот тыла чѳл туруктаах буоларыгар, кэнчээри ыччакка улуу нэһилиэстибэни тириэрдэргэ олус суолталаах.

Этиллибиккэ оло5уран, тѳрѳѳбут тылы начаалынай уопсай үѳрэхтээһин таһымыгар үѳрэтии сыалын үс хайысха5а араарыахха сѳп:

үѳрэнээччигэ тѳрѳѳбүт тыл туһунан билиини аан дойду туһунан научнай билии быстыспат сор5отун быһыытынан иңэрии, тыл үѳрэ5ин сүрүн хайысхаларын кытта билиһиннэрии, онно оло5уран, о5о билэр-кѳрѳр, толкуйдуур кыа5ын сайыннарыы;
үѳрэнээччи дьону-сэргэни кытта тѳрѳѳбүт тылынан бодоруһар үѳруйэ5ин, саңа (тыл) култуурата киһи уопсай култууратын быстыспат сор5ото буоларын туһунан ѳйдѳбүлгэ тирэ5ирэн, саңа (тыл) араас кѳруңэр (кэпсэтии, суруйуу, аа5ыы, ѳйтѳн айыы, о.д.а.) үѳрэтэн, салгыы сайыннарыы;
үѳрэнээччигэ тѳрѳѳбүт тыл норуот ытык ѳйдѳбүллэриттэн биирдэстэрэ буоларын быһыытынан ураты харыстабыллаах сыһыаны иңэрии, хас биирдии киһи тылын сайыннарар иэстээ5ин ѳйдѳтүү.

Тѳрѳѳбут тылы начаалынай оскуола5а үѳрэтии сыала маннык сүрун соруктары быһаардахха ситиһиллэр:

дьону-сэргэни кытта бодоруһар саңа (тыл) сүрүн кѳрүңнэрин үѳрэнээччигэ үѳрэх дэгиттэр дьайыыларын иңэриини кытта бииргэ алтыһыннаран үѳрэтии;
тыл (саңа) – бодоруһуу сүрүн ньымата диэн тутаах ѳйдѳбүлгэ тирэ5ирэн, үѳрэнээччи кэпсэтэр уонна санаатын толору этэр (тыл этэр), суруйар үѳрүйэ5ин сааһыгар сѳп түбэһиннэрэн сайыннарыы;
тыл үѳрэ5ин билиитигэр, сурук-бичик култууратын тѳрүт ѳйдѳбүллэригэр оло5уран, үѳрэнээччи тѳрѳѳбүт тылын литературнай нуорматын тутуһарын, ал5аһа суох саңарарын уонна суруйарын ситиһии;
тыл үѳрэ5ин сүрүн салааларын (лексика, фонетика, морфология, синтаксис, тиэкис) туһунан уопсай ѳйдѳбүлү иңэриигэ тирэ5ирэн, үѳрэнээччи толкуйдуур дьо5урун сайыннарыы, сааһыгар сѳп түбэһиннэрэн, ѳй үлэтин дьайыыларыгар үѳрэтии;
тѳрѳѳбүт тылы билии, харыстааһын, сайыннарыы сүрүн ньымаларыгар үѳрэтии.

Тѳрѳѳбут тылга тирэ5ирэн, нуучча тылын үѳрэтии. Саха оскуолатыгар нуучча тылын үѳрэнээччи тѳрѳѳбүт тылга ылбыт билиитигэр, иңэриммит үѳрүйэ5эр уонна сатабылыгар тирэ5ирэн үѳрэтии ньымалара. Онно тирэ5ирэн, ФГҮӨС үѳрэнэргэ үѳрэтэр сүрүн хайсхатыгар уонна ирдэбилигэр оло5уран, тѳрѳѳбүт тылга тирэ5ирэн нууучча тылын үѳрэтинии саңа таһымңа таһаарыы са5аланара наада.

Тѳрѳѳбут тылы начаалынай оскуола5а үѳрэтии үѳрэнээччи нуучча тылын кэбэ5эстик ылынарын хааччыйар, нуучча тылыгар тыл үѳрэ5ин үгүс уопсай хайысхаларын хос эбэтэр уруттаан үѳрэтэри лаппа а5ыйатан, учуутал үѳрэх чааһын о5о нууччалыы саңатын сайыннарыыга аныыр усулуобуйатын үѳскэтиллиэхтээх. Онно саха оскуолатыгар нуучча тылын үѳрэтии хаачыстыбатын тупсарыыга усулуобуйа үѳскэтии - тѳрѳѳбүт тылы үѳрэтии хос сыала-соруга.

Үѳрэх былааныгар үѳрэх биридимиэтин миэстэтэ

Саха тылын үѳрэтии чааһа начаалынай уопсай үѳрэхтээһини сүрүннүүр бырагыраама5а бэриллэр тѳрѳѳбүт тылынан үѳрэнэр кылаастарга аналлаах базиснай үѳрэх былаанын 3 (үһүс) барыйааныгар тирэ5ирэн быһаарыллар. Үѳрэх тэрилтэтэ бэйэтин үѳрэ5ин бырагырааматын, былаанын оңосторугар онно баар булгуччулаах чааска киирбит биридимиэттэр чаастарын тутуһара ирдэнэр. Онно эбии үѳрэх былаанын талар чааһыттан бэйэтэ кѳрѳн, ханнык ба5арар биридимиэккэ чаас эбэрэ эбэтэр атын биридимиэти эбии үѳрэтэрэ кѳңүл.

Ити ыйыллар базиснай үѳрэх былааныгар нуучча уонна тѳрѳѳбүт тылы үѳрэтии чаастарын ахсаана тэңнэнэн, ордук государственнай статустаах тѳрѳѳбүт тыл үрдүк таһымңа үѳрэтиллэригэр усулуобуйа тэриллибитэ кѳстѳр. Ону сэргэ тѳрѳѳбүт тылы үѳрэтии нуучча тылын үѳрэтиигэ тирэх буоларын ситиһэр туһуттан үѳрэх матырыйаалын атттарарга табыгастаах усулуобуйа үѳскүүр.

Үѳрэх федеральнай базиснай былаанын үһүс барыйааныгар оло5уран, саха оскуолатын начаалынай кылаастарыгар (1-4 кылаастарга) тѳрѳѳбүт тылы уонна литературнай аа5ыыны үѳрэтиигэ барыта холбоон нэдиэлэ5э 21 чаас бэриллэр: I кылааска – 5, II кылааска – 5, III кылааска – 6, IV кылааска – 5. Бу чаастартан тѳрѳѳбүт тылы үѳрэтиигэ I кылааска – 3, II кылааска – 3, III кылааска – 3, IV кылааска – 3 чаас бэриллэр.

Ытык ѳйдѳбүллэри үѳрэх биридимиэтин ис хоһоонугар киллэрии

Начаалынай кылааска саха тылын үѳрэтии о5о5о ытык ѳйдѳбүллэри иңэриигэ улахан суолталаах. Киһи аймах үйэлэртэн үйэлэргэ ѳрѳ тутан илдьэ кэлбит ытык ѳйдѳбүллэрэ тѳрѳѳбүт тыл эгэлгэтигэр, кэрэтигэр сѳңѳллѳр. Ол курдук үѳрэтии ис хоһоонугар тыл үѳрэ5ин сүрүн хайысхаларын сэргэ уруок, кэпсэтии (бодоруһуу) тиэмэтин, үѳрэтии матырыйаалын быһыытынан тѳрѳѳбүт дойду, ийэ дойду, тѳрѳѳбүт тыл, айыл5а, үлэ, тѳрүт дьарык, ыал, дьэ кэргэн, айымньы уонна кэрэ эйгэтэ, кѳңүл, кырдьык, үтүѳ санаа, киһи аймах, аан дойду омуктарын тылларын уонна култууратын эгэлгэтин курдук ытык ѳйдѳбүллэр киириэхтэрэ.

Үѳрэх биридимиэтин үѳрэтии түмүгэ

ЫТЫК ӨЙДӨБҮЛЛЭРИ ИҢЭРИИ ТҮМҮГЭ

Саха тылын оскуола5а үѳрэтии кэмигэр о5о маннык ытык ѳйдѳбүллэри иңэриннэ5инэ, тѳрѳѳбүт тыла сайдарыгар бэриниилээх, эппиэтинэстээх буоларыгар, бэйэтин кыа5ын толору туһанарыгар эрэниэххэ сѳп.

Тѳрѳѳбүт тыл – омугу сомо5олуур тыл буоларын ѳйдүүр.

Тѳрѳѳбүт тыл тѳрүт айылгыта, үйэлээх үгэһэ, этигэн кэрэтэ норуот тылынан уус-уран айымньытыгар уонна уус-уран литература5а сѳңмүтүн билэр.

Тѳрѳѳбүт тылын сайыннарар, кэлэр кѳлүѳнэ5э тириэрдэр ытык иэстээ5ин, ийэ тыл үйэлэргэ чѳл туруктаах буоларыгар тус оруоллаа5ын ѳйдүүр.

Тѳрѳѳбүт тыл иитиллэр, үѳрэнэр, айар-сайдар тыл буоларын итэ5эйэр.

Тѳрѳѳбүт тыл элбэх омук алтыһан бииргэ олорор кэмигэр, икки (элбэх) тылланыы усулуобуйатыгар хас биирдии киһиттэн харыстабыллаах сыһыаны эрэйэрин ѳйдүүр.

ҮӨРЭХ САТАБЫЛЛАРЫН САЙЫННАРЫЫ ТҮМҮГЭ

Бэйэни салайынар-дьаһанар сатабыл.

Тылын сайыннарар сыалы-соругу таба туруорунар, сатаан былаанныыр, туох ханнык түмүккэ кэлиэхтээ5ин быһа холоон билэр. Тугу билэрин – билбэтин, тугу ситэри үѳрэтиэхтээ5ин арааран ѳйдүүр. Сылга бииртэн итэ5эһэ суох тѳрѳѳбүт тылга аналлаах бырайыактарга кыттан (тус бырайыага, коллективнай бырайыак) үлэлиир.

«Тылы сэрэйэр» дьо5уру сайыннарыы. Бэйэтин сааһыгар сѳп түбэһэр тиэкискэ үѳрэппит матырыйаалын сүнньүнэн тыл литературнай нуормата саңарар эбэтэр суруйар киһи тылыгар тѳһѳ сѳпкѳ эбэтэр сыыһа тутулларын тута «сэрэйэн» билэр, итэ5эһин, ал5аһын быһаарар, кѳннѳрѳр, бэйэтин тылыгар-ѳһүгэр тыл нуорматын ирдэбилин тутуһарга дьулуһар.

Бэйэ саңатын сайыннарар ба5аны үѳскэтии. Тѳрѳѳбут тылын бар5а баайын сыаналыыр, тыл кэрэтигэр умсугуйар, этигэн тыл күүһүн, кыа5ын толору туһанарга, тылын-ѳһүн бэйэтэ сатаан чочуйан, тупсаран, санаатын сиһилии этэргэ, кэпсииргэ дьулуһар.

Хонтуруолланыы. Бэйэ саңатын ѳрүү кэтэнэр, кѳрүнэр, ал5аһа суох саңарарга, санаатын ыпсаран, хомо5ойдук этэргэ кыһаллар.

Билэр-кѳрѳр сатабыл. Үѳрэнэр сатабыл.

Үлэ сыалын-соругун таба туруоруу. Тѳрѳѳбүт тылын үѳрэтэригэр сыал-сорук туруорунан кѳдьүүстээхтик үлэлиир.

Билиини-кѳрүүнү кэңэтэр араас матырыйаалы туһаныы. Сахалыы үѳрэх, наука литературатыттан (тылдьыттартан, ыйынньыктартан, энциклопедиялартан, араас кинигэттэн) туһаанннаах информацияны, билиини дѳбѳңнүк булар, бэлиэтэнэр, түмэр, ситимниир араас ньыманы табыгастаахтык туһанар. Сахалыы тахсар о5о5о аналлаах ѳрѳспүүбүлүкэ, улуус, оскуола хаһыаттарын, сурунаалларын («Кэскил», «Чуораанчык», уо.д.а.) тиһигин быспакка аа5ар, араадьыйаннан, тэлэбиисэринэн сахалыы биэриилэри сэргээн истэр-кѳрѳр, үѳрэтэр, чинчийэр, айар үлэтигэр кѳдьүүстээхтик туһанар. Сахалыы үѳрэ5и сайыннарар интэриниэт-сайтартан бэйэтин сааһыгар сѳптѳѳх туһалаах информацияны булан, сатаан наардаан туһанар; тиэкиһи сахалыы шрибинэн бэйэтэ бэчээттиир; интэриниэт нѳңүѳ сахалыы ыытыллар араас тэрээһиңңэ тѳрѳѳбут тыл литературнай нуорматын тутуһан, кѳхтѳѳхтүк кыттар.

Билиини сааһылааһын (структурирование знаний). Саңа билии ыларга баар билиитигэр тирэ5ирэр. Атын биридимиэттэргэ ылбыт билиитин сатаан ситимниир (интграция знаний).

Тобулук ѳйү сайыннарар үѳрүйэхтэр. Тѳрѳѳбут тыл оскуола5а о5ону сайыннарар үѳрэх тутаах салааларыттан (биридимиэттэриттэн) биирдэстэрэ.

Онон үѳроэнээччи саха тылын үѳрэтэр кэмигэр үѳрэнэргэ тѳрүт буолар ѳй үлэтин сүрүн үѳрүйэхтэрин баһылыыр.

Саха тылын лингвистическэй матырыйаалыгар тирэ5ирэн, ѳй үлэтин араас дьайыыларын кэбэ5эстик толорор: тэңнээһин (сравнение), ырытыы (анализ), холбооһун (синтез), түмүктээһин (обобщение), ханыылатан сааһылааһын, майгыннатыы (аналогия), сааһылаан ситимнээһин. Итини сэргэ араас тойоннуур ньыманы (индукция, дедукция) табыгастаахтык туһанан дьону итэ5этэр, ылынннарар курдук санаатын сааһылаан этэр үѳрүйэ5э сайдар.

Рефлекция. Сыалы – соругу ситиһэр ньымаларын уонна усулуобуйаларын тѳһѳ сѳпкѳ талбытын сыаналыыр, холонор. Үлэ түмүгүн дьон интириэһин, бол5омтотун тардар курдук сахалыы кэпсииргэ дьулуһар.

Бэлиэни-символы туһанар үѳрүйэхтэр. Дор55он (буукуба), тыл, этии, чилииэннэрин, тиэкис анал бэлиэлэрин сатаан туһанар. Анал бэлиэлэринэн тыл, этии, тиэкис моделын оңорор. Бэриллибит модельга тирэ5ирэн, тылы толкуйдуур, тиэкиһи айар. Этиини, тиэкиһи кѳннѳрѳргѳ анал корректорскай бэлиэлэри сатаан туһанар. Лингвистическэй билиини араас таблица, исхиэмэ, модель, диаграмма кѳмѳтүнэн кѳрдѳрѳр. Таблицаннан, исхиэмэннэн, моделынан, диаграмманан кѳрдѳрүллүбүт лингвистическэй билиини ѳйдүүр уонна кэпсиир.

Бодоруһар сатабыл.

Бииргэ үлэлиир үѳрүйэх. Дьону кытта бииргэ алтыһан үѳрэнэр, үлэлиир араас ньыманы баһылыыр (пааранан, бѳлѳ5үнэн, хамаанданан, о.д.а.). Саастыылаахтарын, улахан дьону кытта айымньылаах алтыһыы туругар кэбэ5эстик киирэр (продуктивное взаимодействие), биир сыаллаах – соруктаах дьонун кытта таһаарыылаахтык, кѳдьүүстээхтик үлэлиир үѳрүйэхтэнэр (продуктивное сотрудничество).

Кэпсэтэр үѳрүйэх. Кэпсэтии уратыларын ѳйдүүр, табан кэпсэтэр. Кэпсэтэр киһитин убаастыыр, сэңээрэр, санаатын бол5ойон истэр, ылынар. Кэпсэтэригэр дьон бол5омтотун тардар, сэргэхситэр, сонур5атар, кѳ5үлүүр сатабылы табан туһанарга дьулуһар. Кэпсэтэр кэмңэ бэйэ кѳрбүтүн, истибитин, аахпытын сиһилии сэһэргиир. Дьон ѳйдѳспѳт, тыл тылга киирсибэт буолар тѳрүѳттэрин сѳптѳѳхтүк сыаналыыр, сатаан ырытар, ѳйдѳһүү суолун тобуларга ба5алаах.

Кэпсэтии сиэрин тутуһар үѳрүйэх. Дьону кытта алтыһыыга кэпсэтии сиэрин тутуһар, туттан-хаптан бодоруһуу ньымаларын то5оостоохтук туттар.

Сахалыы дорооболоһор, билсиһэр, быраһаайдаһар, кѳрдѳһѳр, бырастыы гыннарар, буойар, тѳлѳппүѳнүнэн кэпсэтэр, о.д.а. үгэстэри иңэриммит, күннээ5и оло5ор ѳрүү туттар.

ТУСТААХ ҮӨРЭХ БИРИДИМИЭТИН ҮӨРЭТИИ ТҮМҮГЭ

Саха тылын литературнай нуорматын (орфоэпическэй, лексическэй, грамматическай) тутуһар. Дор5оону, буукубаны, тыл сүһүѳ5үн, саңа чааһын, этии чилиэнин, судургу этииини булар, быһаарар, наардыыр.

Сахалыы таба суруйуу, сурук бэлиэтин быраабылаларын тутуһар.

Тиэкис ѳйдѳбүлүн, бэлиэтин билэр (тиэмэтэ, сүрүн санаата, аата, эпиграф, тутула, этиилэрин ситимэ).

Саныыр санаатын сааһылаан, дьоңңо ѳйдѳнүмтүѳтүк, тиийимтиэтик этэр, тиэкис тутулун тутуһан суруйары сатыыр.

Тиэкис тииптэрин сэһэргээһин, ойуулааһын, тойоннооһун диэн араарар.

Монолог (сэһэргиир, ойуулуур, тойоннуур) уонна диалог (кэпсэтии, санаа үллэстии, ыйыталаһыы, о.д.а.) арааһын сатаан туһанар.

Бэйэ саңатын (тылынан, суругунан) сатаан хонтуруолланар, тиэкиһин ис хоһоонун, тылын-ѳһүн сыаналанар, ал5астарын булар, чочуйар, тупсарар.

Үѳрэх биридимиэтин ис хоһооно

Начаалынай оскуола5а тѳрѳѳбүт тылы үѳрэтии – уопсай үѳрэхтээһин систиэмэтигэр саха тылын үѳрэтэр биридимиэт быстыспат сор5ото, «Филология» үѳрэх уобалаһыгар тѳрүт буолар сүрүн куурус. Онон үѳрэтии сыала-соруга, тутула, ис хоһооно уонна түмүк ирдэбилэ үрдүкү кылаастарга тѳрѳѳбүт тылы сэргэ атын филологическай биридимиэттэри үѳрэтиини кытта алтыһыннаран-ситимнээн торумнанар.

Тѳрѳѳбүт тылы начаалынай оскуола5а үѳрэтии маңнайгы кылааска «Бодоруһуу култуурата» диэн саңа киирэр салааттан са5аланар, ол кэнниттэн «Грамота5а үѳрэтии» диэн үгэс буолбут аа5арга уонна суруйарга үѳрэтэр салаа «Аа5арга уонна суруйарга үѳрэнэбит » саңа аатынан үѳрэтиллэр. Бу кэмңэ үѳрэх былааныгар тѳрѳѳбүт тыл уонна литературнай аа5ыы чаастара бииргэ бэриллэллэр. «Аа5арга уонна суруйарга үѳрэнэбит» салаа кэнниттэн биирдэ тѳрѳѳбүт тыл уонна литературнай аа5ыы биридимиэттэрэ тус-туспа үѳрэтиллэллэр. Ити кэмтэн ыла начаалынай оскуола5а тѳрѳѳбүт тыл биридимиэтин сүрүн ис хоһоонун тиһиктээхтик үѳрэтии са5аланар.

Тѳрѳѳбүт тылы начаалынай оскуола5а үѳрэтии ис хоһоонун сүрүн хайысхалара үѳрэтии түмүк ирдэбилин уонна сыалын-соругун ситиһэргэ аналлаах тутаах научнай балаһыанньалартан таңыллар. Ити ирдэбилгэ оло5уран, тѳрѳѳбүт тылы үѳрэтии ис хоһоонугар маннык сүрүн научнай хайысхалар киирэллэр:

Бодоруһуу култуурата.
Саңа кѳрүңэ: истии, саңарыы, аа5ыы, суруйуу.
Тыл үѳрэ5ин тутаах салааларын туһунан уопсай ѳйдѳбүлэ: фонетика, лексика, морфология, синтаксис.
Сурук-бичик култуурата: таба суруйуу уонна сурук бэлиэтэ.
Ситимнээх саңаны сайыннарыы (тиэкис туһунан сүрүн ѳйдѳбүл).

Сүрүн хайысхаларгаикиирбит тиэмэлэр ис хоһоонноро начаалынай оскуола үѳрэнээччитин сааһын уратытын, ѳйүн-санаатын кыа5ын, билэр-кѳрѳр дьо5урун учуоттаан таңыллыахтаахтар.

БОДОРУһУУ КУЛТУУРАТА

Дьону кытта бодоруһуу араас кѳрүңэ: кэпсэтии, сэһэргэһии, сүбэлэһии, сѳпсѳһүү. Тылы бодоруһуу сүрүн ньыматын быһыытынан арыйыы: бодоруһууга саңа (вербальные средства общения) уонна тутуу-хаптыы (невербальные средства общения) суолтата. Саңарыы уонна истии култууратын, кэпсэтии сиэрин тутуһуу.

САҢА КӨРҮҢЭ: ИСТИИ, САҢАРЫЫ, АА5ЫЫ, СУРУЙУУ

Истии. Дьону кытта бодоруһууга (кэпсэтиигэ) истии култууратын тутуһуу. Кэпсэтии сыалын-соругун, дьон этэр санаатын, кэпсэтии ис хоһоонун ѳйдѳѳһүн. Сахалыы араас тиэкиһи истии, сүрүн ис хоһоонун, бол5ойуллуохтаах түгэннэрин истэн сиһилии ылыныы, истибиккэ оло5уран тус санааны үѳскэтии. Истибиттэн туһааннаа5ы, суолталаа5ы сурунуу, анал бэлиэлэри туһанан, ис хоһоонун, тутулун исхиэмэннэн кѳрдѳрүү.

Аа5ыы. Сахалыы араас тиэкиһи сахалыы саңа интонациятын, тѳрүт дор5оон этиллиитин тутуһан, тэтимнээхтик аа5ыы. Тиэкиһи туох сыаллаах-соруктаах аа5артан кѳрѳн, аа5ыы араас кѳрүңүн сатаан туһаныы (үѳтэр аа5ыы, билсиһэр аа5ыы, сорудахтаах аа5ыы, о.д.а.). Аа5ыы кэмигэр тиэкис сүрүн санаатын ѳйдѳѳһүн, наадалаах, туһалаах информацияны араарыы. Аахпыт тиэкис сүрүн ис хоһоонугар тус сыанабылы (сыһыаны) сатаан этии. Тиэкистэн синонимы, сомо5о домо5у, түѳлбэ тылы, ойуулуур-дьүһүннүүр ньыманы туттуу бастың холобурун булуу, анаан бол5ойуу, аахпыты кэпсииргэ туһаныы. Аа5ыллар тиэкистэн билбэт, ѳйдѳѳбѳт саңа тыллары тылдьыттан булуу. Ааптар санаатын, иэйиитин биэрэригэр тиэкис тутулун, этии арааһын хайдах туһаммытын быһаарыы. Аа5ыыга тиэкис интонациятын, туонун сүрүн санаа5а сѳп түбэһиннэрэн таба тайаныы.

Cаңарыы (дор5оонноох саңа). Кэпсэтии сиэрин, саңарыы култууратын тутуḫуу. Дьону кытта табан кэпсэтии. Кэпсэтиини то5оостоохтук кѳ5үлээḫин, са5алааḫын, сал5ааḫын, түмүктээḫин. Саныыр санааны толору, сиḫилии тириэрдэр инниттэн кэпсэтии сыалыгар-соругар, ис хоḫоонугар сѳп түбэḫэр сахалыы тылы-ѳḫү, ойуулуур-дьүḫүннүүр ньымалары таба туḫаныы. Саңарыы кэмигэр туттуу-хаптыы бэлиэтин (невербальное общение) то5оостохтук туттуу. Саңа тиибин арааḫын (ойуулааḫын, сэḫргээḫин, тойоннооḫун) туттан тыл этии. Кэпсэтии, тыл этии түгэниттэн дор5оону күүḫүрдэн-сымнатан, үрдэтэн-намтатан, уḫатан, куолас толбонун, эгэлгэтин туḫанан истээччигэ тус сыḫыаны, иэйиини тириэрдии. Этэр санааны сааḫылаары эбэтэр тустаах ѳйдѳбүлү истээччигэ тоḫо5олоон тиэрдээри то5оостох миэстэ5э анал тохтобуллары (паузаны) сатаан туḫаныы. Түгэниттэн кѳрѳн, саңарыы тэтимин сѳпкѳ талыы.

Суруйуу (суругунан саңа). Сурук-бичик култууратын тутуḫуу. Тупса5ай буочарынан ыраастык суруйуу. тиэкиḫи устуу, истэн суруйуу. Саныыр санааны суругунан сиḫилии тириэрдии. Аахпыттан суруйуу. Дьиэ кэргэн, чугас до5ор, таптыыр дьарык, айыл5а, кыыллар тустарынан, ону таḫынан, аахпыт айымньы, хартыына, киинэ ис хоḫоонун, экскурсия5а, быыстапка5а сырыытын туḫунан тэттик тиэкистэри суруйуу (ѳйтѳн суруйуу). Суругунан үлэ5э сомо5о домо5у, синоним тыллары, онтон да атын сахалыы ойуулуур-дьүḫүннүүр ньымалары туттуу.

ТЫЛ ҮƟРЭ5Э

Тѳрѳѳбүт тылбыт – саха тыла. Тѳрѳѳбүт тыл киḫи оло5ор суолтата.

Дор5оон уонна таба саңарыы. Саңа дор5оонун ѳйдѳбүлүн, сахалыы дор5оон арааḫын билии. Тѳрѳѳбүт тылын дор5ооннорун, ордук чуолаан сахалыы ураты дор5ооннору (уḫун, кылгас, аḫа5ас уонна хоḫуласпыт, сэргэстэспит, маарыннаḫар бүтэй дор5ооннору, дифтоннары, ḫ, нь, мурун j, 5 дор5оонору) арааран истии, чуолкайдык, таба санарыы нуорматын тутуḫуу. Саха тылыгар киирии тыллары үксүн сахатытан, аḫа5ас дор5ооннор дьүѳрэлэḫиилэрин сокуонун тутуьан саңарыы. Тылы дор5оонун састаабынан ырытыы.

Лексика. Норуот тылын туḫанан уопсай ѳйдѳбүлү, тѳрүт уонна киирии тыл уратыларын билии. Литературнай тыл суолтатын билии, нуорматын тутуḫуу. Тыл лексическай суолтатын быḫаарыы. Хомуур суолталаах, түѳлбэ тыл, биир уонна элбэх суолталаах тыллар, кѳспүт суоллаах тыллар, омоним, антоним, синоним (харыс тыллар, сомо5о тыллар, метафоралар) ѳйдѳбүллэрин билии, тиэкистэн булуу, саңарар саңа5а сѳпкѳ туттуу. быḫаарыылаах тылдьыт арааḫын сатаан туḫаныы, тыл суолтатын тылдьыттан булан быḫаарыы.

Графика. Сурук сайдыытын бэлиэ түгэннэрин билсии, киḫи оло5ор суолтатын ѳйдѳѳḫүн. Сахалыы сурук-бичик сайдыытын историятын билии. Дор5оон буукубаларын билии, таба ааттааḫын. Буукбалары суруллар ньымаларын холбоон, ыраастык, тэтимнээхтик илиинэн суруйуу. Сурукка туттуллар атын бэлиэлэри, ѳйдѳбүллэри (абзац, тылы кѳḫѳрүү бэлиэтэ, тыл икки арда (пробел)) сѳпкѳ туттуу. Сахалыы алпаабыт бэрээдэгин билии. Араас тылдьытынан, ыйынньыгынан, каталогунан үлэлииргэ алпаабыты сѳпкѳ туḫаныы. Компьютерга сахалыы шрибинэн тиэкиḫи бэчээттээḫин.

Морфология. Тыл састааба диэн ѳйдѳбүлү, тыл уларыйар уонна үѳскүүр ньыматын билии. Саңа чааḫын туьунан уопсай ѳйдѳбүлү билии. Саңа чаастарын бѳлѳ5ѳ: ааттар (аат тыл, да5ааḫын аат, ахсаан аат, солбуйар аат), туохтуурдар (аат туохтуур, сыḫыат туохтуур, тус туохтуур), сыḫыат, кѳмѳ саңа чаастара. Тылы састаабынан ырытыы (тыл оло5о, сыḫыарыыта). Тыллары сүрүн бэлиэлэринэн (грамматическай халыыптарынан) бѳлѳхтѳѳḫүн, ырытыы. Саңарар саңа5а тыл литературнай нуорматын тутуḫуу.

Синтаксис. Этии уонна тыл ситимэ уратыларын, этии арааḫын (сэḫэн, ыйытыы, күүḫүрдүү) билии. Тэнийбит уонна тэнийбэтэх этии, судургу уонна холбуу этии, сирэй саңа ойо5ос саңа, диалог, туḫулуу ѳйдѳбүллэрин билии, этиигэ, тиэкискэ арааран ббэйэ этиитин толкуйдааḫын. Этиини таба интонациялаан аа5ыы, сурукка саңа дэгэтин сурук бэлиэтинэн араарыы. Этии чилиэнинэн ырытыы.

СУРУК – БИЧИК КУЛТУУРАТА

Таба суруйуу. Таба суруйуу сурук-бичик култуурата буоларын ѳйдѳѳḫүн. Уḫун аḫа5ас дор5ооннору, дифтону, хоḫуласпыт, сэргэстэспит маарыннаḫар бүтэй дор5ооннору, саха тылыгар киирии дор5ооннору таба суруйуу. Сахалыы араастык этиллэр тыллар таба суруллуулара тыл тѳрүт сокуоннарыттан тахсалларын, норуокка үѳрүйэх, үгэс буолбут нуормаларыгар оло5уралларын ѳйдѳѳḫүн, харастабыллаахтык сыḫыаннаḫыы. Киэңник, элбэхтик туттуллар эбэтэр сахалыы этэргэ табыгастаах киирии тыллары сахатытан суруйуу; тылбаастанар эбэтэр саха тылынан бэриллэр кыахтаах нуучча тылларын сахалыы солбугунан биэрии; олохторо нууччалыы суруллар киирии тыллар сыḫыарыыларын таба суруйуу.

Сурук бэлиэтэ. Сурук бэлиэтэ – тыл култууратын сор5ото буоларын, киḫи этэр санаатын чуолкайдыырга, суругу-бичиги тупсарарга биллэр-кѳстѳр туḫалаа5ын, тиэкис ыḫыллыбатын, биир сомо5о, сибээстээх буоларын хааччыйарын ѳйдѳѳḫүн. Сахалыы этиигэ сурук бэлиэтин арааḫын сатабыллаахтык туттуу.

СИТИМНЭЭХ САӉАНЫ САЙЫННАРЫЫ

Туох сыаллаах - соруктаах саңарарын, суруйарын чуолкай ѳйдѳѳн (тиэмэ, сүрүн санаа), дьон ѳйүгэр – санаатыгар тиийимтиэтик санаатын сааḫылаан, араас тиэкистэри холкутук саңарар, суруйар (истэн суруйуу, ѳйтѳн суруйуу, о.д.а.) үѳрүйэ5и сайыннарыы. Тиэкис сүрүн санаатыгар оло5уран, тиэкиḫи таба ааттааḫын. Тиэкис тиибиттэн кѳрѳн (сэḫэргээḫин, ойуулааḫын, тойоннооḫун), тиэкис тутулун тутуу (киириитэ, сүрүн чааḫа, түмүгэ), былаанын оңоруу (кылгас, тэнийбит), кэрчик тиэмэлэргэ бытарытыы. Тыл тутуллар уратытын, дэгэтин учуоттаан, сахалыы тутуллаах этиилэри (логичность речи), ойуулуур - дьүḫүннүүр ньымалары, тыл баайын (богатство речи) сѳпкѳ туттуу (уместность речи).

ТЕМАТИЧЕСКАЙ БЫЛААН

I кылаас (102чаас)

Ытык ѳйдѳбүллэр.

Уруокка барыллар тиэмэлэрэ

уонна кэпсэтии түгэннэрэ

Тыл үѳрэ5ин тиэмэлэрин үѳрэтии

сүрүн ис хоḫооно

Үѳрэнээччи үлэтин

сүрүн кѳрүңнэрэ

I – II чиэппэр (82 чаас)

Бодоруḫарга үѳрэнэбит (тѳрѳѳбүт тыл, саңа уонна сурук култуурата) (10 чаас)

Ийэ дойду, тѳрѳѳбүт дойду, тѳрѳѳбүт сир.

Ийэ тыл норуот баайа, улуу нэḫилиэстибэтэ буоларын туḫунан кэпсэтии.

Ийэ дойду, тѳрѳѳбүт дойду, тѳрѳѳбүт сир.

Тѳрѳѳбүт тылбыт – саха тыла.

Быḫаарыы. Ийэ дойду, тѳрѳѳбүт дойду, тѳрѳѳбүт сир киḫи оло5ор суолтатын ѳйдүүр, быḫаарар.

Бодоруḫуу култуурата киḫи оло5ор суолтата.

Бодоруḫуу. Бииргэ үѳрэнэбит - бодоруḫабыт.

Бодоруḫууга тас кѳрүң суолтата. Бодоруḫууга кэпсэтии сиэрэ. Бодоруḫууга туттуу-хаптыы суолтата. Бодоруḫууга истии суолтата. Бодоруḫууга саңарыы суолтата.

Бодоруḫууга суруйуу суолтата.

Бодоруḫууга аа5ыы суолтата.

Бодоруḫууга анал бэлиэ суолтата.

Быḫаарыы. Бодоруḫуу култуурата киḫи оло5ор суолтатын араас холобурдары туḫанан быḫааран кэпсиир.

Истии култууратын тутуḫуу. Бодоруḫууга истии култууратын тутуḫар. Дьон тугу этэрин бол5ойон истэргэ кыḫаллар. Сэңээрэн, сэргээн истэрин тутуу-хаптыы бэлиэтинэн таба кѳрдѳрѳргѳ үѳрэнэр. Ыйытыыны сѳпкѳ биэрэргэ, санаа үллэстэргэ, истибитин сиḫили кэпсииргэ эрчиллэр.

Саңарыы култууратын тутуḫуу. Бодоруḫууга кэпсэтии сиэрин, саңарыы култууратын тутуḫар. Дьону кытта табан кэпсэтэргэ кыḫаллар. Санарар кэмигэр истэр дьонун ытыктыырын биллэрэр: биир санааны, тылы хос-хос этэн дьону сылаппат курдук саңатын хонтуруолланар. Истэр дьон санаатын сэңээрэргэ, сэргииргэ, учуоттуурга, ыйытыыларга чопчу хоруйдуурга эрчиллэр.

Саңарар кэмигэр куолаḫын дэгэтин (интонациятын) сѳпкѳ биэрэргэ кыḫаллар, бэйэтин хонтуруолланар. Туттуу – хаптыы бэлиэтин сѳпкѳ, то5оостоохтук тутарга үѳрэнэр.

Кэпсэтии сиэрин тутуḫуу. Кэпсэтии сахалыы үгэстэрин күннээ5и оло5ор дьону кытта бодоруḫууга туḫанарга дьулуḫар.

Кэтээн кѳрүү. Дьон – сэргэ истии уонна саңарыы култууратын хайдах тутуḫулларын кэтээн кѳрѳр, ал5астары булар, бэйэ култуууратын сайыннарарга кыḫаллар. Кэпсэтии сиэрин дьон хайдах туḫанарын кэтээн кѳрѳр, таба туḫанарга эрчиллэр.

Тылы сайыннарыы. Кэпсэтии сиэрин анал тылларын (дорооболоḫуу, билсиḫии, быраḫаайдаḫыы, кѳрдѳḫүү, бырастыы гыннарыы, буойуу, тѳлѳпүѳнүнэн кэпсэтии о.д.а.) дьону кытта бодоруḫарыгар таба туḫанарга эрчиллэр. Туттан – хаптан бодоруḫууну бэлиэтиир сахалыы тыллары таба туḫанарга эрчиллэр.

Дьону кытта бииргэ үѳрэнии, үлэлээḫин култуурата.

Пааранан, бѳлѳ5үнэн, хамаанданан биир сыаллаах – соруктаах тапсан бииргэ үѳрэнэргэ, үлэлииргэ эрчиллэр.

Дьону кытта ѳйдѳḫѳргѳ, уопсай тылы буларга дьулуḫар, дьон санаатын бол5ойон истэргэ, учуоттуурга эрчиллэр.

Кэпсээḫин. Истибитин кэпсииргэ, айан кэпсииргэ, хартыына ис хоḫоонун кэпссиргэ эрчиллэр. Тус оло5уттан, атын дьон бодоруḫар үгэстэрин кэтээн кѳрбүтүттэн, бодоруḫуу түгэннэрин кѳрдѳрѳр хартыыналар ис хоḫооннорун арыйан сиḫилии кэпсиир.

Аа5арга уонна суруйарга үѳрэнэбит (72 чаас)

Тыл туḫунан бастакы ѳйдѳбүл (10 чаас)

Тыл киḫи култууратын быстыспат сор5ото. Тѳрѳѳбүт тыл – норуот баайа.

Тыл уонна саңа. Тыл уонна биридимиэт. Биридимиэти ааттыыр тыллар. хайааḫыны ааттыыр тыллар. Биридимиэт бэлиэтин ааттыыр тыллар. Этэр санаа кэрчигэ уонна этии.

Быḫаарыы. Саңарар саңа тыллар ситимнэḫиилэриттэн турарын билэр. Тыл биридимиэти, хайааḫыны, биридимиэт бэлиэтин ааттыырын быḫааран билэр. Этии хас тылтан турарын этэр.

Истии. Истии култууратын тутуḫар. Атын киḫи тугу этэрин сэңээрэн истэр. Ыйытыыны сѳпкѳ биэрэр. Атын киḫи саңарар кэмигэр быḫа түспэт буоларга кыḫаллар.

Саңарыы. Саңарыы култууратын тутуḫар. Улаханнык, чуолкайдык, бүтүн этиинэн, киḫи барыта истэр гына доргуччу саңарарга кыḫаллар.

Ким до5ордоох - ол дьоллоох.

Истиң до5орум.

Үлэ. Үлэ үѳрүүтэ. ситиḫии тѳрүѳтэ.

Кэпсээḫин. Истибитин кэпсииргэ кыḫаллар, хартыына ис хоḫоонун кэпсиир. Бэриллибит биридимиэт туḫунан кэпсиир.

Тэңнээḫин. Тылы уонна биридимиэтиутарыта туруортаан уратыларын этэр, быḫаарар.

Суруйуу. Паарта5а сатаан олорор, суруйарга тэтэрээти бэйэ иннигэр сѳпкѳ уурар, уруучаканы сатаан тутар. Бэриллибит холобуру үтүктэн кэрчиктээḫин ойууну тэтэрээккэ оңорор, ѳрѳ – таңнары сурааḫыннары оңорор.

Киэпкэ киллэрии (моделирование). Тыл исхиэмэтигэр оло5уран, биридимиэти, хайааḫыны, биридимиэт бэлиэтин ааттыыр тыллары булар, бэриллибит тыллар исхиэмэлэрин оңорор. Этии са5аланыытын, бүтүүтүн исхиэмэ5э сатаан бэлиэтиир. Этиини суруйуу алгоритмын билэр. Бэриллибит этии исхиэмэтин оңорор.

Араарыы. Биридимиэти, хайааḫыны, биридимиэт бэлиэтин ааттыыр тыллары араарар. Тыл бѳлѳ5үттэн этиини араарар.

Түмээḫин. Бэриллибит тыллары тугу ааттыылларын кѳрѳн бѳлѳххѳ түмэр.

Тылы сайыннарыы. Бэриллибит түгэннэ сѳп түбэḫиннэрэн, санаатын сааḫылаан этии толкуйдуур. Бэриллибит тылга суолтатын, дьүѳрэлэḫэр үгэḫин тутуḫан араас тыл ситимин үѳскэтэр. Тыл ситимиттэн этии толкуйдуур.

Ал5аḫы булуу уонна кѳннѳрүү. Этии тутулугар тахсыбыт ал5аḫы булар, кѳннѳрѳр.

Кэпсэтии сиэрин тутуḫуу. Ал5аḫы булууга, ырытыыга дьон санаатын бол5ойон истэр, кэпсэтии сиэрин тутуḫар.

Дьону кытта бииргэ үѳрэнии, үлэлээḫин. Бѳлѳ5үнэн, пааранан үлэ5э бэйэтигэр бэриллибит оруолун сѳпкѳ толорор. Дьону кытта үѳрэнэргэ, үлэлииргэ бодоруḫуу култууратын тутуḫар.

Дор5оон (14 чаас)

Оскуола – биḫиги иккис дьиэбит.

Ыал. Ыал ийэтэ. Ийэ күнэ. Ийэ – күндү киḫи.

Тѳрѳѳбүт дойду. Олорор бѳһүѳлэкпит.

Айыл5а. Мин таптыыр кыылым. Түѳрт атахтаах до5орум.

Остуоруйа алыптаах дойдутугар. Сѳбүлүүр дьоруойум.

Дор5оон. Саңарар саңа5а дор5оону үѳскэтии. Тыл дор5оонунан тутула. Сахалыы тѳрүт дор5оон арааьа, уратыта. Тыл хас дор5оонноо5ун арааран истии. Кылгас, уьун аьа5ас дор5ооннор. Дифтонг. Аьа5ас дор5оонинаарданыыта. Илин уонна кэлин аьа5ас дор5ооннор. Киэн уонна айах аьа5ас дор5ооннор. Бүтэй дор5оон. Ньиргиэрдээх уонна ньиргиэрэ суох бүтэй дор5ооннор. Маарыннаьар бүтэй дор5ооннору арааран истии уонна таба саңарыы: тыл ортотунаа5ы бүтэй дор5ооннор (дь-ч, й-нь), тыл кэлин ѳттүнээ5и бүтэй дор5ооннор (к-г-х-5), мурун бүтэй дор5ооннор (н-ң). хоḫуласпыт бүтэй дор5ооонору арааран истии уонна таба саңарыы (кк, лл, нн, пп, тт, мм, ңң, ннь).

Сэргэстэспит бүтэй дор5ооннору арааран истии уонна таба саңарыы (ст, кт, пт, хс, хт, мп, мс, рт, рб, рд, йс). Аḫа5ас дор5оон сүḫүѳ5үн үѳскэтэр суолтата. Тылы сүḫүѳххэ араарыы. Аḫа5ас сүḫүѳхтээх тыллар. Сабыылаах сүḫүѳхтээх тыллар. хоḫуласпыт бүтэй дор5оонноох тыллар.

Быḫаарыы. Тыл дор5оонтон турарын, дор5оон аḫа5ас уонна бүтэй дор5ооннорго арахсарын билэр. Тылга ханнык дор5оон иḫиллэрин, хаста иḫиллэрин чопчу этэр. Дор5оону таба саңарыы ѳйдѳбүлүн, суолтатын быḫаарар. Аḫа5ас дор5оон үѳскүүр ньыматын икки араастаа5ын быḫаарар. Уḫун аḫа5ас дор5оон, дифтонг саха тылын тѳрүт аḫа5ас дор5оонноро буолалларын билэр. Бүтэй дор5оон үѳскүүр ньыматынан ньиргиэрдээх уонна ньиргиэрэ суох бүтэй дор5ооннорго арахсарын билэр, быḫаарар. Тылы сүḫүѳххэ араарар. Сүḫүѳххэ араарыы анал бэлиэтин билэр, туḫанар. Сүḫүѳх аḫа5ас дор5оонун ааттыыр. Аḫа5ас дор5оон сүḫүѳ5ү үѳскэтэр суолтатын билэр. Тылы сүḫүѳххэ арааран дор5оонун састаабынан ырытар. Бэриллибит сүḫүѳх исхиэмэтинэн тылы булар.

Истии. Тылга аḫа5ас уонна бүтэй дор5ооннору арааран истэр. Биир дор5оон тылга хаста иḫиллэрин бэриллибит исхиэмэ5э булан бэлиэтиир. Уḫун уонна кылгас аḫа5ас ньиргиэрдээх уонна ньиргиэрэ суох бүтэй дор5ооннору утарыта туруортаан сатаан истэр.

Саңарыы. Тылга хас биирдии дор5оону чуолкайдык, таба саңарар. Тылга уḫун аḫа5ас, хоḫуласпыт бүтэй дор5оону саңарарыгар бол5ойор. Ньиргиэрдээх уонна ньиргиэрэ суох бүтэй дор5ооннору сѳпкѳ саңарар.

Кэпсээḫин. Истибитин кэпсииргэ, айан кэпсииргэ, хартыына ис хоḫоонун кэпсииргэ эрчиллэр. Күннээ5и оло5ун түгэннэриттэн, дьиэ кэргэнин, до5отторун, оскуола оло5ун, кыыллар, айыл5а, таптыыр дьарыгын тустарынан, о.д.а. кэпсииригэр сахалыы тѳрүт дор5ооннору чуолкайдык, таба саңарарга кыḫаллар.

Суруйуу. Буукуба элэмиэннэрин үтүктэн суруйар. Маңнай пунктирнай сурааḫын устун, кэлин бэйэтэ эмиэ түḫүү сурааḫыны чуолкайдык тардар.

Тэңнээһин. Уһун уонна кылгас аһа5ас дор5ооннору, ньиргиэрдээх уонна ньиргиэрэ суох бүтэй дор5ооннору тэңнээн, уратыларын быһаарар.

Ырытыы. Аһа5ас уонна бүтэй дор5ооннору үѳскүүр ньымаларынан ырытар, быһаарар.

Бѳлѳхтѳѳһүн. Аһа5ас, бүтэй дор5ооннору наардыыр, бѳлѳхтүүр.

Араарыы. Аһа5ас, бүтэй дор5ооннор уратыларын арааран быһаарар.

Киэпкэ киллэрии (моделирование). Сурукка дор5оону анал бэлиэнэн (фишканан) бэлиэтиир. Уһун уонна кылгас аһа5ас дор5ооннору, дифтону, ньиргиэрдээх уонна ньиргиэрэ суох бүтэй дор5ооннору сѳптѳѳх фишканан бэлиэтиир. Тыл дор5оонунан састаабын фишканан ханнык дор5оон иһиллэрин быһаара- быһаара бэлиэтиир. Тылы сүḫүѳххэ араарыы анал бэлиэтин билэр, туһанар. Бэриллибит сүḫүѳх исхиэмэтинэн тылы булар. Этии са5аланыытын уонна бүтүүтүн исхиэмэ5э анал бэлиэнэн кѳрдѳрѳр. Бэриллибит исхиэмэни этии оңорор.

Уларытыы. Тылга аһа5ас дор5ооннорун уларытан, тыл ис хоһоонун уларыйыытын бол5ойор. Тылга ньиргиэрдээх уонна ньиргиэрэ суох бүтэй дор5оонору уларытан тыл ис хоһооно уларыйыытын бол5ойор.

Ханыылатыы. Маарынныыр бүтэй дор5ооннору быһаарар.

Ал5аһы булуу уонна кѳннѳрүү. Сахалыы таба саңарыы нуорматын кэһии түбэлтэтин (дор5оон кылгаан – уһаан, чуолкайдык, чуолкайа суох этиллиитэ, дор5оону уларытыы, уһун аһа5ас дор5оону, хоһуласпыт бүтэй дор5оону симэлитии, дифтону нуучалыы охсуулаах аһа5ас дор5оонунан солбуйуу) ѳйдѳѳн истэр, кѳннѳрѳр, тупсарар, бэйэтин саңатын хонтуруолланар.

Дьону кытта бииргэ үѳрэнии, үлэлээһин. Араас ньыманы туһанан (пааранан, бѳлѳ5үнэн, о.д.а.), биир сыаллаах-соруктаах тапсан бииргэ үѳрэнэргэ, үлэлииргэ дьулуһар.

Букубаар кэмэ (38 чаас)

Букубаар бастакы үѳрэх кинигэтэ.

Букубаар – күндү ѳйдѳбүл.

Сурук-бичик үѳскээһинэ.

Кэпсэтии сиэрэ.

Дьону-сэргэни кытта бииргэ үлэлээһин.

Кинигэ – киһи аймах арахсыспат аргыһа.

Айыл5а до5отторо.

Айыл5а харыстабыла.

Кэрэ эйгэтэ.

Уус – уран айымньы кэрэтэ.

Буукуба. Улахан, кыра буукубалар. Аһа5ас дор5оону бэлиэтиир буукубалар. Бүтэй дор5оону бэлиэтиир буукубалар. Сурук – бичик саңа култуурата. Сахалыы сурук-бичик нуормата: таба суруйуу. Тыл этиллиитэ уонна суруллуута. Сурук бэлиэтэ – сурук-бичик култууратын сор5ото. Сурук бэлиэтин араастара, суолталара. Сурук бэлиэтэ этэр санаа ис хоһоонун чуолкайдыыр, суругу-бичиги тупсарар, саңарыы дэгэтин бэлиэтиир суолтата. Сурук бэлиэтин быраабылалара. Этии. Анал ааттар. Этии араастара. Устуу. Истэн суруйуу. Аа5ыы. Буукубалары холбоон сүһүѳхтэри аа5ыы. Сүһүѳхтэри холбоон тылы таһаарыы – аа5ыы ньыматын тутаа5а. Аа5ыы тематиката. Аа5ыы үѳрүйэхтэрэ. Тиэкиһи кытта үлэ. Кылаас таһынан аа5ыы.

Быḫаарыы. Дор5оону сурукка фишканан бэлиэтиир табыгаһа суо5ун, буукуба – дор5оон табыгастаах бэлиэтэ буоларын быһаарар. Саха тылын хас биирдии дор5ооно (уһун, бүтэй) ханнык буукубанан бэлиэтэнэрин билэр. Кылгас, аһа5ас, бүтэй дор5ооннор биир буукубанан, уһун аһа5ас дор5оон, дифтонг, [дь] [нь] бүтэй дор5ооннор икки буукубанан бэлиэтэнэллэрин билэр. Тылы суруйуу алгоритмын билэр. Этиини суруйуу алгоритмын билэр. Бүтэй дор5оон хоһулаһыытын икки дор5оон бииргэ силлиһиннэри этиллиитин курдук билэр. Таба суруйуу уонна сурук бэлиэтин суолтатын быһаарар.

Истии. Дор5оону таба истэн, буукубатын сѳпкѳ быһаарар. Бодоруһууга истии култууратын тутуһар. Дьон тугу этэрин бол5ойон истэргэ кыһаллар. Ыйытыыны сѳпкѳ биэрэргэ, санаа үллэстэргэ дьулуһар.

Саңарыы. Буукубалары сѳпкѳ ааттыыр. Кэпсэтэригэр, быһаарарыгар судургу этии интонациятын тутуһан саңарар. Саңарар кэмигэр истэр дьонун ытыктыырын биллэрэр: биир санааны, тылы хос-хос этэн дьону сылаппат курдук саңатын хонтуруолланарга дьулуһар. Истэр дьон санаатын сэңээрэргэ, сэргииргэ, учуоттуурга, ыйытыыларга чопчу хоруйдуурга эрчиллэр.

Туттуу – хаптыы бэлиэтин сѳпкѳ, то5оостоохтук туттарга үѳрэнэр.

Кэпсэтии сиэрин тутуһуу. Кэпсэтии сахалыы үгэстэрин күннээ5и оло5ор дьону кытта бодоруһууга туһанарга дьулуһар.

Тылы сайыннарыы. Аахпыт тиэкиһигэр суолтатын билбэт тылын булар, кэпсэтии кэнниттэн суолтатын ѳйдүүр, быһаарар, саңарар саңатын туттар.

Аа5ар матырыйаалы кытта сибээстээн, судургу ѳс хоһоонору уонна таабырыннары билэр.

Дьону кытта бииргэ үѳрэнии, үлэлээһин. Араас ньыманы туьанан (пааранан, бѳлѳ5үнэн, о.д.а.), биир сыаллаах-соруктаах тапсан бииргэ үѳрэнэр, үлэлииргэ дьулуһар. Дьону кытта ѳйдѳһѳргѳ, уопсай тылы буларга кыһаллар, дьон санаатын бол5ойон истэргэ, учуоттуурга эрчиллэр.

Араарыы. Буукуба бэчээтинэйин уонна суруллуутун араарар. Сурук бэлиэтин арааһын араарар, этиигэ сѳпкѳ туттарга эрчиллэр.

Суруйуу. Улахан уонна кыра буукубалар суруллууларын билэр. Тылы уонна этиини суруйууга буукубалар ситимнэһэр элэмиэннэрин таба холбуур. Илиини араарбакка биир тэң тэтимнээхтик суруйар. Буукубалар суруллууларын уонна кинилэр ситимнэһиилэрин сѳпкѳ тутуһан ыраастык суруйар.

Устуу. Бэчээтинэй уонна илиинэн суруллубут тыллары, этиилэри устар. Устуу алгоритмын хардыытын тутуһан таба, ыраастык суруйар.

Таба суруйуу. Этиллэрин курдук суруллар тыллары уонна оннук тыллартан оңоһуллубут кылгас этииилэри учуутал тылыттан истэн суруйар. Киһи, кыыл анал ааттарыгар уонна этии са5аланыытыгар улахан буукубаны суруйар. Этии бүтүүтүгэр сурук бэлиэтин (? !) таба туруорар.

Аа5ыы. Аа5ыы гигиенатын сүрүн быраабылаларын билэр. Кинигэни кытта үлэлиир култуураны билэр.

Араас сүһүѳхтэри холбоон тыллары сүһүѳ5үнэн, бүтүн тылынан аа5ар. Хоһуласпыт бүтэй дор5оону сүһүѳхтүүргэ икки аңыы арааран аа5ар, оттон уһун аһа5ас дор5оон, дифтонг биир дор5оон буоларын билэр, онон араарбакка аа5ар. Кыра, чэпчэки тиэкистэри намылхайдык, сыыһата суох сүһүѳхтээн эбэтэр бүтүн тылынан аа5ар. Аа5арыгар судургу этии интонациятын тутуһан аа5ар. Аа5арга этии кэннигэр турар бэлиэлэргэ тохтобулу оңорор.

Кэпсээһин. Аа5ыллыбыт этии, кэпсээн уонна хартыына туһунан ыйытыыларга эппиэттиир. Истибит, аахпыт айымньытын ис хоһоонун ситимнээхтик кэпсиир.

Аахпыт айымньыттан ордук ѳйгѳ хатанар түбэлтэни тылынан ойуулуур.

Тэңнээḫин. Улахан, кыра буукубалар суруллууларын тэңнээн атылыы элэмиэннэрин булар, уратыларын быḫаарар. Айымньы аатын ис хоḫоонун кытта тэңнээн кѳрѳр.

Ырытыы. Тылы буукубатын састаабынан ырытар.

Бѳлѳхтѳѳḫүн. Буукубалары араастык араартаан бѳлѳхтүүр (аḫа5ас дор5оон буукубалара, бүтэй дор5оон буукубалара).

Ал5аḫы булуу уонна кѳннѳрүү. Таба суруйууга, сурук бэлиэтигэр ал5аḫы булар, ырытар, кѳннѳрѳр, таба суруйууга эрчиллэр. Тиэкиḫинэн тэңнээн кѳрѳн уонна тыл дор5оонорун (сүḫүѳхтэринэн) ырытан суруйбуту бэрэбиэркэлиир.

Сыанабыл. Истибит, аахпыт айымньытын туḫунан бэйэ санаатын судургутук этэр.

Букубаар кэннинээ5и кэм (10 чаас)

Сахалыы ааттар.

Биḫиги дьиэ кэргэңңэ о5ону

ааттыыр үгэс.

Мин аатым кистэлэңэ.

Буукубалары др5оон араастарынан наардааḫын таблицата. Сахалыы алпаабыт. Түргэнник аа5ыы ньымалара.

Быḫаарыы. Буукубалары дор5оон араастарынан наардыыр, таблица5а турар миэстэлэрин быḫаарар. Сахалыы алпаабыкка буукубалар миэстэлэрин билэр.

Сааḫылаан ситимнээḫин. Сахалыы алпаабыт бэрээдэгин билэр. Алпаабыт бэрээдэгинэн испииḫэк оңорорго эрчиллэр.

III- IV чиэппэр (20 чаас)

Тиэкис (2 чаас)

Тѳрѳѳбүт дойдум айыл5ата.

Сааскы кэм кэрэ түгэннэрэ.

Тиэкис ѳйдѳбүлэ уонна сүрүн бэлиэтэ.

Тиэкис тиэмэтэ.

Тиэмэни арыйыы уонна тиэмэттэн туорааḫын.

Тиэкис тутула (киириитэ, сүрүн чааḫа уонна түмүгэ).

Тылы сайыннарыы. Санааны утуу-субуу сааḫылаан этэргэ эрчиллии.

Аа5ыы. Тэттик кээмэйдээх уус-уран айымньылары, о5олор суруйууларын сэргээн аа5ар.

Саңарыы. Бэйэтин сахалыы саңатын тѳрѳѳбүт тыл үйэлээх үгэḫигэр тирэ5ирэн, саха тылын литературнай нуорматын тутуḫан чуолкайдык саңарарга кыḫаллар.

Кэпсээḫин. Истибитин кэпсииргэ, айан кэпсииргэ, хартыынанан кэпсииргэ эрчиллэр.

Кэпсииригэр тиэкис тутулун тутуḫарга кыḫаллар.

Суруйуу. Бэриллибит этиилэри сааḫылаан, ал5аḫа суох устан, тэттик тиэкис таḫаарар.

Быḫаарыы. Тиэкис ѳйдѳбүлүн сүрүн бэлиэтигэр тирэ5ирэн бэйэтин тылынан быḫаарар. Тиэкис тиэмэтин чопчулуур. Тиэмэттэн туорааḫын баар түбэлтэни булар.

Тэңнээḫин. Табыллыбыт уонна табыллыбатах тиэкистэри тэңнээн уратыларын булар.

Ырытыы. Тиэкис сүрүн чаастарын булар.

Сааḫылааḫын. Бэриллибит этиилэри сааḫылаан тиэкис оңорор.

Этии (6 чаас)

Саха Ɵрѳспүүбүлүкэтэ.

Дьокуускай.

Саха сирин улуустара уонна

куораттара.

Саха сирин айыл5атын кэрэтэ.

Саха сирин кѳтѳрѳ – сүүрэрэ.

Айыл5а до5отторо.

Этии ѳйдѳбүлэ. Этии тутула. Туḫаан уонна кэпсиирэ. Этиигэ тыл бэрээдэгэ. Саха тылыгар уонна нуучча тылыгар этиигэ тыл бэрээдэгин уратыта.

Этии тиибэ. Этии интонацията уонна сурук бэлиэтэ.

Тылы сайыннарыы. Бэриллибит тылтан суолтатынан, дьүѳрэлэḫэр үгэḫин тутуḫан, араас тыл ситимин үѳскэтэр. Тыл ситимиттэн этии арааḫын толкуйдуур.

Истии. Этиини истэн тиибин быḫаарар.

Саңарыы. Этии араас тиибин интонациятын тутуḫан саңарарга эрчиллэр.

Суруйуу. Истибит этиитигэр тиибиттэн кѳрѳн сурук бэлиэтин таба туруорарга эрчиллэр.

Быḫаарыы. Тыл ситимин уонна этии ѳйдѳбүлүн бэйэтин тылынан быḫаарар.

Тэңнээḫин. Этии ситимин уонна этиини, этии араас тиибин, сахалыы уонна нууччалыы тутуулаах этиилэри тэңнээн уратыларын быḫаарар.

Бѳлѳхтѳѳḫүн. Бэриллибит тыл ситимнэрин, этиилэри, араас тииптээх этиилэри сорудах быḫыытынан бѳлѳхтүүр.

Киэпкэ киллэрии. Сахалыы уонна нууччалыы этиилэргэ этии бэрээдэгин уратытын киэпкэ киллэрэн кѳрдѳрѳр.

Диалог (1 чаас)

Кэпсэтии сиэрэ. Тѳрѳѳбүт тыл аан дойдутаа5ы күнэ.

Норуот тылынан уус-уран айымньытын тэттик жанрдарыгар уонна олоңхо5о айыл5аны, тѳрүт дьарыгы ойуулуур кэрчиктэр.

Диалог ѳйдѳбүлэ. Диалогка интонация суолтата. Кэпсэтии сиэрэ. Диалогка сурук бэлиэтин туруоруу уратылара.

Тылы сайыннарыы. Икки эбэтэр хас да буолан кэпсэтиигэ, ордук мѳккүѳрдээх түгэни быḫаарсарга, анал тыл-ѳс култууратын тутуḫар.

Истии. Истибит тиэкиḫигэр диалог баарын арааран быḫаарар.

Аа5ыы. Тиэкискэ диалог баар түбэлтэлэригэр интонацияны таба туруоран аа5ар.

Суруйуу. Диалогка сурук бэлиэтин таба туруорарга эрчиллэр.

Быḫаарыы. Диалог ѳйдѳбүлүн бэйэтин тылынан быḫааран кэпсиир.

Ал5аḫы булуу уонна кѳннѳрүү.

Диалогка сурук бэлиэтэ ал5ас турбутун сатаан кѳннѳрѳр.

Тыл. Лексика (2чаас)

Тѳрѳѳбүт дойдум айыл5ата.

Сааскы кэм кэрэ түгэннэрэ.

Тѳрѳѳбүт тыл омугу сомо5олуур

күүс.

Тѳрѳѳбүт тыл баайын, кэрэтин уонна күндүтүн туḫунан араас омук бэргэн этиитэ, хоḫооно.

Тѳрѳѳбүт тылга харыстабыллаах сыḫыан туḫунан кэпсэтии.

Тѳрѳѳбүт тылбыт кэрэтэ – олоңхо тылыгар.

Саха Ɵрѳспүүбүлүкэтигэр уус күнэ.

Тѳрүт дьарык.

Сүѳḫүнү, сылгыны иитиигэ, оттооḫуңңаа, бултааḫыңңа, балыктааḫыңңа, ыḫыах ыḫарга, уḫанарга,иистэнэргэ, толорор талааны арыйарга туттуллар араас тыл бѳлѳ5үн үѳрэтэргэ туḫаныы.

Сахалыы ааттар.

Норуот тылын туḫунан уопсай ѳйдѳбүл.

Тѳрүт уонна киирии тыллар. Эргэрбит тыллар. Саңа тыллар.

Тыл лексическай суолтата.

Хомуур суолталаах тыллар.

Тылы сайыннарыы. Саха сирин айыл5атын уонна култууратын араас кѳстүүтүн бэлиэтиир, саха тѳрүт дьарыгар туттуллар тыл бѳлѳ5үн хомуур суолталаах тылга тирэ5ирэн ситэрэр, ааттыыр, суолталарыгар сѳп түбэḫиннэрэн этии толкуйдуур.

Истии. Олоңхоттон быḫа тардыыны, тэттик уус – уран тиэкистэри диктор (о5о, артыыс) аа5ыытын истэн, айымньы ис хоḫоонун, тылын-ѳḫүн сэргэ сахалыы саңа интонациятын, тэтимин, тѳрүт дор5оон этиллиитин бол5ойор.

Саңарыы. Бэйэтин сахалыы саңатын тѳрѳѳбүт тыл үйэлээх үгэḫигэр тирэ5ирэн, саха тылын литературнай нуорматын тутуḫан чуолкайдык саңарарга кыḫалларэ

Аа5ыы. Сааḫыгар сѳп түбэḫэр тэттик уус-уран тиэкистэри (хоḫоон, кэпсээн, норуот тылынан уус-уран айымньыта, соун информация) айымньы ис хоḫоонун арыйан, сахалыы саңа интонациятын, тѳрүт дор5оон этиллиитин тутуḫан аа5арга эрчиллэр.

Таба суруйуу. Тѳрүт уонна киирии тыллар таба суруллууларын уратытын бол5ойор, таба суруйарга эрчиллэр.

Быḫаарыы. Норуот тыла, тѳрүт уонна киирии тыл, тыл лексическай суолтата диэн ѳйдѳбүллэри бэйэтин тылынан быḫаарарга холонор.

Мин аатым суолтата (дьону кытта бэсиэдэлэḫии, биир ааттаах дьонун кытта кэпсэтии, аат суолтатын быḫаарыы информацияны булуу, о.д.а.) (дьиэтээ5и бырайыак) (2 чаас)

Тыл састааба, үѳскээḫинэ уонна тыл уларыйыыта. Саңа чааḫа (9 чаас)

Тѳрүт дьарык. Бултааḫын. Байанай.

Саха Ɵрѳспүүбүлүкэтигэр бэлиэтэнэр булчут күнүгэр сѳп түбэḫиннэрэн, булт, булчуттар, байанай, айыл5аны харыстааḫын туḫунан кэпсэтии. Оннук ис хоḫоонноох тиэкистэргэ тирэ5ирэн, саңа тиэмэни арыйыы, сатабылы сайыннарыы.

Ыал. Дьиэ кэргэн. Ыал а5ата.

Саха Ɵрѳспүүбүлүкэтигэр бэлиэтэнэр а5а күнүгэр сѳп түбэḫиннэрэн, күндү киḫилэрин туḫунан кэпсэтии. Ыал, а5а туḫунан тиэкистэри туḫаныы.

Саха норуотун тѳрүт дьарыга.

Сүѳḫүнү, сылгыны иитиигэ, оттооḫуңңа, бултааḫыңңа, балыктааḫыңңа, ыḫыах ыḫарга, уḫанарга,иистэнэргэ, толорор талааны арыйарга туттуллар араас тыл бѳлѳ5үн үѳрэтэргэ туḫаныы. Норуот тылынан уус-уран айымньытын тэттик жанрдарыгар уонна олоңхо5о айыл5аны, тѳрүт дьарыгы ойуулуур кэрчиктэр.

Тылга ыйытыыны cѳпкѳ туруоруу суолтата. Ыйытыы арааһа.

Саңа чааһын туһунан уопсай ѳйдѳбүл.

Тыллары сүрүн бэлиэлэринэн (грамматическай халыыптарынан) бѳлѳхтѳѳһүн. Саңа чааһын ѳйдѳбүлэ. Саңа чааһын бѳлѳ5ѳ. Ааттар (аат тыл, ахсаан аат, солбуйар аат, да5ааһын аат). Тус туохтуур.

Тылы сайыннарыы. Саңа чаастарынан саха тѳрүт дьарыгар тутуллар тыл бѳлѳ5үн хомуур суолталаах тылга, тыл кэккэтигэр тирэ5ирэн ситэрэр, ааттыыр, суолталарыгар сѳп түбэһиннэрэн этии толкуйдуур.

Истии. Олоңхоттон быһа тардыыны, тэттик уус-уран тиэкистэри диктор (о5о, артыыс) аа5ыытын истэн, айымньы ис хоһоонун, тылын –ѳһүн сэргэ сахалыы саңа интонациятын, тэтимин, тѳрүт дор5оон этиллиитин бол5ойор.

Саңарыы. Бэйэтин сахалыы саңатын тѳрѳѳбүт тыл үйэлээх үгэһигэр тирэ5ирэн, саха тылын литературнай нуорматын тутуһан чуолкайдык саңарарга кыһаллар.

Аа5ыы. Сааһыгар сѳп түбэһэр тэттик уус-уран тиэкистэри (хоһоон, кэпсээн, норуот тылынан уус – уран айымньыта, сонун информация) айымньы ис хоһоонун арыйан, сахалыы саңа интонациятын, тѳрүт дор5оон этиллиитин тутуһан аа5арга эрчиллэр.

Таба суруйуу. Тѳрүт уонна киирии тыллар таба суруллууларын уратытын бол5ойор, таба суруйарга эрчиллэр.

Быḫаарыы. Сахалыы тыл састаабын, үѳскүүр сыһыарыыларын, грамматическай халыыптарынан тэңнээн наардыыр.

Ырытыы. Тылы састаабынан (тыл оло5о, тылы уларытар уонна үѳскэтэр сыһыарыы) ырытар.

Бѳлѳхтѳѳḫүн. Араас тылы суолталарынан, грамматическай халыыптарынан (сыһыарыыларынан) бѳлѳхтүүр.

Ханыылатан ситэрии. Ыйытыы халыыбыгар, тылы уларытар уонна үѳскэтэр сыһыарыылар халыыптарыгар сѳп түбэһиннэрэн, ханыылатан тыл арааһын үѳскэтэр уонна уларытар.

Киэпкэ киллэрии. Тылы састаабынан киэпкэ киллэрэн кѳрдѳрѳр (тыл оло5ун, уларытар уонна үѳскэтэр сыһыарыылары анал бэлиэнэн кѳрдѳрѳр).

Ал5аһы булуу уонна кѳннѳрүү.

Сахалыы тылы суруйарга тахсыбыт ал5аһы булан кѳннѳрѳр.

III кылаас (102 чаас)

Ытык ѳйдѳбүллэр.

Уруокка барыллар тиэмэлэрэ

уонна кэпсэтии түгэннэрэ

Тыл үѳрэ5ин тиэмэлэрин үѳрэтии

сүрүн ис хоḫооно

Үѳрэнээччи үлэтин

сүрүн кѳрүңнэрэ

I чиэппэр (27 чаас)

Бодоруḫарга үѳрэнэбит (тѳрѳѳбүт тыл, саңа уонна сурук култуурата) (14 чаас)

Тѳрѳѳбүт тылбыт аан дойду киэлитигэр. Тас дойдуга олохсуйбут саха дьонун тѳрѳѳбүт тылларын туһунан этиилэрэ, омуктар бодоруһар уратыларын туһунан санаалара. Саха бодоруһар уратыта омуктар кѳрүүлэринэн. Саха тылынан интэриниэт эйгэтигэр кэпсэтии, бодоруһуу уратыта.

Бодоруһуу арааһа. Тылынан эбэтэр анал бэлиэнэн бодоруһуу. Ыраахтан эбэтэр чугастан бодоруһуу. Биир эбэтэр элбэх киһини кытта бодоруһуу. Күннээ5и олох бодоруһуута эбэтэр дьылабыай кэпсэтии бодоруһуута. Бодоруһуу кыттыылаахтара.

Тѳрѳппүттэри, бииргэ тѳрѳѳбүттэри, аймахтары кытта бодоруһуу. До5оттору кытта бодоруһуу. Оскуола5а учууталлары, бииргэ үѳрэнэр о5олордуун бодоруһуу. Билбэт эбэтэр а5ыйахтык алтыһар дьону кытта бодоруһуу. Саңа култуурата. Истии. Саңарыы. Кэпсэтии. Кэпсэтии сиэрэ. Ыйытыы биэрии уонна эппиэттээһин. Саңа хаачыстыбата. Бодоруһууга ыраастык саңарыы, тылы табыгастаахтык тутуу, санааны чуолкайдык биэрии, этиини ыпсарыы суолтата. Бодоруһууга куолас суолтата (саңарыы туона, тиэмпэтэ, улахана-кырата, үрдүгэ – намыһа5а). Бодоруһууга киһи тас кѳрүңүн суолтата.

Саңа култуурата уонна туттан – хаптан бодоруһуу. Сирэйи туттуу (мимика). Этэр суолталаах хамсаныы (жест). Бодоруһууга туттуу-хаптыы суолтата (поза).

Сурук-бичик – саңа култуурата. Суругунан саңа. Сурук киһи оло5ор суолтата. Суруйуу арааһа: илиинэн суруйуу, клавиатура5а бэчээттээһин. Сахалыы сурук-бичик нуормата: таба суруйуу, сурук бэлиэтэ. Сурукка (этиигэ, тиэкискэ) тылы таба туттуу. SMS – сурук, интэриниэт нѳңүѳ суруйсуу. Тылынан саңа. Тыл этии. Тутатына тыл этии. Эрдэттэн бэлэмнэнэн тыл этии. Тыл этиигэ бэлэмнэнэр ньымалар.

Хартыынанан үлэ.

Быḫаарыы. Бодоруһуу арааһын быһаарар. Бодоруһуу култуурата киһи оло5ун хайа ба5арар түгэнигэр, арааһыттан тутулуга суох суолталаа5ын ѳйдүүр, араас холобурдары туһанан быһааран кэпсиир.

Истии култуурата. Бодоруһууга истии култууратын тутуһарга эрчиллэр. Дьон тугу этэрин бол5ойон истэргэ кыһаллар. Сэңээрэрин, сэргиирин туттуу-хаптыы бэлиэтинэн таба кѳрдѳрѳргѳ үѳрэнэр. Истэр кэмигэр ыйытыыны то5оостоохтук, сѳпкѳ биэрэргэ, санаа үллэстэргэ эрчиллэр.

Саңарыы култуурата. Бодоруһууга кэпсэтии сиэрин саңарыы култууратын тутуһар. Дьону кытта табан кэпсэтэргэ кыһаллар. Саңарар кэмигэр истэр дьонун ытыктыырын биллэрэр: биир санааны, тылы хос-хос этэн дьону сылаппат курдук саңатын хонтуруолланар. Истэр дьон санаатын сэңээрэргэ, сэргииргэ, учуоттуурга ыйытыыларга чопчу хоруйдуурга эрчиллэр. Саңарар кэмигэр куолаһын дэгэтэн (интонациятын) сѳпкѳ биэрэргэ кыһаллар, бэйэтин хонтуруолланар. Туттуу-хаптыы бэлиэтин сѳпкѳ, то5оостоохтук туттарга үѳрэнэр.

Кэпсэтии сиэрин тутуһуу. Кэпсэтии сиэрин бодоруһуу араас түгэнигэр таба туһанар. Кэпсэтии сиэрин сахалыы үгэстэрин күннээ5и оло5ор дьону кытта бодоруһарыгар туһанарга дьулуһар.

Тылы сайыннарыы. Кэпсэтии сиэрин анал тылларын (дорооболоһуу, билсиһии, быраһаайдаһыы, кѳрдѳһүү, бырастыы гыннарыы, буойуу, тѳлѳпүѳнүнэн кэпсэтии о.д.а.) дьону кытта бодоруһарыгар таба туһанарга эрчиллэр. Туттан-хаптан бодоруһууну бэлиэтиир сахалыы тыллары табыгастаахтык туттар. Сахалыы ыраастык саңарарга эрчиллэр. Саңарар саңатыгар тылы табыгастаахтык туттан, саныыр санаатын чуолкайдык, ыпсаран саңарарга кыһаллар.

Дьону кытта бииргэ үѳрэнии, үлэлээһин. Бодоруһуу араас түгэнигэр дьону кытта тапсан алтыһарга, бииргэ үѳрэнэргэ, үлэлииргэ эрчиллэр. Дьон санаатын бол5ойон истэргэ, учуоттуурга эрчиллэр.

Суруйуу. Суругунан бодоруһуу үгэһин тутуһарга кыһаллар. Таба суруйар, сурук бэлиэтин сѳпкѳ туруорар. SMS – сурук, интэриниэт нѳңүѳ бодоруһууга сурук-бичик култууратын тутуһар.

Аа5ыы. Киһи оло5ор аа5ыы суолтатын ѳйдүүр. Араас сахалыы кинигэни, сурунаалы, хаһыаты аа5ан билбитин – кѳрбүтүн дьону кытта бодоруһуутугар, тыл этиитигэр то5оостоохтук таба туһанарга эрчиллэр.

Кэпсээһин. Истибитин кэпсииргэ, айан кэпсииргэ, хартыына ис хоһоонун кэпсииргэ эрчиллэр. Тус оло5уттан, атын дьон бодоруһар үгэстэрин кэтээн кѳрбүтүттэн, бодоруһуу түгэннэрин кѳрдѳрѳр хартыыналар ис хоһооннорун арыйан сиһилии кэпсиир.

Тыл этии. Араас түгэңңэ тутатына тыл этэргэ эрчиллэр. Тыл этиигэ бэлэмнэнэр ньымалары билэр, туһанар.

Дор5оон (13 чаас)

Оскуола - биḫиги иккис дьиэбит.

Дор5оон. Дор5оон уонна буукуба. Аḫа5ас дор5оон. Бүтэй дор5оон. Сэргэстэспит бүтэй дор5оон. Хоḫуласпыт бүтэй дор5оон. Киирии дор5оон уонна буукуба.

Быḫаарыы. Тыл дор5оонтон турарын, дор5оон аḫа5ас уонна бүтэй дор5ооннорго арахсарын билиитин бигэргэтэр.. Тылга ханнык дор5оон иḫиллэрин, хаста иḫиллэрин чопчу этэр. Дор5оону таба саңарыы ѳйдѳбүлүн, суолтатын быḫаарар. Аḫа5ас дор5оон үѳскүүр ньыматын икки араастаа5ын быḫаарар. Уḫун аḫа5ас дор5оон, дифтонг саха тылын тѳрүт аḫа5ас дор5оонноро буолалларын билэр. Бүтэй дор5оон үѳскүүр ньыматынан ньиргиэрдээх уонна ньиргиэрэ суох бүтэй дор5ооннорго арахсарын билэр, быḫаарар.

Ырытыы. Аһа5ас уонна бүтэй дор5ооннору үѳскүүр ньымаларынан ырытар, быһаарар.

Бѳлѳхтѳѳһүн. Аһа5ас, бүтэй дор5ооннору наардыыр, бѳлѳхтүүр.

Араарыы. Аһа5ас, бүтэй дор5ооннор уратыларын арааран быһаарар.

Ханыылатыы. Маарынныыр бүтэй дор5ооннору быһаарар.

II чиэппэр (23 чаас)

Тиэкис (2 чаас)

Айымньы кэрэ эйгэтэ.

Уус – уран айымньы кэрэтэ.

Кѳңүл. Кырдьык. Үтүѳ санаа.

Кѳңүл. Кырдьык. үтүѳ санаа туһунан араас омук бэргэн этиилэрэ, ѳс хоһоонноро, айымньылара үѳрэтии ис хоһооно буолаллар.

Тиэкис тиибэ.

Сэһэргээһин ѳйдѳбүлэ уонна тутула.

Ойуулааһын ѳйдѳбүлэ уонна тутула.

Тойоннооһун ѳйдѳбүлэ уонна тутула.

Тиэкис ис хоһоонун тупсарыы.

Тиэкис тылын – ѳһүн тупсарыы. Тиэкискэ таба суруйуу уонна сурук бэлиэтин туруоруу култуурата.

Быḫаарыы. Тиэкис тутулун, сүрүн санаатын, тиибин арааһын, тутулун бэйэтин тылынан быһаарар.

Тэңнээһин. Хас да тиэкиһи тэңнээн тииптэрин, туох уратылаахтарын быһаарар.

Табыллыбыт уонна табыллыбатах тиэкистэр уратыларын тэңнээн быһаарар.

Ырытыы. Тиэкис тутулун, тиибин анал ырытар халыыбынан сирдэтэн ырытар.

Холбооһун. Араас тииптээх тиэкис ыһыллыбыт чаастарын сааһылаан, бүтүн тиэкис оңорор.

Түмүктээһин. Тиэкиһи ырытан, ис хоһоонун сирдэтэн, тиэкис тиибин быһаарар.

Бѳлѳхтѳѳһүн. Бэриллибит тиэкистэри тиэмэлэринэн, сүрүн санааларынан, тииптэринэн бѳлѳхтүүр.

Ханыылатан ситэрии. Бэриллибит тиэкиһи ис хоһоонугар, тиибигэр уонна тутулугар сѳп түбэһиннэрэн, ситэрэн, сайыннаран суруйар.

Эбии матырыйаалы туһаныы.

Тиэкиһи суруйарыгар, тупсарарыгар, тахсыбыт ал5аһы кѳннѳрѳрүгэр быһаарыылаах тылдьыты, таба суруйуу тылдьытын туһанар.

Ал5аһы булуу уонна кѳннѳрүү.

Тиэкиһи суруйууга тахсыбыт ал5аһы – тиэмэттэн, сүрүн санааттан, былаантан туорааһыны, тутула толорута суо5ун – анал халыыбынан сирдэтэн булан кѳннѳрѳргѳ эрчиллэр.

Этии (21 чаас)

Ийэ дойдубут – Российскай Федерация.

Москва – Россия киин куората.

Тѳрѳѳбүт дойдум – Саха сирэ.

Дьокуускай – Саха Өрѳспүүбүлүкэтин киин куората.

Этии. Этии араастара.Судургу уонна холбуу этии. Холбуу этии үѳскүүр ньымата.

Тэңңэ уонна баһылатыылаах холбуу этиилэр. Этии тутаах чилиэннэрэ. Этии ойо5ос чилиэннэрэ.

Тылы сайыннарыы. Судургу уонна холбуу этии арааһын үѳскэтэргэ эрчиллии.

Истии. Судургу уонна холбуу этиини арааран истэргэ эрчиллэр.

Саңарыы. Холбуу этии интонациятын таба саңарарга эрчиллии.

Суруйуу. Холбуу этиигэ сурук бэлиэтин таба туруорарга эрчиллии.

Быһаарыы. Судургу уонна холбуу этиилэр туох уратылаахтарын бэйэтин тылынан быһаарар.

Тэңнээһин. Араас этиини тэңнээн уратыларын быһаарар.

Киэпкэ киллэрии. Судургу уонна холбуу этиини анал бэлиэнэн киэпкэ киллэрэн кѳрдѳрѳр.

Ал5аһы булуу уонна кѳннѳрүү.

Холбуу этии табыгаһа суох этиллибитин ѳйдѳѳн кѳрѳргѳ уонна сѳпкѳ кѳннѳрѳргѳ эрчиллэр.

III чиэппэр (30 чаас)

Тыл састааба, үѳскээһинэ уонна тыл уларыйыыта. Саңа чааһа (30 чаас)

Киһи. Киһи оло5ор аат суолтата. О5о5о аат биэрэрин үгэһэ. Сахалыы уонна нууччаттан киирии ааттар.

Аат тыл. Аат тыл ѳйдѳбүлэ. Ким уонна туох диэн ыйытыылары саха уонна нуучча тылларыгар туттуу уратылара. Аат тыллары суолталарынан уонна грамматическай халыыптарынан бѳлѳхтѳѳһүн, аналларын быһаарыы. Биридимиэти уонна ѳйдѳбүлү бэлиэтиир аат тыллар. Уопсай уонна анал аат тыллар. Анал аат арааһа.

Тѳрүт уонна киирии аат тыллар.

Нуучча тылыттан киирбит аат тыллары саңарыы уонна суруйуу уратылара. Аат тыл үѳскээһинэ. Паараласпыт аат тыллар. Аат тыл уларыйыыта. Аат тыл ахсаана. Саха тылыгар аат тыл ахсаанын ураты түбэлтэлэрэ.

Тардыылаах аат тыл.

Аат тыл падежтаныыта.

Солбуйар аат тыл. Солбуйар аат тыл ѳйдѳбүлэ. Солбуйар ааттары суолталарынан бѳлѳхтѳѳһүн, аналларын быһаарыы. Солбуйар аат арааһа.

Солбуйар аат уларыйыыта.

Ахсаан аат. Ахсаан аат ѳйдѳбүлэ. Ахсаан ааттары суолталарынан бѳлѳхтѳѳһүн, аналларын быһаарыы. Ахсаан аат арааһын үѳскэтии.

Ахсаан аат уларыйыыта.

Да5ааһын аат. Да5ааһын аат ѳйдѳбүлэ. Да5ааһын ааттары суолталарынан, грамматическай халыыптарынан бѳлѳхтѳѳһүн, аналларын быһаарыы.

Да5ааһын аат арааһа (тѳрүт, киирии, үѳскээбит).

Да5ааһын ааты үѳскэтии.

Да5ааһын аат уларыйыыта.

Хартыынанан үлэ.

Тылы сайыннарыы.

Саңа чаастарынан саха тѳрүт дьарыгар тутуллар тыл бѳлѳ5үн хомуур суолталаах тылга, тыл кэккэтигэр тирэ5ирэн ситэрэр, ааттыыр, суолталарыгар сѳп түбэһиннэрэн тыл ситимэ уонна этии толкуйдуур. Бэриллибит тыл оло5уттан саңа чаастарынан тылы үѳскэтэр араас сыһыарыыны туһанан, сахалыы тыл эгэлгэтин үѳскэтэр.

Аа5ыы. Сааһыгар сѳп түбэһэр тэттик уус-уран тиэкистэри (хоһоон, кэпсээн, норуот тылынан уус-уран айымньыта, сонун информация) айымньы ис хоһоонун арыйан, сахалыы саңа интонациятын, тѳрүт дор5оон этиллиитин тутуһан аа5арга эрчиллэр.

Таба суруйуу. Тѳрүт уонна киирии тыллар таба суруллууларын уратытын бол5ойор, таба суруйарга эрчиллэр.

Быһаарыы. Сахалыы тыл састаабын, үѳскүүр уонна уларыйар уратытын туһунан бэйэтин тылынан кэпсиир.

Тэңнээһин. Саңа чаастарынан бэриллибит тыллары үѳскүүр сыһыарыыларынан, грамматическай халыыптарынан тэңнээн наардыыр.

Ырытыы. Тылы састаабынан (тыл оло5о, тылы уларытар уонна үѳскэтэр сыһыарыы) ырытар.

Бѳлѳхтѳѳһүн. Араас тылы суолталарынан, грамматическай халыыптарынан (сыһыарыыларынан) бѳлѳхтүүр.

Ханыылатан ситэрии. Ыйытыы халыыбыгар, тылы уларытар уонна үѳскэтэр сыḫыарыылар халыыптарыгар сѳп түбэḫиннэрэн, ханыылатан тыл арааḫын үѳскэтэр уонна уларытар.

Киэпкэ киллэрии. Тылы састаабынан киэпкэ киллэрэн кѳрдѳрѳр (тыл оло5ун, уларытар уонна үѳскэтэр сыḫыарыылары анал бэлиэнэн кѳрдѳрѳр).

Ал5аḫы булуу уонна кѳннѳрүү.

Сахалыы тылы суруйарга тахсыбыт ал5аḫы булан кѳннѳрѳр.

IV чиэппэр (22 чаас)

Тыл. Лексика (16 чаас)

Тѳрѳѳбүт тылбыт кэрэтэ – олоңхо тылыгар.

Норуот тылынан уус-уран айымнтытын тэттик жанрдарыгар уонна олоңхо5о айыл5аны, тѳрүт дьарыгы ойуулуурга туттуллар кубулуйбат эпитеттэри, метафоралары, тыыннаа5ымсытыыны холобурдарын үѳрэх матырыйаалыгар туḫаныы.

Тыл кѳнѳ уонна кѳспүт суолтата. Тыл кѳспүт суолтатын туттуу. Тѳрѳѳбүт тыл этигэн күүḫэ. Тыл кѳспүт суолтатын уус-уран сиḫилиир ньыма5а туḫаныы (тэңнээḫин, эпитет, тыыннаа5ымсытыы).

Тылы сайыннарыы. Саха сирин айыл5атын уонна култууратын араас кѳстүүтүн бэлиэтиир, саха тѳрүт дьарыгар туттуллар тыл бѳлѳ5үн хомуур суолталаах тылга тирэ5ирэн ситэрэр, ааттыыр, суолталарыгар сѳп түбэḫиннэрэн тыл ситимэ уонна этии толкуйдуур.

Истии. Олоңхоттон быḫа тардыыны, тэттик уус-уран тиэкистэри диктор (о5о, артыыс) аа5ыытын истэн, айымньы ис хоḫоонун, тылын-ѳḫүн сэргэ сахалыы саңа интонациятын, тэтимин, тѳрүт дор5оон этиллиитин бол5ойор.

Саңарыы. Бэйэтин сахалыы саңатын тѳрѳѳбүт тыл үйэлээх үгэḫигэр тирэ5ирэн, саха тылын литературнай нуорматын тутуḫан чуолкайдык саңарарга кыḫаллар.

Аа5ыы. Сааḫыгар сѳп түбэḫэр тэттик уус-уран тиэкистэри (хоḫоон, кэпсээн, норуот тылынан уус-уран айымньыта, сахалыы интонациятын, тѳрүт дор5оон этиллиитин тутуḫан аа5арга эрчиллэр).

Таба суруйуу. Тѳрүт уонна киирии тыллар таба суруллууларын уратытын бол5ойор, таба суруйарга эрчиллэр.

Быḫаарыы. Норуот тыла, тѳрүт уонна киирии тыл, тыл лексичесэй суолтата, литературнай тыл, түѳлбэ тыл, биир уонна элбэх суолталаах тыллар ѳйдѳбүллэри бэйэтин тылынан быḫаарарга холонор.

Бѳлѳхтѳѳḫүн. Бэриллибит тыллары тѳрүт уонна киирии тыллар, литературнай уонна түѳлбэ тыллар, биир уонна элбэх суолталаах тыллар диэн бѳлѳхтүүр.

Ал5аḫы булуу уонна кѳннѳрүү. Этиигэ уонна тэттик тиэкискэ суолтатынан, эбэтэр литературнай нуорманы кэḫэн туран туттуллубут тыллары булан кѳннѳрѳргѳ (сахалыы тыл оннугар киирии тыл, литературнай тыл оннугар түѳлбэ тыл) эрчиллэр.