Ц.Номтоев "Эдэбхи"

Ц. Номтоевой «Эдэбхи» гэhэн зохёолоор хэшээл-конференци

Зорилгонууд

Практическа: Уншаhан зохёолоо шуулбэрилхэ, темэ, идей элируулхэ; бэлдэһэн ажалаа олон зоной урда хөөрэжэ, өөрынгөө һаналые үндэһэлэн баримталха, туйлаһан дүнгүүдээ ойлгуулжа үгэхэ, мэдэсэеэ бодото хэрэг дээрэ зүбөөр хэрэглэлгэ.

Һургалгын: Олон мэдээсэл сооһоо тон хэрэгтэйгээ шүүжэ абаха, тэрэнээ ойлгосотойгоор, сэдьхэлээ хүдэлгэжэ, үгтэһэн саг соо хөөрүүлжэ һургалга, хэшээл-конференцидэ бэлэдхэл.

Хүмүүжүүлгын: Мүнөө үеын шэнэ бодол, шадабаритай, оньһон техникэтэй дүтэ танил залуу үетэниие хүмүүжүүлгэ, тоонто нютагаараа омогорхохо, тэрэнээ дээрэ үргэхэ хүнүүдые бодхоолго.

Хүгжөөлгын: Эхэ орондоо, хажуудаа һууһан арад зондоо хүндэтэйгөөр хандалга, ухаан бодолой хүгжэлтэ, харалгын болон хадуун абалгын арга боломжонуудые, аман хэлэлгэ хүгжөөлгэ.

Булэг булэгоор худэлмэрилхэ

Хэшээлдээ бэлэдхэл:

-Презентаци бэлдэлгэ

-доклад бэлдэлгэ

-хэрэгтэй материал суглуулалга

Хэшээлэй гол шухала асуудал: hурагшад ямар эдэбхи гарганаб? Ямар загаhад Тужын нуурта удэхэ бэ? Байгаалияа хамгаалгын ямар асуудалнуудые шиидхэхээр бэ?

Хэшээлэй тусэб:

1. Багшын оролто угэ

2. Уран зохёолшын творческо намтар, туужа тухай

3. Буряад орондо удэдэг загаhад

4. Уhантай холбоотой hургаал заабари.

5. Байгаалияа хамгаалая.

Хэшээлэй ябаса

I. Эмхидхэлэй үе

— Сайн байна, үхибүүд! Наашаа анхаралаа хандуулая!

Соносхол.

Абьяастай hурагшадай анхаралда!

Февралиин 26-да, удэрэй 15 сагта hургуулиин ехэ танхим соо «Эхэ байгаали-манай баялиг» гэhэн шэнжэлхы конференцидэ хабаадахыетнай уринабди.

Буряад хэлэ, литературын,

биологи, географиин

багшанарай методическа булгэмууд.

Соносхолдо анхаралаа хандуулагты.

-Конференци ямар нэрэтэйб?

-Ямар багшанар унгэргэнэб?

-Юундэ биологиин, географиин багшанар хабааданаб?

-Биологи юу узэдэг бэ? (амитай байгаали, бактериhээ эхилээд лэ хун болотор)

-Географи юу узэдэг бэ? (газар, газарай байгуулга, буридэл, байгаалиин узэгдэл)

-Юундэ 3 булэг багшанар конференци унгэргэнэб?

(Байгаали тухай хоорэлдэхэдоо, бидэ нэн туруун энэ предмедууд дээрэ ундэhэлнэбди.)

-Харин манай предмет юугээрээ холбоотойб?

(Уран зохёол дээрэ ундэhэлхэ байна)

Тиимэ, юундэб гэхэдэ гол асуудалынь уран зохёол болоно.

-Юундэб гэхэдэ, Ц.Номтоевой «Эдэбхи» гэhэн уран зохёол дээрэ ундэhэлэн, бидэ байгаали тухай, тэрэниие хамгаалга тухай хоорэлдэн, шэнжэлхы конференцидээ бэлэдхэл унгэгэхэбди.

Тиимэһээ ажалайнгаа үрэ дүн харахабди. Бүлэг бүхэн урда гаража, хэһэн ажалаараа тоосохобди.

II.   Ажалнуудаа хамгаалга

Зорилгонууд:

Бүлэгүүдэй ажалаа харуулхадань, таанад һонин юумэнүүдые саарһан дээрэ бэшэжэ абахат.

Эгээл туруун манда Ц.Номтоевой намтар тухай, «Эдэбхи» гэhэн зохёол тухайнь хэн хэлэжэ угэхэб?

1. Уран зохёолшын творческо намтар, туужа тухай

Цокто Номтоевич Номтоев

(1910-2003)

Янжина : СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшуун

Буряад ороной арадай уран зохёолшо

Буряадай гурэнэй шангай лауреат

Социалис ажалай герой

Росси болон Буряад Республикын габьяата багша

СССР-эй эрдэм hуралсалай отличник

Сарюна: Цокто Номтоевич Номтоев 1910 ондо Хэжэнгын аймагай Хөөрхэ нютагта түрэһэн юм. Багшанарай техникумэй hуулдэ дүшөөд жэлэй туршада Яруунада багшын ажалда худэлоо.

Янжина: Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда дүрбэн жэлэй туршада ябаха зуураа, Цокто Номтоевич шэн габьяа, эрэлхэг зориг харуулһан байна. Габьяаень гэршэлһэн хэдэн олон орден, медальнууд тэрээнэй үбсүүе шэмэглэнэ.

Сарюна: Улаан бургааһандал ургажа ябаашадта зорюулжа бэшэгдэһэн уран зохёолнуудые дурдангүй үнгэржэ болохогүй ха юм. Залуу үетэндэ зорюулһан зохёолнуудые эдэ болоно: “Эдэбхи” (1956), “Далинууд” (1961), “Хилээмэн” (1965), “Һайн хүн” (1972), “Сын табунщика” (1978), “У лесного озера” (1974).

Янжина: Тиимэһээ Цокто Номтоевич бэшэһэн уран зохёолнуудаараа хүйһөөрөө арад зонтоёо, һурагшадаараа холбоотой зандаа.

Цокто-багша үхибүүдые алишье талаһаань арадай ёһоор хүмүүжүүлхэ хэрэгтэ хамаг хүсэ шадалаа, эрдэм бэлигээ, халуун зүрхэеэ зорюулаа гэжэ хэлэхэдэ буруу болохогүй: аяар 40 гаран жэлэй туршада багшалан ябахадаа, хэды олон үхибүүдэй “хүлынь дүрөөдэ, гарынь ганзагада“ хүргөө гээшэб?!

Сарюна:

Эдэбхи

Эндэ «Эдэбхи» гэhэн түрэл байгаалияа хамгаалха, тэрэнэйнгээ баялиг элбэгжүүлхэ хэрэгтэ hурагшадай эдэбхи тухай бэшэнэ. Саашаа эхэ байгаалидаа наринаар, хүндэтэйгөөр хандадаг бологты гэжэ маанадые уряална. Мүнөө үедэ хизаар ороноо шэнжэлгэ, байгаалияа хамгаалга тон шухала ажал гэжэ энэ зохёолhоо мэдэжэ абанабди.

Янжина: «Эдэбхи» -энэ туужа, эпическэ зохёол, хэмжээгээрээ багашаг, гол нюурай ажабайдалда ба ажаhуудалда болоhон уйлэ хэрэгуудые, мун тэдэнэй харилсаа, hанаа сэдьхэлэйнь байдал харуулна. Хэдэн геройнуудтай, тэдэнэй hанал бодол, эрмэлзэл hайхан юумэн тээшэ тэгуулэнхэй.

Бидэ конференци унгэргэхэдоо, юундэ биологиин багшанар хабаадалсанаб?

(зохёол соо загаhад тухай хэлэгдэнэ)

-Хэнэй хоороонhоо энэ биологитой холбоотой байhыень мэдээбта?

(биологиин багша-Амгалан Зоригтуевна-46, Янжама басаган-46 н., 60 н.)

1. Буряад орондо удэдэг загаhад

Манай булэгтэ «Буряад орондо байдаг загаhад» гэhэн темээр материал суглуулха гэhэн даабари угтэhэн байгаа.

Тиихэдээ Ц.Номтоевой «Эдэбхи» гэhэн зохеол соо ямар загаhад тухай хэлэгдэнэб гэжэ бэлдээбди.

1 сл.-Алдар Дамбаев.

БАЙГАЛАЙ ЗАГАҺАД

Байгалда 45 янзын загаһад амидардаг. Нэн түрүүн ямар загаһад бэ гээд тоолобол: омоли, тоһон жараахай, хилмэ, сагаан загаһан, үгышье һаа Кабанскын буряадууд һэлбэрүүһэн гэдэг, ялаагана, алгана, сурхай, хадарин, гутаар, хаб загаһан болон бусад. Эндэ даб дээрээ мэдээжэ, олзоборидо ородог загаһад нэрлэгдэбэ.

Байгалай эгээл мэдээжэ амитад болбол суута омоли болон хаб загаhан гээшэ.

2 сл.- Жаргал Мархаев.

“Эдэбхи” гэһэн туужада элдэб янзын загаһад тухай хэлэгдэнэ.

Энэ туужа соо хөөлэнти, алгана, гутаар, зэбгэн, камбала, сурхай, тула, сазан, лещ, омоли, карп гэһэн загаһад тухай хэлэгдэнэ.

3 сл.- Номин Дамбаева.

Жэшээлбэл, алгана тухай иимэ юумэн бэшээтэй

Баир гэжэ хүбүүн алганын араг яhа асараа hэн.

Алгана бэеэрээ томошог, үргэншэг.

Бүхэгэр нюргань хара-ногоон үнгэтэй,

5-9 хара зурлаануудтай,

тэдэнь тэрэниие эреэн болгоно.

Хэмжүүрынь: 800-1200гр, утань:54 см.

4 сл.- Адьяна Дамбиева.

Сурхай 1 кг ехэ болохын тулада 20 кг бусад загаhа хюдадаг.

5 сл.- Алдар Дамбаев.

• Тула- утань 1,5 (метр хахад) -2 метр.

• Хэмжүүрынь- 60-80 кг.

• 10-34 мянган турьhэ гаргадаг,тэдэ 1 hара соо жараахай болодог.

• Улаан номдо оронхой.

6 сл.- Жаргал Мархаев.

6-дахи классай Тужын нуурта загаha усхэбэрилхэ гэжэ шиидээ, нуур шэнжэлхээ ошоо.

Шэнжэлгэнь иимэ юумэ харуулаа: Нуурайнь талмай 19 гектар.

Зүүн захаараа гүнзэгы, баруун хажуугаараа гүйхэн, зарим газартаа намаг шабартай.

7 метр хүрэтэр гүнзэгы газар бии.

7 сл.- Номин Дамбаева.

hурагшад нуур шэнжэлхэдээ, 17 янзын хорхой шумуул тэндэ бии гэжэ мэдэбэ.

8 сл.- Адьяна Дамбиева.

Энэ нуур соо 21 янзын ургамалнууд бии.

Тэдээн сооһоо 9 ургамалнуудыень сохом загаһан эдидэг.

6-дахи булэг соо hурагшад загаhа нуурта табиhан тухайнь хэлэгдэнэ.

Василиин хугшэн баабай: «Табиhан загаhантнай тааража удэг, оролдоhон таанарай омогорхол болог»-гэжэ уреэнэ.

-Юундэ Тужын нуурта анхандаа загаhад удоогуй гээшэб? (58)

-Муноо «Уhантай холбоотой hургаал заабари» гэhэн темэ шагная.

1. Уhантай холбоотой hургаал заабари.

Ц.Номтоевой «Эдэбхи» гэhэн зохёол уншаhанай hүүлээр манай булэгтэ “Уһантай холбоотой ёһо заншалнууд” гэһэн темээр материал суглуулха гэһэн даабари үгтөө. Энэ презентаөи бэлдэхэдээ, манай бүлэг электрон ном соохи материал, интернет сооһоо фото-зурагуудые хэрэглээбди. Үшөө “Ёһо заншалнуудһаа” гадна бидэ үшөө “һургаал заабари”, “Уһантай холбоотой оньһон үгэнүүдые” танай анхаралда дурадханабди. Манай бүлэгтэ Уһантай холбоотой еһо заншалнүүд гэһэн темээр материал бэлдээбди.

1 слайд : читает Даши

2 слайд САРАНА: Бурханай урда табигдадаг 8 тахилай зүйлдэ арюудхаха уһан, хүртэхэ уһан – аршаан заатагүй ородог. Арюудхаха уһанһаа бурханаа сабдадаг заншал бии. Уһантай холбоотой ёһо заншалнууд тон олон. Жэшээнь:

3 слайд Зарим нэгэ хэды заншалнүүд тухай хөөрэжэ үгэхэмнай : ГУНЗЕН-ДУЛМА:

• Уһан жэлдэ түрэһэн хүн уйламхай, уян сэдьхэлтэй байдаг гэхэ.

• Хара уһа харьялса бусалгахагүй.

• Хара уһа хүндэ хэжэ үгэдэггүй, заатагүй сайдамлаад хэжэ үгэхэ.

• Хара уһа һамархагүй.

• Хара уһа хүн руу сасахагүй.

• Галдаа уһа адхажа болохогүй.

• Уһа адхажа, галаа унтаргаахагүй.

4 слайд ГЕНА:

• Уһа бузарлуулжа, булангиртуулхые урданай зон ехэ сээрлэдэг байгаа.

• Аршаан, булаг мэтын уһанда һү, сагаан эдеэ оруулхые ехэтэ хоридог һэн.

• Уһа удхаха шанага, хүнэгөө һайн угааха, муухай юумээр уһа удхажа болохогүй

• Уһа булагай, аршаанай ойро газаалхагүй.

• Зундаа шара сэсэгэй сэсэглэһэнэй удаа уһанда ороходо болохо.

• Худагай, булагай уһые удхажа худхахагүй, сэбэрээр абаха.

• Худагһаа малаа холохон байлгаад, хобоогоор гү, али хүнэгөөр зөөжэ уһалха.

5 слайд:Сарана• Уһа голдо машинынгаа тооһо шорой, шабар угаахагүй, уһанай тунгалагые бузарлана, амитадые хорлоно, үбшэлүүлнэ, зобооно.

• Уһа голоо бузарлахагүй: жэбэтэй түмэр түдэгэ, шэл шонхо, сайдам, шуһанай дуһал оруулхагүй.

ҺУРГААЛ ЗААБАРИ

6 слайд :ДАШИ: • Ямаанай мяха, мойһо эдеэд, хүйтэн уһа уужа болохогүй, санхатажа болохо.

• Айраг, сэгээ болон тараг уугаад, зөөхэй эдеэд, һүүлээрнь уһа уужа болохогүй, уруу һууха.

• Үглөөгүүр үлэн бэедээ бусалһан уһа уужа байгаа һаа, хото хоолой сэбэрлэгдэдэг, бэе нягтардаг гэхэ.

• Хурганай үбшэнэй эхилээ һаа, бусалһан тон халуун уһанда хээд, хурганайнгаа арһанай уршыжа сайтар байлгаха. Энэ арга хэдэн дахин дабтаха.

• Дабһатай далайн уһанай эрьеын сагаан хөөһөөр хоолойн ангина аргалдаг.

• Амяа хаагдажа ханяадаг (астматай) хүндэ далайн эрьеын агаар тон туһатай гэдэг.

7 слайд:Гена

:Гол мэдэн тууба,

Горхо мэдэн уһалба.

Уһан ута юм,

Газар холо юм.

Уһан соо унабал,

Хуурайгаар гарахагүй.

Улад зондо унабал,

Нэрэ бүтэн гарахагүй.

Манай уhантай холбоотой оньhoн үгэнүүдые үшөө суглуулха hанаатайбди !

-«Уhантай холбоотой заншалнууд» гэhэн темэ юундэ шэлэhэн байнабта?

-«Эдэбхитэй» юугээрээ холбоотойб?

-Зуб, энэ зохёол юугээрээ географитай холбоотойб?

(Тужын нуурта hурагшад загаhа усхэбэрилхэ гэжэ шиидэнэ. Тужада анхандаа Хориин леспромхоз байhан гэдэг), 48-дахи нюурта 7-дохи «б» класс

-Тужын нуур тухай зохёол соо юун гэжэ бэшээтэйб? ( 51)

-Энэ пейзажна зураглал болоно, тиимэ гу?

-Загаhа усхэбэрилхэ гэжэ hурагшад эдэбхи гаргана, тиихэдээ байгаалидаа нэнэ туруун ямараар хандаха ёhотойб?

1. Байгаалияа хамгаалая.

Буряад зон байгаалидаа ехэ наринаар хандадаг байhан юм. Гол горхоной, аршаан булагай уhые бузарлаха гээшые нүгэлдэ тоолодог, ой модоёо дэмы отолдоггүй, газар онгилон малтадаггүй, хада хабсагайнуудай ойро хүрэдэггүй байгаа.

Газар дэлхэйн Эхэ болохо зургаан зүйл хамаг амитанда ажамидарал үршөөhэн Эхэ Байгаалимнай бүхы юумые бэе бэедэнь нягта холбоотойгоор , өөрсэ тэнсүүритэйгээр мүндэлүүлээ. Харин hүүлэй үедэ машина техникын хүгжэhэнhөө уламжалан, хүн түрэлтэнэй байгаалияа гамнангүйгөөр ашаглаhанhаа боложо, байгаалиин бодото шарай урданайхиhаа нилээд хубиланхай.

Ажамидаржа hууhан Буряад орондомнай дэлхэйн шэмэг Байгал далайгаа тойроод hамар жэмэсээр элбэг хада уулануудшье, эм домто ургамалаар баян тала дайдашье, мүнхын аршаантай булаг горходшье хуу бии. Шэдхэ ой тайгадамнай ан гүрөөл, дали жэгүүртэ шубууд, гол горход соомнай загаhа жараахай, уhанай шубууд ажамидаржа байдаг. Эдэ барандаа бэе бэеһээ дулдыданги табисууртай. Тиимэhээ оршон тойронхи байгаалияа нюдэнэй сэсэгы мэтээр хамгаалга – хүн бүхэнэй нангин уялга.

Эртэ урда сагhаа элинсэгүүднай уhа голдоо, ой тайгадаа гамтайгаар хандажа, амитанай үдэсэ таhараагүй, ургамалай түхэл тэрэл хэбээрээ хэдэн зуугаад жэлдэ байhан гээшэ.

Һүүлэй үедэ элинсэгүүдэйнгээ сахижа ябаhан ёhо заншал мартажа, байгаалидаа эзэн бэшээр ханданабди. Ой модо эхи захагүй отолходомнай, уhа гол эхинhээ хатажа эхилээ. Ойгоор дүүрэн түгсүүлнүүд үлэнэ. Хүбшэ тайгада хүнэй гэмээр түймэр носожо, халсагай толгой үлэнэ. Амитадайшье аймаг үсөөржэ эхилэнхэй.

Тиимэhээ элинсэг хулинсагуудайнгаа хирэ тооhогүй сэбэр агаар, арюун сэл хүхэ уhа дамжуулhандань баярлан, саашанхи үедөө, үри хүүгэдтээ тэрэ зандань дамжуулаял!

III. Рефлекси (бодомжолжо, шүүмжэлжэ үзэлгэ)

Зорилгонууд: өөһэдтөө зүбөөр, үнэн сэхээр сэгнэлтэ үгэлгэ..

Хэһэн ажалайнгаа шүүмжэлэл хэлгэ: урдаа табиһан зорилго хэр зэргэ бэелүүлэгдээб, дутуу дунданууд, бүлэг соохи гэшүүдэй хоорондохи харилсаан ямар байгааб, үшөө ондоогоор хэхээр байгаа гү, али энэ баримталһан арга тон тааруу гү г. м.

-Зай, муноо соносхолдоо анхаралаа хандуулая.

-Бэлдэhэн элидхэлнууд сооhоо энэ конференцидэ хэрэглэхэ, таараха элидхэл бии гу?

-Юугээрээ таараха гэжэ hананабта?

-«Уhантай холбоотой ёhо заншалнууд» гэhэн элидхэл абаашахаар гу?

(Таараха, юундэб гэхэдэ энэ арадай аман зохёол. Заншалнуудые баримталаа hаа, бидэ баhал байгаалидаа гамтайгаар хандахабди).

Энэ конференцидэ бэлдэhэн худэлмэринууд сооhоотнай ямар темэнууд орохоб? Ямар юумэндэ хандуулха болонобта? Бэлдэhэн темэнуудтнай энэ байна, ямар предмедтэй холбохобта? Биологитой гу, географитай гу? Ямар темэнуудээр бэлдээ hэмта, эндэ оруулхын тулоо муноо булта зубшэн хэлсэхэбди. Хэндэ угэ байнаб?

IV. Дүн гаргалга

Ажал гүйсэдхэгшэдтэ баяр баясхалан хүргэлгэ, шүүбэрилэн үзэлгэ.

Проектнэ ажалай үрэ дүнгэй сэгнэлтын хэмжүүрнүүд:

· Бэеэ даанги, өөрын хэһэн хүдэлмэри

· Темын шухала ба хойшолуулагдахаар бэшэ, мүнөө үедэ тааруу байлга

· Темэеэ дүүрэнээр харуулалга

· Асуудалаа онсо һониноор шиидхэлгэ

· Хурса, уян, тодоор үгэ хэлэлгэ

· Ажалай шанар

· Шэнжэлэлгын гүнзэгы бодол

· Үнэншэхөөр үндэһэ баримтанууд

Тобшолол: соносхолоо хараябди.

Абьяастай hурагшадые уринабди гэнэ. Та абьяастай байба гут? Ямар hурагшадые абьяастай гэхэб? (hонирхолтой, hонюуша, )

«Эдэбхи» гэhэн зохёол соо хэлэгдэhэн hурагшадтал адли ямар байха ёhотойбта? (ажалша, эдэбхитэй, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ……)

-Хизаар ороноо шэнжэлгын талаар манай hургуулида ямар ажал хэгдэнэб, таанар хабаадана гут?

(Зунай зуhалан болохо манай «Туяа» лагерьтэ мун иимэ ажал ябуулхаар)

48-дахи нюурта уншая, сурхайе хаана усхэжэ болохоб?

-Бэрхэт даа, бултадаа зохёолой геройнуудтал адли зун бури ооhэдынгоо уусхэл, эдэбхи гаргажа, хизаар ороноо шэнжэлжэ, байгаали хамгаалгада тон шухала ажал хэжэ ябахыетнай хусэнэб. Баяртай! Конференцидэ булта эдэбхитэйгээр хабаадая!