Буряадай суута уран зурааша Цыренжаб Сампилович Сампиловай «Талын дуран» гэhэн зураг манай Буряад орон соо хэн мэдэхэгүйб даа. Үнгэтэ шэрээр, уран гарай, биирын хүсөөр бүтэhэн зураг ямар гоёб, суранзан шэнги татажа байдаг.
Ярууна нютагhаа уг гарбалтай Цыренжаб Сампиловай түрэhөөр 130 жэлэй ойн баярта үдэрнүүд мүнөө жэл тэмдэглэгдэхэ. Тиимэhээ тэрэ ямар габьяатай хүн ябааб, яажа мэргэжэлтэ уран зурааша болооб гэхэ мэтэ асуудалнууд бии боложо, шэнжэлэлгын хүдэлмэри бэшэбэб. Энэ ажалаа бэелүүлхэ хэрэгтэм манай нютагай бэлигтэй журналист Эрдэни Цырендоржиевич Бальжинимаевай «Уран биирын аялга» гэhэн ном ехэ туhатай байба. Энэ ном ехэ анхаралтайгаар уншажа, олон hонирхолтой мэдээсэлнүүдтэй танилсажа, мэдэжэ, ойлгожо абаhан зүйлнүүдтэй олон тоото hурагшадые танилсуулха зорилготойб.
Энэ ном 1993 ондо Цыренжаб Сампиловай түрэhөөр 100 жэлэй ойдо зорюулагдан, буряад хэлэн дээрэ бэшэгдэhэн байна. 107 хуудаhатай хэдэн гаршагтай хубинуудhаа бүридэhэн ном. Номой гадар дээрэ уран зураашын портрет үгтэнхэй. Энэ портрет 1925 ондо бүхы дэлхэй дээрэ суурхаhан ород арадай зурааша, эрдэмтэн Николай Константинович Рерихэй зураhан.
Эрдэни Бальжинимаев энэ ном зохёохы ажалдаа тон харюусалгатайгаар хандажа, уран зураашын Догно, Улаан-Малшан нютагуудаар зорюута ябажа, олон зонтой хөөрэлдэжэ, уулзажа, ехэ ажал ябуулhан габьяатай.
Уран зураашын намтар тухай шэнжэлэлгэ хэхэдээ, буряадай ахамад, элитэ уран зохёолшод Хоца Намсараев, Цогто Номтоевой дурсалганууд дээрэ тогтон, hонирхолтой зүйлнүүдые шэлэн абабаб.
Үелжэ ябаhан нүхэр Хоца Намсараев хани нүхэрэйнгөө намтар hайн мэдэхэ байгаа. Олон үхибүүдтэй, үгытэй Очиртоной үүри Сампил үхибүүгүй байhан, нарай хүбүүнэй түрөөд байхада, эрихэдэнь үгэжэ, нүхэрөө хүбүүтэй болгоhон түүхэтэй. Хэды эрхээр өөдөө болоошье hаа, эсэгын үгытэй ядуу байhанhаа баян Гамовай хони адуулжа, 8 наhанhаа олзо бэдэрдэг болоо hэн.
Хоца Намсараевай тэмдэглэhээр, хүбүүн малда дуратай, илангаяа мориндо ехэ хорхойтой байгаа.. Үдэр бүри hайхашаадаг хони, үхэр, мори гэхэ мэтэеэ зураха гэжэ оролдодог болоо. Үгытэй Сампилай хүбүүндэ саарhан, карандаш, шэрэ будаг хаанаhаа олдохо бэлэй, тиимэhээ бишыхан Цыренжаб өөрөө оролдожо, хүлдүүрэй шэнэхэн модон самбар дархалаад, тэрээндээ хөө тоhон хоёрые түрхижэ үнэhэдөөд, тэрээн дээрээ үзүүртэй харганаагаар мори, хони, үхэрнүүдээ зуража эхилээ hэн. Эжы абадаа зураhан моридоо харуулжа, тэдэ хоёрынь зурааша хүбүүтэй болохомнай гэжэ үнэнхэ зүрхэнhөө баярлан, хүбүүнэйнгээ мүндэгэрхэн магнайень мээхэрхэн таалаhан гэдэг. Энэнь хадаа эжы абын алтан үреэл байгаа гэжэ Х.Намсараев бэшэhэн байдаг.
Уран зохёолшын тэмдэглэhээр, Цыренжаб Сампилов эдир залууhаа зууhан зориhоноо табидаггүй байhан, ород арадай уран зурааша Жуков Иннокентий Николаевичтай уулзажа, шабинь болоhон, багшаяа дулааханаар дурсажа, «Тэрэ болбол намда агууехэ арадай уран hайханай зурагай нюурые анха түрүүн танюулжа үгэhэн, хэзээдэ мартагдашагүй ашатай хүн юм», - гэдэг бэлэй.
Уран зохёолшо, сэрэгшэ, багша Цокто Номтоев «Зонойл хүн бэлэй» гэһэн статья соогоо иигэжэ бэшэһэн байдаг: «Уран зохёол уран зураг хоёр анхан сагһаа нэгэ үедэ түрэн мандажа, эхир шэнги хамта хүгжөө. Орон нютагаа, буряад арадаа, соёл хүгжэлтөө хамтынгаа бүтээлнүүдээр шэмэглэн, али бүхы талаһаань харуулан магтажа шадаа».
Эрдэни Бальжинимаев өөрынгөө hанамжа – «Бүхы Буряадые суурхуулха хүбүүн Догнодо түрэбэ, Хэндэдэ хүдэржэбэ, бэеэ олобо» гэhэн гаршаг доро бэшэhэн байна. Цыренжаб Сампилов 1893 ондо Догнодо түрэhэн, харин хони адуулжа хүдэржэhэн, өөдөө болоhон, бэеэ олоhон нютагынь Хэндын үртөө болоно.
Малша зоной дундаhаа гараhан Цыренжаб Сампилович Сампиловай гаталhан ажабайдалай харгы үргэн дэлисэтэй гэжэ тэмдэглэлтэй. Буряадай уран соёлой, искусствын түүхэдэ уран зураашын оруулhан хубита тон ехэ. Аша туhатай ажал хэрэгынь үндэрөөр сэгнэгдэнхэй, нэрэнь мүнхэлэгдэнхэй!
Бэлигтэй уран зурааша хамтадаа табан зуун гаран зурагуудые зураhан байна.
«Талын дуран» гү, али «Талын хоёр инаг» зураг Москвада зүүн зүгэй соёлой Гүрэнэй музейдэ табигданхай байдаг, Улаан-Үдын музейдэ, Нарhатын галерейдэ зурагай буулгабари бии юм. Энэ зураг Америкэ, Лондон абаашажа харуулагдаhан. Цыренжаб Сампиловай басаганай, Лыгжима Сампиловагай хэлэhээр, Ханда эжынь дала наhандаа бүд дээрэ олон үнгэтэй ниидхээр оёжо, зурагай урлалга хэhэн.
«Ургашан» зурагай хүсэн ехэ даа, зурагhаа түргөөр холо болохо шадалгүй, тэндээ зогсон харажал байхаар. Хээрын адуун сооhоо ургашад эмнигые иигэжэ барижа, hургадаг байгаал даа гэhэн hайхан мэдэрэлдэ абтахат.
«Хонишон». Энэ зураг минии hанахада, Сампиловай бага наhанай намтар харуулhан болоно, уран зурааша бага наhанhаа хони ямаа адуулжа, халуун хүйтэниие үзэhэн хүн ха юм. Энэ зураг 1927 ондо бэшэhэн байна.
«Адуун хээрэ» (1946 он). Энэ бүтээл Сампиловай эрхим hайн пейзажуудай тоодо ородог. hалхитай, бүрхэг үдэрые шадамар бэрхээр харуулжа шадаhан, моридой дэлhэ, hүүл хиидхүүлхые яаhан бэрхээр зурагай хүсөөр харуулагдаа гээшэб.!
23 хуудаhан дээрэ зураhан «Хори буряадуудай түрэ хурим» бүтээл бии гэжэ мэдэхэ болобоб. Урданайнгаа үндэhэн ёhо заншал мартангүй, сахижа ябахые зурагууд дээрээ харуулжа, залуу үетэндэ тон аша туhатай хэрэгсэл болгон үгөөл даа.
Буряад ороноо, түрэл арадаа, түрэhэн дайдаяа суурхуулhан, түрэл байгаалиин hайханиие, табан хушуун малаа магтаhан зурагуудай, уран зурааша Цыренжаб Сампилович Сампиловай баян
намтараар, гаталhан ажабайдалаар омогорхон, баясан байнаб. «Уран биирын эзэн» хадаа уран зурааша Сампилов болоно.
Түрэл нютагаймнай байгаали ямар hайхан бэ! Түрэл нютагтаа үшөө ехэ дуратай болохые уряалhан зурагуудыень хододоо минии сэдьхэл зүрхэндэ хадагалаатай байха.
Энэ хүдэлмэри бэшэжэ, уран зурааша Цыренжаб Сампиловай намтарhаа минии ойлгожо, хадуужа абаhан шухала зүйлнүүд иимэ байна:
1. «Хүн болохо багаhаа, хүлэг болохо унаганhаа», - гэhэн буряад арадаймнай сэсэн мэргэн үгэнүүд уран зурааша Ц.Сампиловай намтарые гэршэлнэ, тон тааруу байна.
2. Бэлигтэй уран зурааша Ц.Сампиловай зурагууд харагшад зониие түрэл орондоо, байгаалидаа дуратай болгохо, аршалжа, хамгаалха хэрэгтэ туhатай байха гэhэн найдал түрүүлнэ.
3. Бурханhаа, байгаалиhаа үгтэhэн онсо бэлигээ бэелүүлхэ хэрэгтэ зориг, эрмэлзэл, хүсэл, тэсэбэри, эхэ эсэгын дэмжэлгэ хэрэгтэй гэhэн ойлгосо мэдэхэ болобобди.
4. Үнэн сэхэ, хэhэн ажалдаа дуратай, хандаса hайнтай, олон нүхэдтэй ябаха шухала, зондо туhалха, дэмбэрэлтэй үйлэ хэрэгүүдтэ хабаасалдаха аргатай байха.
1927 ондо, Октябриин хубисхалай 10 жэлэй ойдо зорюулагдаһан Буряад-Монголой уран зураашадай бүтээлнүүдэй үзэсхэлэн Улаан-Yдэдэ нээгдээ һэн. Цыренжап Сампилов олон зурагуудаа харагшадай, мэргэжэлтэдэй һонорто табиһан юм. «Талын дуран» гэhэн тэрэнэй гайхамшагта бүтээл харагшадай анхарал татажа, дура сэдьхэлыень буляагаа. Тэрэ гэһээр тоогүй олон зон энэ зурагые хаража һайшааһан, гоёшооһон байха юм.
Энэ зурагай мүндэлһөөр тэгшэ 50 жэл үнгэрхэдэ, 1977 ондо Буряадай арадай поэт Дамба Жалсараев «Талын дуран» гэжэ гаршагтай шүлэгөө Цыренжап Сампиловай мүнхэ дурасхаалда зорюулһан юм. Инаг дуранай дайдаар дүрөө ниилүүлэн хатаруулһан хоёр «зүүдэн шэнги жаргал соо зүрхөө ниилүүлэн табилуулна» гэһэн урматай һайхан уран дүрэ поэт зураглана.
«Талын дуран»
Yнгын сэсэгээр анхилhан,
Yбhэ ногоогоор халюурhан
Yргэн талын аажамда
Yдэрэй наран таашаана.
Хүдэр hайхан шарайтай
Хүбүүн ташаалдин нэнгэнэ,
Дууруу хүүхэн урматай
Дулааханаар энгэнэ
Зүүдэн шэнги жаргал соо.
Зүрхөө даран гэшхэлүүлнэ,
Дүүрэн баярай охин соо
Дүрөө ниилүүлэн хатаруулна.
Уран зурааша Цыренжаб Сампиловай «Талын дуран» зураг тухай минии hанамжа.
Энэ зураг хараад, би ехэ hайхашаагааб. «Түргэн намайе хүсөө hаа, дура бодолыем абаарай» гэhэн «Адуушанай дуун» hанагдана. Минии hанахада, зээрдэ мори унаhан шуран залуу хүбүүн хазаар моритой басагые хүсэжэ ерээд, налгай зохидоор басаган тээшэ нэнгэн, hониёо хөөрэнэ. Магад, дуратайшье байhанаа мэдүүлжэ болоо.
Зурагай тоhон шэрын үнгэнүүдшье гоё: сэнхир хүхэ тэнгэри, ногоон тала дайда, залуушуулай буряад хубсаhан, моридой зүhэ. Эдэ бүгэдые гоёшоон хараха зуураа, уран зураашын бэлиг, хүсэл, сэдьхэлэйнь байдал сэгнэхээр. Цыренжаб Сампилов нютагтаа тон дуратай байhан, тиимэhээ нютагайнгаа нэгэ тала харуулжа болоо. «Уран зураг- тэрэл поэзии гүбэ. Би пейзаж бэшэхэдээ, тэрэниие харагша хүн түрэл нютагтаа үшөө ехэ дуратай болоhой гэжэ hанажа хэдэгби..»,- гээд уран зураашан бэшэнхэй. Энэ удхатай захяа үгэнүүд мүнөө сагта тон хэрэгтэй болоод байна. Бидэ буряад арад зон гээшэбди, үндэhэн хубсаhаяа үмдэжэ, түрэл хэлэеэ, түрэhэн дайдаяа хамгаалжа ябахые уряалнаб.
Дуран
Энхэргэн, сэбэр
Дулаасуулна, даллана, баярлана
Хунэй эгээл нангин мэдэрэл.
Жаргал.
Сайн байна. Яруунын аймагай Эгэтын-Адагай дунда hургуулиин 10-дахи ангиин hурагша Дамбаева Аянаб. Минии шэнжэлэлгын темэ «Ирагуу зурагай уран биирэй» эзэн Цыренжап Сампилович Сампилов.
Буряадай суута уран зурааша Цыренжаб Сампилович Сампиловай «Талын дуран» гэhэн зураг манай Буряад орон соо хэн мэдэхэгүйб даа. Үнгэтэ шэрээр, уран гарай, биирын хүсөөр бүтэhэн зураг ямар гоёб, суранзан шэнги татажа байдаг.
Ярууна нютагhаа уг гарбалтай Цыренжаб Сампиловай түрэhөөр 130 жэлэй ойн баярта үдэрнүүд мүнөө жэл тэмдэглэгдэхэ. Тиимэhээ тэрэ ямар габьяатай хүн ябааб, яажа мэргэжэлтэ уран зурааша болооб гэхэ мэтэ асуудалнууд бии боложо, шэнжэлэлгын хүдэлмэри бэшэбэб. Энэ ажалаа бэелүүлхэ хэрэгтэм манай нютагай бэлигтэй журналист Эрдэни Цырендоржиевич Бальжинимаевай «Уран биирын аялга» гэhэн ном ехэ туhатай байба. Энэ ном ехэ анхаралтайгаар уншажа, олон hонирхолтой мэдээсэлнүүдтэй танилсажа, мэдэжэ, ойлгожо абаhан зүйлнүүдтэй олон тоото hурагшадые танилсуулха зорилготойб.
Эрдэни Бальжинимаев энэ ном зохёохы ажалдаа тон харюусалгатайгаар хандажа, уран зураашын Догно, Улаан-Малшан нютагуудаар зорюута ябажа, олон зонтой хөөрэлдэжэ, уулзажа, ехэ ажал ябуулhан габьяатай.
Уран зураашын намтар тухай шэнжэлэлгэ хэхэдээ, буряадай ахамад, элитэ уран зохёолшод Хоца Намсараев, Цогто Номтоевой дурсалганууд дээрэ тогтон, hонирхолтой зүйлнүүдые шэлэн абабаб.
Үелжэ ябаhан нүхэр Хоца Намсараев хани нүхэрэйнгөө намтар hайн мэдэхэ байгаа. Олон үхибүүдтэй, үгытэй Очиртоной үүри Сампил үхибүүгүй байhан, нарай хүбүүнэй түрөөд байхада, эрихэдэнь үгэжэ, нүхэрөө хүбүүтэй болгоhон түүхэтэй.
Хоца Намсараевай тэмдэглэhээр, хүбүүн малда дуратай, илангаяа мориндо ехэ хорхойтой байгаа.. Үдэр бүри hайхашаадаг хони, үхэр, мори гэхэ мэтэеэ зураха гэжэ оролдодог болоо. Эжы абадаа зураhан моридоо харуулжа, тэдэ хоёрынь зурааша хүбүүтэй болохомнай гэжэ үнэнхэ зүрхэнhөө баярлан, хүбүүнэйнгээ мүндэгэрхэн магнайень мээхэрхэн таалаhан гэдэг. Энэнь хадаа эжы абын алтан үреэл байгаа гэжэ Х.Намсараев бэшэhэн байдаг.
Уран зохёолшын тэмдэглэhээр, Цыренжаб Сампилов эдир залууhаа зууhан зориhоноо табидаггүй байhан, ород арадай уран зурааша Жуков Иннокентий Николаевичтай уулзажа, шабинь болоhон, багшаяа дулааханаар дурсажа, «Тэрэ болбол намда агууехэ арадай уран hайханай зурагай нюурые анха түрүүн танюулжа үгэhэн, хэзээдэ мартагдашагүй ашатай хүн юм», - гэдэг бэлэй.
Уран зохёолшо, сэрэгшэ, багша Цокто Номтоев «Зонойл хүн бэлэй» гэһэн статья соогоо иигэжэ бэшэһэн байдаг: «Уран зохёол уран зураг хоёр анхан сагһаа нэгэ үедэ түрэн мандажа, эхир шэнги хамта хүгжөө. Орон нютагаа, буряад арадаа, соёл хүгжэлтөө хамтынгаа бүтээлнүүдээр шэмэглэн, али бүхы талаһаань харуулан магтажа шадаа».
Эрдэни Бальжинимаев өөрынгөө hанамжа – «Бүхы Буряадые суурхуулха хүбүүн Догнодо түрэбэ, Хэндэдэ хүдэржэбэ, бэеэ олобо» гэhэн гаршаг доро бэшэhэн байна. Цыренжаб Сампилов 1893 ондо Догнодо түрэhэн, харин хони адуулжа хүдэржэhэн, өөдөө болоhон, бэеэ олоhон нютагынь Хэндын үртөө болоно.
Малша зоной дундаhаа гараhан Цыренжаб Сампилович Сампиловай гаталhан ажабайдалай харгы үргэн дэлисэтэй гэжэ тэмдэглэлтэй. Буряадай уран соёлой, искусствын түүхэдэ уран зураашын оруулhан хубита тон ехэ. Аша туhатай ажал хэрэгынь үндэрөөр сэгнэгдэнхэй, нэрэнь мүнхэлэгдэнхэй!
Энэ хүдэлмэри бэшэжэ, уран зурааша Цыренжаб Сампиловай намтарhаа минии ойлгожо, хадуужа абаhан шухала зүйлнүүд иимэ байна:
1. «Хүн болохо багаhаа, хүлэг болохо унаганhаа», - гэhэн буряад арадаймнай сэсэн мэргэн үгэнүүд уран зурааша Ц.Сампиловай намтарые гэршэлнэ, тон тааруу байна.
2. Бэлигтэй уран зурааша Ц.Сампиловай зурагууд харагшад зониие түрэл орондоо, байгаалидаа дуратай болгохо, аршалжа, хамгаалха хэрэгтэ туhатай байха гэhэн найдал түрүүлнэ.
3. Бурханhаа, байгаалиhаа үгтэhэн онсо бэлигээ бэелүүлхэ хэрэгтэ зориг, эрмэлзэл, хүсэл, тэсэбэри, эхэ эсэгын дэмжэлгэ хэрэгтэй гэhэн ойлгосо мэдэхэ болобобди.
4. Үнэн сэхэ, хэhэн ажалдаа дуратай, хандаса hайнтай, олон нүхэдтэй ябаха шухала, зондо туhалха, дэмбэрэлтэй үйлэ хэрэгүүдтэ хабаасалдаха аргатай байха.
Уран зурааша Цыренжаб Сампиловай «Талын дуран» зураг тухай минии hанамжа.
Энэ зураг хараад, би ехэ hайхашаагааб. «Түргэн намайе хүсөө hаа, дура бодолыем абаарай» гэhэн «Адуушанай дуун» hанагдана. Минии hанахада, зээрдэ мори унаhан шуран залуу хүбүүн хазаар моритой басагые хүсэжэ ерээд, налгай зохидоор басаган тээшэ нэнгэн, hониёо хөөрэнэ. Магад, дуратайшье байhанаа мэдүүлжэ болоо.
Зурагай тоhон шэрын үнгэнүүдшье гоё: сэнхир хүхэ тэнгэри, ногоон тала дайда, залуушуулай буряад хубсаhан, моридой зүhэ. Эдэ бүгэдые гоёшоон хараха зуураа, уран зураашын бэлиг, хүсэл, сэдьхэлэйнь байдал сэгнэхээр. Цыренжаб Сампилов нютагтаа тон дуратай байhан, тиимэhээ нютагайнгаа нэгэ тала харуулжа болоо. «Уран зураг- тэрэл поэзии гүбэ. Би пейзаж бэшэхэдээ, тэрэниие харагша хүн түрэл нютагтаа үшөө ехэ дуратай болоhой гэжэ hанажа хэдэгби..»,- гээд уран зураашан бэшэнхэй. Энэ удхатай захяа үгэнүүд мүнөө сагта тон хэрэгтэй болоод байна. Бидэ буряад арад зон гээшэбди, үндэhэн хубсаhаяа үмдэжэ, түрэл хэлэеэ, түрэhэн дайдаяа хамгаалжа ябахые уряалнаб.
Дуран
Энхэргэн, сэбэр
Дулаасуулна, даллана, баярлана
Хунэй эгээл нангин мэдэрэл.
Жаргал.
1 439
47 963 
