"Т?рт т?лік-?аза?ты? асыл ?азынасы" ?аза? ?дебиетінен саба? жоспары

Та?ырыбы: Т?рт т?лік-?аза?ты? асыл ?азынасы.

Саба? ма?саты: 1. Білімділік: Т?рт т?лік мал жайлы білімдерін тере?дету, ж?йелеу. Бірлесіп ж?мыс жасай отырып, о?ушыны? ?з пікірін білдіруге, ойын д?лелдеуге, ?згені? ойын ты?дай білуге баулу.

2. Дамытушылы?: Ой — ?рісін, с?здік ?орын байыту, м?нерлеп, т?сініп о?уда білім-білік да?дыларын дамыту

3. Т?рбиелік: ?аза? хал?ыны? ?мірін т?рт-т?лік малмен байланыстыра отырып, о?ушыларды т?рт т?лікті ??рметтеуге, е?бек?орлы??а т?рбиелеу.

?діс-т?сілдері: баяндау, м?нерлеп о?у, с?ра? – жауап, к?рнекілік ?олдану.

К?рнекі ??ралдары: суреттер, ?осымша материалдар.

Саба? барысы:     І.?йымдастыру кезе?і. С?лемдесу.  

ІІ. ?й тапсырмасын тексеру.                                                                                                                                                                                 ІІІ. Жа?а саба?. Саба?ты? та?ырыбын, ма?сатын айту.

      -Енді , балалар, жыл?ы, т?йе, ?ой, сиырларды бір с?збен ?алай атаймыз? (т?рт т?лік)

-  Д?рыс айтасы?дар, ендеше мына сызба?а ?арайы?.  (Сызба бойынша та?ырыпты т?сіндіріп шы?амын.)

-  Т?рт т?лікке ешкі , сиыр, ?ой, жыл?ы, т?йе жатады.Оларды? ?й жануарларынан айырып атау себебі не деп ойлайсы?дар?

-  Д?рыс, оларды? с?тін, етін, ж?нін, терісін, к?шін т.б.  заттарын пайдаланатын бол?анды?тан т?рт т?лік деп атайды. Т?рт т?лікті денесіне ?арай отырып, екіге б?леді: Ірі ?ара, ?са?. Денесі ірі бол?анды?тан т?йе, сиыр, жыл?ыны ірі ?ара деп атаймыз. Сонды?танда т?йе,сиыр, жыл?ыны к?лік ретінде пайдалан?ан. Ал, ешкі мен ?ойды ?са? мал?а жат?ызады ж?не б?л екеуіні? ?рісі бір бол?анды?тан екеуі ?немі бірге айтылып, бір т?л т?рінде есептеледі.  Ата-бабаларымыз сонау заманнан т?рт т?лікті?ол?а ?йретіп, ?здеріне керекті ?німдерін алып отыр?ан. - Т?РТ Т?ЛІК – мал: т?йе, жыл?ы, ?ой, сиыр. ?аза? хал?ы осы т?ртеуін т?рт т?лік деп ата?ан. Ауыз ?дебиетінде “т?рт т?лік малды ??рады?” деген тіркес жиі кездеседі. Б?л д?улетіне с?улеті сай адамдар?а арналып айтыл?ан. Мысалы, “Байб?рі деген бар екен, Байб?рі мал?а бай екен, Т?рт т?лігі сай екен...” (“Алпамыс батыр” жырынан). Халы? т?рт т?лікті? ?р?айсысыны? са?таушы иесі бар деп ??ынып, оларды ойсыл?ара, ?амбар ата, жыл?ышы ата, шопан ата, зе?гі баба деп ата?ан. Т?рт т?лікті кейде ж?п (аша, айыр) т?я?, та? (тік) т?я? деп те атайды. ?аза? т?рт т?лікті? ішінде т?йе малын байлы? ретінде де, к?лік ретінде де, азы? ретінде де ?атты ?астерлеген. “Нар жолында ж?к ?алмас” деген м?тел осыны? ай?а?ы. “Ат – ерді? ?анаты”, “Мінсе? – к?лік, жесе? – ет” деп жыл?ы малын да аса жо?ары ба?ала?ан. Сондай-а? ?ой мен ешкі, сиыр малыны? да ?зіне т?н ерекше ?асиеттері болатынын ?мытпа?ан. К?шпелілерді?, оны? ішінде ?аза?ты? т?рт т?лік малды? ішіндегі ?астерлеп, пір т?татыны – жыл?ы. Жыл?ы к?шіп-?ону?а т?зімді ?рі ы??айлы, ?ысы-жазы жем-ш?п тілемей жайылады.Оны? азы?ы (жемі, ш?бі) ?зге малдан ?лде?айда асыл.Сол себепті де оны? еті де,с?ті де денсаулы??а шипалы екендігі ерте кезден – а? белгілі. Ешкі мен ?ойды? с?тінен ?йыт?ан айран да, ?айнат?ан ??рт пен ірімшік те ?аза?ты? с?йікті асы. Ешкіні? т?бітінен е? жа?сы ш?лі то?ылады,оны? ?ылшы?ынан есілген жіп пен ар?ан жыл?ы ?ылынан со? е? берігі саналады. «Ангор ешкісі» деп аталатын асыл т??ымды ешкілерді? ж?ні ?те ??нды. Мал шаруашылы?ында?ы та?ы бір т?лік-сиыр.Ертедегі к?шпелі ?аза?тар сиырды аз малдан?ан.?йткені сиыр малы ??шіп-?онуды? талабына сай келмей, отыры?шылы??а ауыс?аннан кейін ?ана к?бейген... Сиыр малы айры?ша ба?уды тілемейді, ?ріске ?зі кетіп,мезгілінде ?зі ?айтып келеді.?ыс айларында сиыр тек ?орада ?ана к?тіледі.Сонды?тан бас?а малдар?а ?ара?анда ол к?тімді к?бірек керек етеді.

      Ата-бабаларымыз малдан керегін ?ана алып ?ана ?оймай, сонымен бірге ?ле?дер, ж?мба?тар, ма?ал- м?телдер , жа?ылтпаштар, ?ндер-к?йлер, санама?тар арна?ан. Та?ы бір айта кететіні ата-бабаларымыз балаларын еркелеткенде??лынша?ым, ботам, ?озым деп т?рт т?лікпен байланыстырып отыр?ан.

Жа?а с?здер: т?рт т?лік мал, т?рмыс-тіршілік, к?нк?ріс,салт-д?ст?р, ?дет-??рып, шаруашылы?, ие, к?лік, пайда, байлы?, ж?н, ?ріс.

О?улы?пен ж?мыс: 14-бет, «Т?рт т?лік туралы ?ле?дер». М?нерлеп о?у.

ІІІ. Сергіту кезе?і: «А? терек пен к?к терек» ойыны.

І?. Саба?ты бекіту. С?ра?тар?а жауап.

1.Т?рт т?лікке нелер жатады?

2.Ірі ?ара т?лдерді ата. Неліктен ірі ?ара деп ата?ан?

3.Ешкі мен ?ой ?немі неге бірге аталады?

4. Т?рт т?лікті? пірлерін ата.

5.Т?лік баласын ?алай с?йеді?

6. Т?лікке байланысты ырым-тыйым с?здер білесі?дер?

7.Т?рт т?лікке байланысты ?андай та?па?тар білесі?дер?

8.Жыл?ыны? с?ті ?алай аталады? Одан не алу?а болады?

?ІІ. ?йге тапсырма: 23-бет, 1- тапсырма. Берілген ?ле?дерді м??ият о?ып шы?ып, кестені толтыры?дар.

?ІІІ. ?орытынды.

- Сонымен балалар, б?гінгі сайысымызда нелер туралы ??гіме ?оз?ады??

•        Т?рт т?лік.
•        Т?рт т?лік бізге керек пе екен?
•        Сонды?танда біз т?рт т?лікті ??рметтеп, к?тіп- ба?уымыз керек екен.