Ц – Д. Дондокова. «Би мэдэнэб…»

Ц – Д. Дондокова. «Би мэдэнэб…»

Зорилгонууд:

1. Ц-Д. Дондоковагай танилсалга. Уран гоёор зураглан харуулһан үбэлэй үзэгдэлнүүд тухай һурагшадта ойлгуулга.

2. Һурагшадай хэлэнэй нѳѳсые баяжуулга, уран һайханиие мэдэржэ, хэрэглэгдэһэн үгэнүүдтэй танилсалга. Шүлэг уран гоёор уншажа һургаха.

Хэшээлэй янза: шэнэ материал ойлгуулха хэшээл.

Хэшээлэй түхэл: шэнжэлэлгын хэшээл.

Арга методынь: эвристическэ хѳѳрэлдѳѳн, диалог.

Хэшээлэй ябаса:

1. Эмхидхэлэй үе. Шэдитэ хабарай хүгжэм доро һурагшад класстаа ороно.

- Yхибүүд, энэ һайхан хүгжэм шагнахадаа, сэдьхэлэйтнай байдал ямар гээшэб?

- Ямар абяануудые дуулана гээшэбта? Энэ жэлэй 4 сагуудай алиндань таараха гээшэб? Юундэ?

- Хабартаа байгаалида ямар хубилалта болоноб, хэн мэдэхэб?

- Би мэдэнэб хабартаа…

- Таагты даа, хэшээлдээ юун тухай хѳѳрэлдэхэ гээшэбибди?

Хэшээлэй темэ: Хабарай шэнжэ: байгаалида ямар хубилалта болодог бэ?

Хабар тухай зурагууд, хүгжэм дуунууд олон ааб даа. Зүгѳѳр уран зураашад, хүгжэм зохёодог композиторнууд, поэдүүд хүн бүхэниинь байгаалиин үзэгдэл ѳѳрын нюдѳѳр хаража, ѳѳрынгѳѳ сэдьхэлэй байдал, хандалга харуулдаг гээшэ.

Анхарагты. Уран шүлэгэй долгин дээрэ

Тиимэһээ бидэ мүнѳѳ Ц-Д. Дондоковагай «Би мэдэнэб» гэжэ шүлэгтэй танилсажа, уран зохёолшо хабарта ямараар ханданаб, һанал бодолыень тайлбарилхабди.

Урдаа ямар зорилгонуудые табиха гээшэбибди?

1. Шүлэгэй удха тайлбарилхабди.

2. Уран гоёор уншажа һурахабди.

3. Байгаалиин хубилалта тухай …

4. Эдир уншагшад, дуушад болон уран зохёолшод боложо туршахабди.

Автор тухай

Буряадай арадай поэт Ц-Д. Дондоковна Буряад ороной Хориин аймагай Байсын Yбэр нютагта 1911 ондо түрэһэн юм.

Ц-Д. Дондоковна үхибүүдтэ зорюулжа олон зохёолнуудые бэшэһэн. «Майн сэсэгүүд», «Наран тээшэ», «Шарлуухай», «Би Наран - Шарлуухайб» г.м. номуудынь хэблэгдэн гараһан.

Зохёол бүхэлеэр хадуун абалга

Багшын жэшээтэ уншалга

Зохёол бүхэлеэр хадуун абалгые элирүүлхэ

- Таанадта шүлэг һайшаагдаба гү?

- Нюдэндэтнай ямар зураг харагдахадал гэбэб? (ногоон ургана, сэсэгүүд, талаар дүүрэн хонид, горхон урдана, үхибүүд наадана, )

- Юунэй абяан шэхэндэтнай дуулдахадал гэбэб? (горхоной шаряан, хурьгадай мааралдаха, басагадай энеэлдэхэ г.м.)

Уншалга болон зохёолой анализ

Текстыень элдэб аргаар уншалга (удхыень һайнаар ойлгожо абахын тула уншаябди)

Текст дээрэ хүдэлмэри

- Юун гэжэ нэрэтэй шүлэг бэ?

Ямар һонин нэрэтэй гээшэб?

Булта уншан автор шүлэг соогоо юун гэжэ хэлэхэеэ һананаб, харюусая.

Хабар, хабар, юухэмши?

-Автор ямар юумэндэ ханданаб?

Хадын үбэрэй ургыхан гүш?

- Юундэ ургыхан гүш гэжэ һурабаб?

Ургы – хабарай түрүүшын сэсэг. Март һарада ургынууд хадын үбэрѳѳр саһан дороһоо бултайн: «Энэ биб!» - гэжэ мэдүүлдэг.

Халза малаахан хурьгахан гүш?

Yбэлэй хүйтэндэ түрэһэн жаахан хурьгад хабарай дулаанда шэнэхэн ногооной амта үзэнэ.

Ханхинуур хонхотой горхохон гүш?

Юунтэй адлишаанаб? (ханхинуур хонхотой- хонхын абяа шагнуулха). Хабарай урин дулаанһаа саһан хайлажа, горхонууд болоод, гол мүрэн, нуурнуудта шааян урдан ороно. Горхоной урдаһые иимэ уран үгѳѳр ханхинуур хонхотой сасуулна.

Оройдоол ши басагахан гүш?

Юун дээрэһээ хабарые басагахантай адлишаанаб?

Огторгойн нэгэ одохон гүш?

Хаана, хэзээ одохонуудые харахаар бэ? Һүниндѳѳ огторгойдомнай олон түмэн одохонууд ониб-аниб ялалзажа гоёор харагдадаг. Тиимэл ялагар одохон шэнги хабар лэ!

- Автор баярлана гү?

- Ямар гоёхон гээшэб, гайхан хүхин асууна.

Хабарһаа юун тухай асууһыень дахин хоолойгоороо илган уншаябди

Хабарта юун гэжэ ханданаб?

Сэсэгүүдээ уһалхаа ерээ гүш?

- Яагаад хабар сэсэгүүдые уһалхаб?

Хабарай наранай элшэ доро саһан хайлажа шииг болон тала дайдыемнай уһална. Ургынууд эртэ хабар һалбаржа, гоё һайханаараа бидэнэй нюдэ баярлуулна.

Сэдьхэлдэм яларха гээ гүш? (урихан хабарай ерэһэндэ баярлана…)

Шагнагты даа, хабар гэжэ хандана, мүнѳѳ ямар юумэндэ ханданаб? (ургы сэсэгтэ)

Ургы, инагхан ургы

- Инагхан юун гэһэн удхатайб?

- Ямар ондоо үгѳѳр хэлэжэ болохоб? (һайхан, гоёхон, хүхэхэн, сэл хүхэ ургыхан)

- Инагхан ургые юун гэжэ уряалнаб?

Ута түригѳѳ шууяы (үмдэнэй дорохи – түрии ѳѳдэнь шамаха, газар дороһоо сэсэгүүд ѳѳдѳѳ үндын һалбардаг)

Урилдан гүеы

Алтан нара амсаяы (Yдэр бүри дулаан наранай элшэ доро ургымнай үшѳѳл гоёор һалбарха)

Ѳѳр тухайгаа мэдүүлэеы.

Ойлгожо абаһан мэдэсэ, шадабарииень болон дадалыень һайжаруулга (текст сооһоо уран үгэнүүдые ололго, уранаар унншалга, зэргэсүүлгэ )

Текст сооһоо уран үгэнүүдые олохо

Хабарай ерэһые автор юунтэй жэшэнэб?

Ургыхантай

Халза малаахан хурьган

Басагахан

Одохон

Творческо хүдэлмэри

Урдатнай ургыхан, танай ургыхан , тиимэһээ «амидыруулжа хѳѳрэлдэгты».

- Танай сэдьхэлэй байдал ямар бэ? Хүн бүхэнтнай баяраа шүлэгѳѳр гү, уран үгэнүүдээр, дуугаар зураглан харуулагты…

Гэрэй даабари???