Тыл билимэ уонна билинни кэм

Павлова Анна Дмитриевна,

Учугэй орто оскуолатын алын суьуох кылааьын учуутала, Оймокоон улууьа.

Тыл билимэ уонна билинни кэм.

Улуу убайбыт, саха советскай литературатын торуттээчи Платон Алексеевич Ойуунскай суруйан турардаах: «… трудовой народ не только должен знать и писать на своем родном языке, но и творчески мыслить и художественно творить, как мастер, как гений…» диэн. Бу тылларынан бугунну дакылааппын арыйарбын конуллээн.

Сахабыт сирин бастакы Президенэ, духовнай лидерэ Михаил Ефимович Николаев суверенитеты туруорсуо5уттан ыла, номнуо суурбэттэн тахса сыл ааьа о5уста5а. Онтон ыла элбэх кэрдиис кэм ааста, олохпут тосту уларыйда. Киьи уорэ корор, хайдах курдук билигин сахатымсыйыы, саха танаьын араастаан тар5атыы, сахалыы элеменнэри тутууга киллэрии билинни кэм ирдэбилэ буолла диэн то5оьолоон бэлиэтээн этиэххэ наада. Бу барыта 2000 – 2014 сыллар кэмигэр. Онтон ол иннинээ5и бириэмэ5э 1990 – 2000 сс. «Мин сахабын» диэн ис туруккунан билинии, киьи ойо санаата уьуктуу кэмэ этэ, саха тылын уонна культуратын уорэтии уонна тар5атыы киэнник тар5аммытын бары диэн бэркэ ойдуур буолуохтаахпыт.

Маннык политика оскуоланы эмиэ таарыйбыта: саха тылыгар чаас эбии биэриитэ, факультатифтары арыйыы, саха тылын сана кэм ирдэбилинэн уорэтии. Ол онно иитиллибит о5онон биирдэстэринэн мин бэйэм буолабын. Сахабын диэн киэн туттар буолбутум, улуу саха тылбын толору да буолбатар, син киьи таьымыгар баьылаабытым. Бу уорэх миниистирэ Жирков уонна М.Е. Николаев о5олорунабыт. Алын суьуох кылаастарыгар ууруллубут акылаатым билигин олохпор олус туьалаата. Ол аата билигин санаан кордоххо, 20-с уйэ бутуутэ норуоппут уьун утуйуу кэннэ уьуктан баран, 21 уйэ са5аланыыта бэйэтин материальнай культуратын оро сургутэн, олох ирдэбилинэн уларытан сахабыт норуотун аатырда турда5а.

Ол курдук, мин бугунну дакылааппар, «Тыл билимэ уонна билинни кэм» диэн тема5а санаа атастаьарга сананным. Суруннээн саха тылын билинни уорэх кыьатыгар (алын суьуох кылаастарга) хайдах туттулларын чинчийэн коруу.

Билигин уорэх кыьатыгар сана стандартар улэ5э киирдилэр. Ол стандартар сурун соруктара диэн российскай гражданины (дойдуга таптал, историятын билии уонна онон киэн туттуу уонна д.а) иитэн таьаары буолар. Ол стандартар иьинэн сана кинигэлэр тахсаллар, араас матырыйааллар оноьуллаллар. Манан сиэттэрэн биьиги араас таьымнаах методистарбыт, анал тэрилтэлэрбит ол стандартар халыыптарынан кинигэ бо5отун тылбаастаан, сахалыы матыыптаах матырыйаал онорон таьаарар буолбуттара хай5абыллаах дьыала. Мин билигин аны Ойуунускай тылларыгар тонуннэриэхпин ба5арабын: «… трудовой народ не только должен знать и писать на своем родном языке...» диэннэ. Тылбаастаммыт математика кинигэлэрин холобурга а5алан коруох. Манна норуот сахалыы билэрэ уонна суруйара костор. (Ойуунускай тылларын тылбаастаатыбыт). Гынан баран манна норуот «…творчески мыслить и художественно творить, как мастер, как гений…» диэн костубэт.

Ба5ар сыыстарыам да буоллар, ханнык ба5арар алын суьуох кылаас учууталын ылан корун, «Математика соруда5ын аа5ан кор уонна ис хоьоонун быьаар» диэн. Ол учууталгыт ойдуурэ саарбах. Бэйэм практикабыттан ылан кордоххо, сахалыы кылааска, сахалыы толкуйдуурга уорэммит буоламмын, син быьаарса сатыыбын. Онтон атын коллегаларым, эрэй бо5отун эрэйдэнэн, куннэрин анарын ол сорудах ис хоьоонун о5олорго тириэрдэргэ барар. Учуутал ойдообот буолла5ына, о5о5о билиини хайдах тириэрдиэй? Мин таах мээнэ5э история кэрчигин арыйан корбото5ум. Холобурун 1990-с сыллардаахха саха тылыгар учугэйдик билиини ылбыт о5олор, билигин эдэр ыччат буола сырыттахпыт, онтон 2000-ча сылларга улааппыт о5олор, саха тылын ис тутулун уорэппэккэ эрэ, ол оннугар материальнай культуура5а сахалыы элеменнэр киирбиттэрин эрэ коро улааппыттара: сахалыы киинэ киэнник тар5аныыта, сахалыы танастар, иьиттэр, норуот маастардара выставка, атыы эргиэн тэрийиилэрэ, кистэлэннэрин кытары уллэстиилэрэ уо.д.а. Сахалыы «автоматически» суруйарга (чаас ко5урээбитин суотугар) эрэ уорэммит о5олор, тыл баайын, историятын, быраабылаларын уорэппэтэх буоллахтарына, бу кэлин кэмнэ киэнник тар5аммыт культураны таах «мода» уонна «моднай» курдук короллоро саарба5а суох. Сахалыы элеменнээх футболканы кэттилэр эрэ сахабыт диэн сананаллар, сахалыы тутуллубут дьиэлэргэ «селфи» туьэллэр. Онтон улуу убайбыт эппит тыллара? Норуот сахалыы толкуйдаабат буолла5ына, норуот аатыттан сутэр диэн кытаанах санаалаахпын.

Сана стандартар оскуола5а киириитин хайдах да5аны тохтотор кыах суох, ону тохтотор наадата да суох. Хас биир киьи торообут дойдутун таптыы уорэниэхтээх, ол баар стандарт сурун ис тутула. О5олорбутун сахалыы суруйарга уорэппипит иьин (оскуола5а бэриллэр чааьынан) хайдах да5аны уу сахалыы суруллубут кинигэнэн уонна дидактическай матырыйаалынан сахалыы толкуйдуурга уорэппэккин. Онтон арай ол оннугар, биьиги (педагогическай коллектив) то5о сана сахалыы стандарты онорорбут кыаллыбатый? Ханнык ба5арар кинигэ суруллуон, биитэр сахалыы тылбаастанынан иннинэ (оьуоба оскуола учебниктара) арааската туохха эрэ оло5уруохтаа5а буолуо ди? Россияны бастаан таптыы уорэниэх иннинэ (ФГОС этэринэн), торообут дойдубутун сыаналыырга, кини Россия норуоттарын кытары биир ситим буоларын ойдотуохпутун наада дии саныыбын. Онон сана сахалыы «государственный (республиканский, региональный) образовательный стандарт» оноьуллуон наада буолла быьылаах. Сахабыт киэн уонна дирин историялаах, баай тыллаах, культуралаах уонна тутуулардаах. Барытын холбоон биир стандартка (ФГОС курдук) тиьэн онорор то5о кыаллыбат буолуой? Биирдиилээн сахатын тылын таптыыр учуутал улэлиирэ дуу, биитэр бары бииргэ муста туьэн, баай билиилэрин, опыттарын уллэстэн кыайа тутарбыт дуу? Билигин оннук мустарга уонна сана стандарт онорорбутугар саамай бириэмэтэ кэллэ, глобализация (бары биир ситим буолуу) бириэмэтигэр норуот имили сутэр кутталлаах. Торообут тылгын умнар тургэн, онтон ыла сахалыы толкуйдаан буттэ5ин ди.

Кунду до5оттор уонна бугунну конференция кытыылаахтара! Улуу Ойуунускай убайбыт тылларын умнумуох, эппит тылларын уорэтиэх. Оччо5о эрэ уунэн эрэр кэнэ5эски ыччат колуонэбитин сахалыы толкуйдуурга уорэтиэхпит, норуот быьыытынан хаалыахпыт.

Истибиккит иьин бар5а махтал буоллун.

Учугэй, 2015 сыл, кулун тутар 28 кунэ.