«Тыыннаах буолуу, норуот аатын сүгүү» (А.Е. Кулаковскай «Ойуун түүлэ» уонна «Интеллигенцияҕа сурук» айымньыларынан уруок хаамыыта)

Саха литэрэтиирэтин уруоктарыгар бырайыактыыр ньыманы туһаныы: туруга, кыһалҕалара

А.Е. Кулаковскай айымньыларын ааҕан-үөрэтэн истэҕин аайы, саҥаттан саҥа санаа ситимнэрэ үөрэнээччи саныыр санаатын, өйдүүр өйүн чопчулуулларын өссө төгүл итэҕэйэҕин уонна онно эрэл сөптөөх хайысханы таба тайанан үлэлииргэ сирдиир.

Билигин көмпүүтэри туһаныы, информацияны ылар сир олус дэлэйбит уонна тэнийбит үйэтигэр оҕо сахалыы уус-уран литэрэтиирэни, айымньыны аахпат буолла. Онуоха эбии билиҥҥи оскуоланы бүтэрэр оҕо ЕГЭ-лээх эрэ биридимиэттэри дириҥэтэн үөрэтэ сатыыра кистэл буолбатах. Онон «хайдах гынан интэриэһи тардыахха, сахабыт суруйааччыларын кэриэс-хомуруос хаалларбыт айымньыларын аахтарыахха сөбүй?» диэн ыйытыкка хоруйдуур сыалтан, үөрэнээччи бэйэтэ тугу интэриэһиргиирин, сатыырын эрэ таба тайаннахха, туох эрэ хамсааһын тахсыан сөбө учуоттанна. Маны барытын саҕалыырбар «Бастакы барыта ураты. Саха литэрэтиирэтигэр бастакы киһиттэн саҕалыахха» диэн санааттан, А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй айымньылара түмүллүбүт «Саха суруйааччылара оҕолорго» диэн сиэрийэттэн саҕалаатым.

Сахабыт сирин киэн туттар учууталларын уруоктарын сэҥээрэн көрдүм, туһанным уонна холобурдаан киллэрдим.

БАСТАКЫ УРУОК БЫЛААНА

Учуутал: Семёнова Айталина Алексеевна

Тиэмэтэ: «Суруллубут кумааҕыга эрэ хаалыа суохтаах».

Суолтата: А.Е.Кулаковскай - Өксөкүлээх Өлөксөй үйэ анараа өттүгэр суруйбут айымньылара ис хоһооннорун, суолталарын күн бүгүнүгэр диэри сүтэрэ иликтэрин, ону таһынан бу айымньылар киһини өй-санаа, сиэр-майгы өттүнэн иитэр, үтүөҕэ эрэ сирдиир ураты күүһүн арыйан, билигин олоххо баар көстүүлэри кытта сыһыары тутан, оҕону сайыннарыы.

Биридимиэтэ: А.Е. Кулаковскай–Өксөкүлээх Өлөксөй айымньыларын үөрэтэр эйгэ.

Сыала: Үөрэнээччи А.Е. Кулаковскай–Өксөкүлээх Өлөксөй суруйбут уус-уран айымньыларын ааҕан, тиэкси сыныйан көрөн, ырытан, чинчийэн, бэйэтэ тус санааланарын ситиһии, дэгиттэр сатабылын, бары үөрүйэхтэрин сайыннарыы

Соруктара:

1. Суруйааччы айымньытыгар ханнык проблеманы туруорарын, ону хайдах сырдаппытын, көрдөрбүтүн үөрэнээччи бэйэтэ ырыҥалыы, сыаналыы үөрэнэрин ситиһии;

2. Үөрэнээччи бары үөрүйэхтэрин, сатабылын сайыннарар эйгэни тэрийии;

3. Олорор түөлбэтин, улууһун олохтоохторун, норуотун олоҕун историятын интэриэһиргээн, кэрэхсээн, киэҥ туттарга, патриотическай тыынна иитии, духовнай

СабаҕалааҺын: А.Е. Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй айымньыларын аныгы технологиянан үөрэтэн, оҕо тус санаатын, көрүүтүн учуоттаан, систиэмэлээх үлэни тэрийдэххэ, оҕо үгүс өрүттээх сатабылын, үөрүйэҕин арыйан, сайыннаран, көдьүүстээх түмүгү ылыахха сөп.

Практическай суолтата: үөһээ ыйыллыбыт бары ньымаларга тирэҕирэн, оҕо бэйэтэ эбэтэр бөлөҕүнэн куолаан оҥорон таһаарбыт үлэлэрэ Өксөкүлээх Өлөксөй айымньыларын оскуолаҕа дириҥэтэн үөрэтиигэ көмөтө.

Алтыһар биридимиэттэр: саха тыла, литэрэтиирэ, төрүт култуура, информатика, уруһуй уруога, биология, экология, история, технология.

Оҥоһуллубут үлэ:
«Байанай алгыһа», «Оскуолаҕа», «Кутуйах», «Куоска», «Курупааскы», «Хара улар», «Көтөр кэлиитэ»-«Туллук», «Хотой», «Тураах», «Туруйа», «Хаас», «Көҕөн», «Кыталык», «Кыырт», «Мохсоҕол», «Кэҕэ», «Анды», «Балык ыама», «Тыа кыыла», «Үөн-көйүүр», «Этиҥ», «Ардах», «Ньургуһун», «Сибэкки», «От үүнүүтэ», «Талах, мас көҕөрүүтэ» хоһооннорго уонна «Ыһыах» диэн поэмаҕа, барыта 27 хоьооҥҥо, 1 поэмаҕа видеоматырыйаал оҥоһулунна.

(холобурга илдьэ кэлбит 4 үлэни көрдөрүү уонна Өксөкүлээх Өлөксөй бу айымньыларыгар чопчу ханнык бырактыычаскай үлэ оҥоһуллубутун сырдатыы.)

Үлэ ис хоһооно:

1. 2010 с. саха уус-уран литэрэтиирэ төрүттэммитэ 110 сылыгар анаан «Байанай алгыһын» анимационнай барыйаана оноһуллубута.

Сыала: маҥнайгы уус-уран айымньыны аныгы технология көмөтүнэн анимациялааһын

Үлэ көрүҥнэрэ:

1. Айымньыны ааҕыы, ырытыы, чинчийии;

2.Тиэмэтин, сүрүн санаатын, композициятын быһаарыы;

3.Айымньы ис хоһоонунан былаан оҥоруу;

4.Хоһоонноохтук ааҕыы, оҕону булан эрчийии;

5.«Fotoshop» бырагыраамманы үөрэтии;

6. Көмпүүтэргэ айымньы персонажтарын уруһуйдааһын;

7.Муусуканы талыы, таҥыы;

8.«Movie Maker» бырагыраамманан үөрэтии;

9.Уруһуйу сканердааһын;

10.Саҥаны устуу (звукозапись);

11.Монтажтааһын.

Ситиһии: «Саха бастакы суруйааччыларын айымньыларын анимациялааһын» диэн республикатааҕы күрэххэ - 3м.

1. Өксөкүлээх Өлөксөй «Куоска» диэн хоһоонунан сирдэтэн, нэһилиэкпитигэр олорор куоска иитэр сэдэх дьарыктаах биир дойдулаахпыт туһунан «Сэдэх көстүү» диэн видеокиинэ оҥорбуппут.

Сыала: Дьиэ кыылларыгар харыстабыллаах сыһыаны иитии. (Бэйдиэ быраҕыллыбыт, көрүүтэ суох хаалбыт куоскалар элбээбиттэригэр олоҕуран)

Үлэ көрүҥнэрэ:

1. Айымньыны ааҕыы, ырытыы, чинчийии;

2. Тиэмэтин, сүрүн санаатын, композициятын быһаарыы;

3. Айымньы ис хоһоонунан былаан оҥоруу;

4. Хоһоонноохтук ааҕыы, оҕону булан эрчийии;

5. Аринкина Е.Е. кытта кэпсэтэн сөбулэҥин ылыы;

6. Интэриниэттэн хаартыска булуу;

7. Интервью боппуруостарын толкуйдааһын;

8. Интервью ылыы;

9. Видеоҕа устуу;

10. Any Video Converter бырагыраамманан үлэ;

11. Саҥаны устуу (звукозапись);

12 .Муусуканы Интэрниэттэн булуу;

13. Монтажтааһын.

Ситиһии: «Саха» НВК Майатааҕы филиалыгар көстөн, көрөөччүлэр сэҥээриилэрин ситиһии, «Эркээйи» хаһыакка бэчээттэнии.

III. «Ыһыах» поэманы былырыыҥҥы үөрэх дьылыгар саҕалаан бу күһүн түмүктээтибит. Атын үлэлэртэн уратыта: айымньыга бэйэ уруһуйун буолбакка, биллиилээх худуоһунньуктар, тэҥ саастаах оҕолор уруһуйдарын көрдөөн булан, тэҥнээн көрүү, үлэҕэ туттуу.

Сыала: туох барыта итэҕэлтэн силис тардарыгар олоҕуран, өбүгэлэрбит үтүө үгэстэригэр сэнээриини үөскэтии, ытыктабыллаах сыһыаны иитии.

Үлэ көрүҥнэрэ:

1. Айымньыны ааҕыы, ырытыы, чинчийии;

2. Тиэмэтин, сүрүн санаатын, композициятын быһаарыы;

3. Хоһоонноохтук ааҕарга эрчиллии;

4. Айымньы ис хоһоонунан былаан оҥоруу;

5. Саха биллиилээх худуоһунньуктарын, оҕолор үлэлэрин, уруһуйдарын оскуола, сельскэй библиотекалар кинигэлэриттэн, сурунаалларыттан, халандаардарыттан булуу;

6. Уруһуйдары наардааһын, таҥыы (барыта уруһуй );

7. Саҥаны устуу (звукозапись);

8. Монтажтааһын.

А.Е. Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй айымньыларын оскуолаҕа уруокка үөрэтэри таһынан, оҕо бэйэтэ интэриэһиргээн, ис сурэҕиттэн ылынан туран учуобунньукка киирбэтэх айымньыларын ааҕарын ситиһэр инниттэн, мотивацияны үрдэтэр сыал-сорук туруорунан, маннык тиэмэни толкуйдаан үлэбин саҕалаабытым.

Семёнова Айталина Алексеевна үлэтин былаана 14 үктэлтэн турар:

1. Билсэбин-ааҕабын;

2. Ырытабын;

3. Чинчийэбин;

4. Ырыҥалыыбын;

5. Аһарынабын;

6. Боруобаланабын;

7. Толкуйдуубун;

8. Былаанныыбын;

9. Сүбэлэһэбин;

10. Сүбэлэтэбин;

11. Сөбүлэһэбин;

12. Бэлэмниибин;

13. Оҥоробун;

14. Санаа үллэстэбин (рефлексия)

ИККИС УРУОК БЫЛААНА

Саха литэрэтиирэтэ. Уруок тиэмэтэ: «А.Е. Кулаковскай Ойуун түүлэ поэматын проблематиката» (Түмүктүүр уруок). Учуутал: Ябловская Х.П., Уус-Алдан улууһун И.Н. Жирков аатынан Дүпсэ орто оскуолатын саха тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала.

Уруок хаамыыта

Уруок: саха литэрэтиирэтэ

Кылаас: 10 «б»

Тиэмэ:  А.Е. Кулаковскай «Ойуун түүлэ» поэматын проблематиката

 Уруок сыала:

• Үөрэтэр:  А.Е.Кулаковскай Ойуун түүлэ поэматын ис хоһоонун, проблематын үөрэтии;

• Сайыннарар: толкуйдуур, ырытар, санаа атастаһар дьоҕурдарын сайыннарыы;

• Иитэр: Төрөөбүт дойдуга, норуокка  бэриниилээх сыһыаны иитии.

 Үөрэнээччи сыала: Учуутал биэрэр ыйытыыларын нөҥүө кэпсэтиигэ кыттыы, хардарыта быһаарсыы.

Уруок ньымата: диспут, тэҥнээһин, сэһэргэһии.

Уруок тиибэ: Үөрэппит тиэмэни түмүктүүр уруок

Туттуллар тэриллэр: экран, проектор, компьютер, учебник

Оҕо үлэлииригэр туттар тэрилэ: тэтэрээт, А4, уруучука, фломастердар.

ҮҺҮС УРУОК БЫЛААНА

1.       Тэрээһин

 Үтүө күнүнэн!

Биһиги  быйыл А.Е. Кулаковскай «Ойуун түүлэ» диэн поэматын ааҕан бүтэрдибит.

Айар тыл аҕата, саха литературатын төрүттээччи, поэт, бөлөһүөк, норуот фольклорун үөрэтээччи Алексей Елисеевич Кулаковскай «Ойуун түүлэ» поэмата дириҥ ис хоһоонноох, историческай, философскай ис хабааннаах айымньы буолар.

  Өксөкүлээх Өлөксөй бу поэмаҕа туох туһунан  суруйбутуй? Туох алдьархай иэдээнэ буолбут эбитий? Кыайан быһаарылла илик ыарахан балаһыанньаны туох ааттыыллар?

-          Проблема.

Бу айымньыга биир эрэ проблема баар дуу, эбэтэр хас да дуу?

Онон биһиги уруокпут тиэмэтэ: «Ойуун түүлэ» поэма проблематиката

Оччотугар уруокпут сыала тугуй? Бүгүҥҥү уруокка тугу өйүөхтээхпитий?

 Уруок сыала:

• Бу поэмаҕа ханнык проблемалар туруоруллубуттарын билиэхтээхпит;

• Айымньы ис хоһоонун илдьиритиһэн ырытарга холонуохтаахпыт.

2.       Хатылааһын

1. Эһиги санааҕытыгар ойуун диэн кимий?

2. А.Е. Кулаковскай ханна, хаһан төрөөбүтэй!? (1877с. Кулун тутар 16 күнүгэр Боотуруускай улууһун 4 Дьохсоҕон  нэһилиэгэр төрөөбүтэ)

3. Өксөкүлээх Өлөксөй төрүттэригэр ким диэн ааттаах ойуун баар этэй?

4. Ханнык оскуолаҕа уонна училищеларга кини үөрэммитэй? (Чурапчытааҕы икки кылаастаах оскуолаҕа, Дьокуускайдааҕы духовнай училищеҕа, Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа)

5. Айар үлэтин ханнык айымньыттан саҕалаабытай? (1900 сыллаахха саха литературатыгар маҥнайгы айымньыны, “Байанай алгыһа” хоһоону суруйбута.)

6. «Ойуун түүлэ» диэн  айымньы хас сыллаахха, ханна суруллубутай?, (Хачыкаакка, бииргэ үөрэммит доҕоругар С.П. Барашковка олорор кэмигэр, 1910 с.)

7. Уопсай тылынан эттэххэ, бу поэмаҕа туох туһунан суруллубутуй?

Билигин дьиэҕэ сорудахпытын бэрэбиэркэлиэхпит. Бөлөх аайыттан эһиги быһа тардыылары  кэпсииргэ  бэлэмнэнэн кэлбит буолуохтааххыт.

Бастакы бөлөх   104-110 сирэй

Иккис бөлөх – 111-116 сирэй

Үһүс бөлөх – 117-120 сирэй

          Төрдүс бөлөх-121-126 сирэй

Бэһис  бөлөх-129-134 сирэй

Хатылааһыҥҥа түмүк

Бөлөҕүнэн   бэлэмнэнэн баран, кэпсииллэр.

Бастакы бөлөх   (104-110 сирэй) - Үрүҥ Аар тойон аан дойдуну айарыгар киһини-сүөһүнү, кыылы-сүөлү, тыынар-тыыннааҕы үгүһү да үөскэппит, элбэҕи да айбыт эбит, ону баара киһи тыынар тыыннааҕы ситэн сиэбит, батыһа сылдьан кыдыйбыт. Онуоха Үрүҥ Аар тойон киһи-аймаҕы накаастаан ыарыыны-дьаҥы ыыппыт.

Иккис бөлөх – ( 111-116 сирэй) – Орто дойдуга киһи олус элбээн хаалбыт, баппат иэдээнэ буолбут, улахан омук кыра омугу атаҕастыыр аакка барбыт. Эмиэрикэ, Кытай, Дьоппуон омуктар Саха сирин диэки харахтарын хатыыр буолбуттар. Аан дойдуга аатырбыт ааҕылычаан омук туһунан, сэрии тэрилин  бэлэмнэммит Аан дойдуну атыйахтаах уу курдук аймыырга сананар ньиэмэс омук туһунан суруйар.

Үһүс бөлөх – (117-120 сирэй) Дьобуруопа хотуҥҥа  норуот көҥүлэ дии-дии туруулаһар буолбуттар, хара батталы утары охсуһар буолбуттар эбит. “Эрэбэлииссийэ”, “Эрэспиибиликэ”, «Солобуода» диир тылларын ааптар кыайан өйдөөбөт эбит. Кыра норуот норуот кырыктаах санааҕа кыттыһан эрэр эбит, Итинтэн сылтаан сэрии буолуо диэн поэт этэр. Сэрии иччилэрэ Илбис кыыһа, Обот уола  ыллаан-туойан эрэллэр эбит.

Төрдүс бөлөх-(121-126 сирэй) Икки атахтаахтан кэлэйэн Сир Ийэ өрө уһуурар, очуос таастар уотунан уһуураллар, куораттары уматалыыллар. Ити кэнниттэн ыраахтааҕылар, дойдулар икки ардыларыгар сэрии бөҕөтө күөттэспитинэн бараллар.  Иэдээннээх-үлүгэрдээх сэриини кытта аас-туор аччык олох, аччыктааһын бүрүүкүүр. Ыар олохтон кыйданан олус элбэх киһи дойдуларыттан арахсан Саха сирин диэки көһөн кэлиэх курдуктар эбит.

Бэһис  бөлөх - (129-134 сирэй)Дьэ бу кыһалҕалаах  ыарахан кэмҥэ саха урааҥхайдар мөлтөөбөккө - ахсаабакка, кэлии омук үөскэппит үтүө үөрэх кубулҕатын үс куппутунан иҥэриниэҕиҥ диэн ыҥырар.

4.       Саҥа тиэмэни үөрэтии

5 бөлөҕүнэн арахсан үлэлииллэр.

Экологическая проблема — проблема, в результате которой происходит нарушение окружающей среды.

Проблема малых народностей - Малыми специалисты называют небольшие этнические общности, сохраняющие свои традиции, обычаи и культурные особенности проживания. Проблема жизнедеятельности малых народов поднимается не только на общероссийском, но и на мировом уровне.

Проблема межнационального конфликта - борьба за власть, борьба за территории. Социальный конфликт вовлекает большое количество участников, может принимать форму забастовки, бунта, общественного переворота, свержения власти, гражданской войны.

Социа́льные пробле́мы или обще́ственные пробле́мы — вопросы и ситуации, которые прямо или косвенно влияют на человека и, с точки зрения значительного числа членов общества, являются достаточно серьёзными проблемами, требующими коллективных усилий по их преодолению.

Отдельным видом социальных конфликтов являются международные конфликты, они отражаются на судьбе тысяч и даже миллионов людей, могут принимать форму вооруженного противостояния между отдельными государствами, перерастать из межгосударственной в мировую войну.

Бөлөхтөр бэйэлэрин кэрчиктэрин көрөн үөрэтэн, бу маннык проблеманы поэт туруорар эбит диэн быһаараллар.

Түмүк

2 түһүмэх – 

Норуоттар уобарастара  дьиҥнээх историяны кытта сөп түбэһиитин булуу.

3 түһүмэх 

Бөлөхтөр бэйэ-бэйэлэригэр 3-түү ыйытыы толкуйдаан биэриилэрэ

1 бөлөх ыйытыыта –

2 бөлөх ыйытыыта –

3 бөлөх ыйытыыта -

Түмүк

Уруок түмүгэ

Уруокпутун түмүктүүбүт.

- Кулаковскай Ойуун түүлэ поэматыгар ханнык проблемалары туруорар эбитий?

- Бүгүҥҥү  уруокка тугу сөбүлээтигит, тугу ыарырҕаттыгыт?

- Хайа бөлөх тиэмэни толору арыйда?

- Саныыр санааларын сатаан сааһылаан этэллэр дуо?

- Бөлөхтөргө  хас сыана биэриэ этигитий?

- Биһиэхэ ордук кыһаллан үлэлээтилэр___________________________

VI. Дьиэҕэ үлэ

 Оҕо  бэйэтэ сөбүлээбитин талан оҥорор:

• Хомпоруун хотой кыыл туһунан кэрчиги нойосуус үөрэтии;

• Өксөкүлээх Өлөксөй «Ойуун түүлэ» поэма проблематиката (өйтөн суруйуу);

• Ойуун түүлэ поэма түмүк чааһын ис хоһоонноохтук ааҕыы.

Ырытыы. Үлэ бастаан суруйааччы олоҕун кэпсээнин билсиһииттэн уонна айымньыны ааҕыыттан саҕаланар (уус-ураннык ааҕар дьоҕур сайдар). Онтон айымньыга чопчу туох туһунан кэпсэнэрин, тиэмэтин ыйан туран, ис хоһоонун илдьитириһии, ырытыы (анализтыыр, ырытар дьоҕур сайдар) ыытыллар. Ол эрэ кэнниттэн оҕо айымньы этэр санаатын, көтөҕөр проблематын билиҥҥи олоххо баар көстүүлэри кытта тэҥнии тутан көрөн, ырыҥалыырыгар үөрэтиллэр. Ханнык баҕарар айымньы уобарастара, персонажтара туох эрэ уратылаах, киһини бэйэтигэр тардар кистэлэҥнээх буолаллар. Учууталга үөрэнээччи бэйэтэ ол уратылары тобуларын инниттэн, айымньы дьоруойун оннугар эбэтэр ол кэмҥэ буолбут эбэтэр буолуохтаах быһыы-майгы оннугар бэйэтин туруорунан көрөн, этинэн-хаанынан чугастык ылынарын ситиһэр сыаллаах-соруктаах олус уустук сорук турар. Дьэ онтон оҕо айымньыны бэйэтинэн аһарынан, (өйгө оҥорон көрөр дьоҕура) аудитория иннигэр санаатын аһаҕастык этэрин, дакаастыырын, дьон санаатын истэ, сыаналыы үөрэнэрин ситиһэр үлэ тэриллэр. Оҕо маны барытын (турукка киирбитин, бэйэтин уонна атын дьон санааларын истибитин, сөбүлэспит-сөпсөспөтөх түгэннэрин) учуоттаан, бэйэтин толкуйун тобулан, түмүк санааҕа кэлэр (толлугаһа суох бэйэ санаатын этэр дьоҕур).

Айымньы тиэмэтин, этэр санаатын, тутулун учуоттаан туран, истибит санааларыгар, бэйэтин толкуйугар олоҕуран, оҥорон таһаарыахтаах үлэтин (продукциятын) былаанныыр (санаатын сааһылаан, былааннаахтык үлэлиир дьоҕура сайдар).

Үлэтин былааннаан, нарылаан баран бииргэ үөрэнэр эбэтэр бөлөҕүнэн үлэ буоллаҕына бииргэ үлэлиир оҕотун кытта үлэтин былаанын туһунан санаа үллэстии - сүбэлэһии түһүмэҕэ кэлэр. Манна кини ылынар-ылыммат өттүн долоҕойугар хатаан, синтезтиир (ис култуура, такт). Уонна оҥорон таһаарыахтаах үлэтэ хайдах буолуохтааҕын, тутулун, ханнык ньыманы туттуохтааҕын туһунан бэйэтэ тумулук туттар дьонуттан сүбэлэтэр (үөрэнээччи, төрөппүт, учуутал), (дьон санаатын тэҥнии тутан, ырытар дьоҕура сайдар). Дьэ, ол кэнниттэн сүбэлэспитин ырытан-санаан, ыйыллыбыт сүбэлэри ылынан, сөбүлэһэн, практическай үлэтигэр туттуллар матырыйааллары көрдөөн булар түһүмэх кэлэр. Манна тэриллэр үлэҕэ айымньы сюжета сүрүн миэстэни ылар. Ол курдук оҕо оҥорон таһаарар үлэтин тыла-өһө, ис хоһооно кимиэхэ ананара хайаан да учуоттанар, болҕомтоҕо ылыллар. Үөрэнээччи үлэтигэр видеоматырыйаала хаартыска, бэйэ уруһуйа эбэтэр биллиилээх худуоһунньуктар үлэлэрэ буоларын быһаарарыгар наадалаах. Бу түһүмэххэ үөрэнээччи оскуолаҕа ылбыт быраактыкаҕа туттар үөрүйэҕэ, сатабыла сүрүн миэстэни ылар. Ол курдук информатика уруогар үөрэппит («Movie Maker», «Fotoshop», Word) бырагырааммалара, уруһуйдуур дьоҕура, тыл предметтэригэр иҥэриммит бары үөрүйэхтэрэ (уус-уран ааҕыы, тиэкис суруйуу, санааны сааһылаан саҥарыы, стилистиканы таба туттуу, о.д.а.), технологияҕа - (аппликация, пластилинынан үлэ), цифровой аппараттары таба туттар үөрүйэх (диктофон, видеокамера, фотокамера), муусуканы жанрын учуоттаан, сөпкө таныы, үлэҕэ суруналыыстыка жанрдара туттуллуохтарын сөп (этическэй нуорманы тутуһан туран, билэр да, билбэт да дьону кытта уопсай тыл була охсон, сэһэргэһии сиэринэн көрсүһүүнү-кэпсэтиини болдьоһуу).

Оҕо үлэтэ барыта бүппүтүн кэннэ хайаан да санаа үллэстии түһүмэҕэ баар буолуохтаах. Ол курдук оҕо бэйэтин иһиттэн оҥорон таһаарбыт үлэтин туһунан дьон туох диэн санааҕа, түмүккэ кэлбитин, ханнык алҕастар-сыыһалар эбэтэр туох сонун, интэриэһинэй көстүү баарын, өссө туох атыны-сананы киллэриэххэ сөбүн туһунан иһиттэҕинэ-биллэҕинэ эрэ, салҕыы үөрэнэригэр, үлэлииригэр ураты суолу тобулар усулуобуйа, баҕа үөскүүр.

Түмүктээн эттэххэ, саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталлара бырайыак ньыматын быһыытынан хайдах уруок ыыталларын сэҥээрэн аахтым, биллим. Араас ньымалары, көдьүүстэри туһанан олус интэриэһинэйдик уруоктарын ыыталлар эбит дии санаатым. Кылаас таһынан куруһуок тэрийэн үөрэнээччи айар, толкуйдуур дьоҕурун сайыннарыахха сөп.

Бырайыактыыр ньыма төһө да киэҥник тарҕаммытын иһин туттарга уонна туһанарга маннык кыһалҕалары көрүстүм:

1) үөрэнээччилэргэ уонна учууталларга методическай уонна үөрэх кинигэлэрэ тиийбэт;

2) оскуолаҕа бырайыактыыр үлэ биир систиэмэнэн уонна ньыманан үөрэтиллиэн наада;

3) үөрэнээччилэр интэриниэт ситимиттэн булбут информацияларын анаалыстаабаттар уонна сөпкө туһамматтар;

4) бырайыактыыр үлэлэрин толору санааларын этэн туран көмүскээбэттэр;

5) бырайыак ирдэбилин толору тутуспаттар.

Оҕо чинчийэр кыаҕын, дьоҕурун бырайыактыыр ньыма көмөтүнэн ситиһии (А.Е.Кулаковскай айымньыларынан)

Үрдүкү кылааска үөрэнээччилэр бэйэлэрэ булбут эпизодтарыгар, ымпыктарыгар тирэҕирэн, бэйэлэрин санааларын көҥүл, киэҥник арыйа үөрэниэхтээхтэр. Биллиилээх методист И. Рожин этэринэн, «Уус-уран литэрэтиирэ уруога – сокуону, историяны үөрэтии буолбатах, бу – искусство. Онон эдэр киһи айымньы ааптарын дьүүллээһинигэр-биһирээһинигэр, сонньуйуутугар-үөрүүтүгэр, саарааһыныгар-чуолкайдааһыныгар бииргэ кыттарга, ол эрэ кэнниттэн бэйэтин санаатын булунарга үөрэниэхтээх» [23., С.4]. Үөрэнээччи санаатын сатаан сааһылаан суруйар, чинчийэр, айымньылаахтык үлэлиир эйгэтин тэрийэр сорук турар. Оччоҕо эрэ оҕо уус-уран айымньы уостубат баайын, ураты ньыматын, сүдү кылаатын билэр, ырытар кыахтанар.

Ситиһиилээх бырайыак үлэтин былаана:

1. Лидер диэн өйдөбүл баар, ол лидер оҕолору барыларын үлэлэтэр соруктаах. Учуутал биэрбит матырыйаалын оҕолорго түҥэтэр эбээһинэстээх (барыларыгар тус-туспа үлэни биэрэр). Холобура, А.Е Кулаковскай фолькорга олоҕуран суруллубут «Байанай алгыһа», «Бүлүүлүү үҥкүү», «Оттоку олук алгыһа», «Былыргылыы алгыс», «Былыргы саха андаҕара», «Сайын кэлиитэ», «Билбит-көрбүт» айымньылар тылларын-өстөрүн ырытар сорудах бэриллэр. Үөрэнээччилэр бу үлэҕэ көмө быһыытынан тылдьыттары туһаналлар, норуот тылынан уус-уран айымньытын кытта тэҥнээн көрөн суруйааччы истиилин быһаарарга холоноллор.

2. Оҕолор таһымнара араас буолан сорудахтар эмиэ оннук ананыахтаахтар. Учуутал оҕо бэйэтин кыаҕынан талан ылар сорудахтары эрдэттэн бэлэмниирэ наада. Холобур, Өксөкүлээх Өлөксөй саха дьахтарын дьылҕатын туһунан хоһоонноругар «Саха дьахталларын мэтириэттэрэ», «Тыа дьахтара», «Сүүһүн туолбут эмээхсин ырыата», «Эр аһыыта», «Куорат кыргыттара», «Кырасыабай кыыс» уруһуй, сценарий, инсценировка, быыстапка, бырайыактыыр уруок ыыталлара үөрэнээччи айымньыны ааҕар, ылынар кыаҕын бэйэ кыаҕынан ситиһэр.

3. Бэйэ-бэйэни кытта өйдөспөт буолуу, конфликт, өрүтэ барааһын, бэйэ-бэйэни истибэт буолуу эйгэтин учуутал хонтуруоллуохтаах. Мөккүөр тахсыбат туһуттан суруйааччы айымньыларынан бырайыактыыр үлэни бөлөҕүнэн тэрийэн ыытыы табыгастаах. Холобура, кылааһы икки бөлөххө арааран баран А.Е. Кулаковскай урукку олох омсолоох өрүттэрин кириитикэлиир «Итирик бурсуй ырыата», «Кэччэгэй баай» хоһоонноругар проблемнай ырытыы оҥотторор. Бу омсолоох дьоруойдар ааҕааччыга биир өйү-санааны, түмүгү үөскэтэллэр – арыгы абааһыта, кэччэгэй кэриэһэ эккирэтэн кэлэн эрэйи элбэтэллэр.

4. Үөрэнээччи үлэтин түмүгүттэн астыныы, дуоһуйуу, бэйэҕэ эрэллээх буолар санааны ситиһиитэ. Үөрэнээччи бу санааны бырайыактыыр ньыма түмүк чааһыгар билинэр. Презентация оҥорон иҥэриммит билиитин, сатабылын, дьоҕурун бэйэтэ сыаналанар. Холобура, улуу бэйиэппит саҥа үйэ саргылаах-кэскиллээх өттүлэрин уруйдаабыт-айхаллаабыт «Оҕонньор кэпсээнэ», «Хаар-муус дойду аармыйата», «Көтөр аал», «Борокуот аал» диэн хоһоонноругар оробуочай тэтэрээт оҥорон кылаас таһынан ааҕыы дьарыгар үөрэнээччилэр туһаналлар.

5. Үөрэнээччи үлэтин түмүгэр «Мин бу бырайыакка кытынным наһаа үчүгэй, ол аата мин бэйэм туох эрэ өҥөбүн, кылааппын киллэрдим» диэн санааҕа кэлбит буоллаҕына ол оҕо, учуутал, төрөппүт бииргэ үлэлээбит ситиһиилэрэ буолар. А.Е Кулаковскай үөрэнэ сылдьан «Вправе ли гордиться русские своим именем?», «Главнейшие достоинства поэзии Пушкина» диэн чинчийэр үлэтинэн нуучча прогрессивнэй өйдөөх-санаалаах суруйааччылар сабыдыалларын туһунан ааҕааччылар кэмпириэнсийэлэрин тэрийиэххэ сөп.

6. Түмүккэ бырайыак оҥорбут бары хамаанда чилиэннэрэ үлэлэригэр эппиэтинэстээх буолуохтаахтар. Оччоҕо эрэ бөлөх биир санаанан, биир киһи курдук үлэлиири ситиһэр. Холобура, киһи, киһи аймах дьылҕатын туһунан философскай ис хоһоонноох «Ойуун түүлэ», «Өй, сүрэх икки мөккүөрэ», «Төрүү илигиттэн түҥнэри төлкөлөммүт», «Ырыаһыт», «Хомус» диэн айымньыларынан дьүһүйүү-кэнсиэр туруоруохтарын сөп.

Бырайыак үлэтин уопсай тутула:

1. Бырайыак оҥорорго аан бастаан тиэмэтин, тиибин талаллар онтон кыттааччы ахсаанын;

2. Биир тиэмэҕэ чопчу проблеманы туруоран ырытыы. Проблеманы үөрэнээччилэр бэйэлэрэ туруораллар (ыйан-кэрдэн биэрэр ыйытыылар, ситуациялар уо.д.а). Бөлөҕүнэн ырытыы оҕо өйүн үлэлэтэр наада;

3. Бөлөхтөргө соругу үллэрии, чинчийэр ньымаҕа бэйэ – бэйэни кытта кэпсэтии, информация көрдүүллэр, айар быһаарыы;

4. Кыттааччы бэйэ бырайыактыыр үлэтэ эбэтэр бөлөҕүнэн чинчийбит айар соруга;

5. Бөлөҕүнэн үлэлээбиттэрин дьүүллэһии;

6. Бырайыагы көмүскээһин;

7. Уопсай дьүүллэһии, сыаналааһын.

Бырайыактыыр үлэ былаана:

1. Бырайыак тиэмэтин талыы (чинчийии);

2. Сыалы туруоруу. (Туох иһин мин маны оҥоробунуй? Туох түмүккэ мин тиийиэхпин сөбүй?) диэн боппуруос туруорунан эппиэттииллэр;

3. Чинчийии кэнниттэн барыл санаа (гипотеза) туруорар. (Бэйэ сабаҕалааһынын оҥоруу түмүгэ хайдах буоларын быһаарыы уонна тоҕо?) Эппиэтин суруйаллар;

4. Ньыманы талыы. (Тугу оҥоруохха сөбүй?) Бэйэлэрэ үлэлиир былааннарын суруналлар, хаамыы бириэмэтин туруораллар;

5. Матырыйаалларын хомуйан иһитиннэрии оҥороллор;

6. Түмүгү ырытыы (түмүгү тэҥнээһин);

7. Түмүк оҥорор (инники үлэни былаанныыр). Сыаналааһын;

8. Көмүскүүллэр. Уопсай сыаналааһын.

Бырайыак оҥорон таһаарарга бу сыалынан оҕолорго уруок ыытар олус табыгастаах.

Үөрэнээччи үлэтигэр сөптөөх сыанабыл:

1. Бырайыактыыр ньымаҕа бэйэ оҥоруу араас көрүҥнэрэ;

2. Бөлөҕүнэн үлэ;

3. Практическай дьарык;

4. Туһаныллыбыт үлэни толоруу бырайыага;

5. Туһаныллыбыт иһитиннэриини (информацияны) өйдөөһүн;

6. Уустук таһымнаах ньыманы билии уонна туһаныллыбыт ньымата;

7. Санаа (идея) ураты көстүүтэ, проблеманы быһаарар ньыма;

8. Бырайыак проблематын өйдөөһүн, сыалын чопчута, чинчийиитэ;

9. Презентацияны тэрийии уонна ыытыы: тылынан иһитиннэрии, суругунан отчуот, көстөн турар барымы көмүскээһин;

10. Түмүк санаа;

11. Айар үлэни бэлэмнээһин эбийиэгэ (презентация быһыытынан көстөн туруохтаах);

12. Бырайыактыыр үлэ үөрэххэ туһатын сүрүн түмүктэрэ.

Бырайыак көрүҥнэрин ис хоһооно, үлэтэ:

1. Билии – көрүү (реферат үлэтэ);

2. Лингвистическэй (айар суруйуу, табылыысса, үөрэнэр босуобуйа).

Бырайыакка кыттааччы ахсаана: бэйэ үлэтэ, пааранан уонна бөлөҕүнэн.

Бу ньыма көмөтүнэн учууталга уопсай кылаас үөрэнээччилэрин кытта тэҥҥэ үлэлиир сатабыла тэриллэр. Холобур: дискуссия, диспут (мөккүөр),

инсценировка көмөтүнэн үөрэнээччи болҕомтотун күүһүрдэн бэйэ санаатын уруокка аһаҕастык этэр кыахтарын ситиһэбит.

Уопсай көрүҥү олоххо киллэрии этаптара:

1. Бырайыакка тимирии;

2. Үлэни тэрийии;

3. Үлэни олоххо киллэрии;

4. Презентация түмүгэ.

А.Е.Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй саха омуктан дириҥ чиҥ билиини иҥэриммит бастакы интеллигент. Кини саха норуотун үөрэтиигэ, этнографиятын сайыннарыыга уонна тылын чинчийиигэ улахан үтүөлээх.

А.Е.Кулаковскай сэниэ ыал оҕото буолан улахан кыһалҕаны билбэккэ, оскуолаҕа үөрэнэн улааппыта. Оскуолаҕа киириэҕиттэн ыла Өлөксөй үөрэххэ дьоҕурдааҕа биллибитэ, билиигэ-көрүүгэ тардыһыыта күүстээҕэ. Училище киниэхэ аан дойду литэрэтиирэтин, ордук нуучча киэнин, үөрэтиигэ элбэх кыаҕы биэрбитэ. Үөрэнэ сылдьан «Вправе ли гордиться русские своим именем?», «Главнейшие достоинства поэзии Пушкина» диэн рефераттарыгар оччотооҕуттан олоҕор сүрүн итэҕэл оҥостубут санааларын эппитэ. 1909 с. Охотскайга диэри телеграф линиятын тутууга атын икки киһилиин бэдэрээттэһэн үлэлиир туох да барыһы киллэрбэт, таһаҕас таһыытыгар наймыласпыт аттара өлөн улахан ороскуокка тэбиллэр, онтукатын хас да сылы быһа төлүүр. Итинник араас үлэлэргэ холонон көрөн баран 1910 сылтан наар учууталлыыр идэнэн дьарыктанар.

Фольклору хомуйуунан, айар үлэнэн, научнай чинчийиилэринэн бэрт өрдөөҕүттэн дьарыктаммыт буолуохтаах да бастакы айымньытын 1900с бэлэмнээбит. Уопсайынан кини бары сүрүн айымньыларын революция иннинэ суруйбута биллэр. Өксөкүлээх Өлөксөй айымньылара үксүлэрэ төһө да бэчээттэммэтэхтэрин иһин илииттэн-илиигэ бэриллэн, уһуллан киэҥник тарҕаммыттара.

Өксөкүлээх Өлөксөй бары да айымньылара фольклортан ситимнээхтэр, онно маарынныыр тыллаахтар-өстөөхтөр. Суруйар ньыматынан Өксөкүлээх Өлөксөй туох да мунааҕа суох реалистарга киллэриллиэн сөп. Кини философскай хабааннаах айымньылара үс тус-туһунан проблематиканы хабаллар: биир киһи бу олоххо анала, ырыаһыт уопсастыбаҕа оруола, киһи аймах бүттүүнүн дьылҕата.

А.Е.Кулаковскайы бастаан утаа олох да өстөөхтөргө киллэрэн иһэн Г.П. Башарин быһаарыытын ылынан саха литэрэтиирэтин төрүттээччитэ уонна классига диир буолбуттара. Хойут, араас мөккүөрдэртэн сэрэхэдийэн алыс дарбатымыаҕыҥ диир баҕаттан саха литэрэтиирэтин саҕалааччыта дэммитэ. Билигин төрүттээччи, классик диэн өйдөбүл букатыннаахтык олохсуйда.

Биһиги санаабытыгар, суруйааччы олоҕун, айар үлэтин уруокка билиһиннэрэр чинчийэр үлэни тэрийиигэ үс хайысханы тутуһуохха син: норуокка киэҥник биллэр, күннэтэ ааттара ааттанар, биллэр эрээри, саҥа өрүтүнэн арыллар уонна оҕолор саҥа билсиһэр суруйааччыларыгар наардаан.

Суруйааччы олоҕун, айар үлэтин билиһиннэриигэ онон эмиэ айымньылаахтык сыһыаннаһыы эрэйиллэр. Норуот дьылҕата дьылҕаламмыт улуу А.Е. Кулаковскай аатын оҕолор күннэтэ истэллэр. Айымньыга оҕолору киллэриигэ бу суруйааччылар төрөөбүт норуоттарыгар оҥорбут өлбөт-сүппэт үтүөлэрин өссө төгүл долгутуулаахтык бэлиэтээн, оҕолор санааларын чиҥэтэн, улуу дьону кытта кэпсэтэр кэрэ түгэн үүммүтүн итэҕэтэр наада. Санаалара күүрдүн, киэн туттуулара улааттын. Кинилэр олохторуттан бүгүн ааҕыллыахтаах айымньыга сыһыаннаах бэлиэлэри, чахчылары үмүрү тутан ылан, айымньылаахтык таҥан биэрии, айымньыны үөрэтии «түгэх сыалыгар» туһаайыы эрэйиллэр.

«Тыыннаах буолуу, норуот аатын сүгүү» (А.Е. Кулаковскай «Ойуун түүлэ» уонна «Интеллигенцияҕа сурук» айымньыларынан уруок хаамыыта)

“Өксөкүлээх үйэтин” интеллектуальнай таһыма үрдүгүн аҥаардас кини айымньыларыттан да ааҕан билиэххэ сөп. Маҥнайгытынан, кини бэйэтин айымньыларыгар аан дойду олоҕун ырыппыта, киһи аймах тулалыыр эйгэҕэ сыһыанын таайбыта. А.Е. Кулаковскай аан дойду саныыр санаатын сахалыы этэн таһаарбыт бастакы поэт. Ити кини аан дойду духовнай баайыгар киллэрбит кылаата. Иккиһинэн, бэйэтин норуота аан дойду сайдыытын таһымыттан быдан ыраах хаалбытын ыйан көрдөрбүтэ. Ол аата, А.Е. Кулаковскай саха норуота колониальнай батталтан уонна ньүдьү-балай туруктан (невежество), хаалыыттан тахсар суолун көрдөөбүтэ. Ол суолунан – аан дойду үөрэҕин, наукатын баһылаан, сайдыы тэҥ таһымыгар тахсар суол баарын ыйбыта.

«Ойуун түүлүн» уһук-мындаа санаата 1910 сыллаахха олоччу этиллибитэ: саха норуота өлөр дьылҕаттан (бастатан туран, улуу омук омсолоох сабыдыалларыттан), сайдыы тэҥ таһымыгар тахсан быыһаныахтаах диэн санаа.

«Ойуун түүлэ» - интеллектуальнай поэма. Киниэхэ киһи дууһатын утумнаахтык арыйыы уус-уран соруга туруоруллубатах. Бэл суос-соҕотох персонаж – ойуун индивидуальнай эбэтэр типическэй характер быһыытынан бэриллибэт. Ол эрээри бу айымньы долгутар, мунчаардар уус-уран күүһэ суоҕа эбитэ буоллар тута умнуллубут буолуох этэ. Кини кистэлэҥэ – истээччилэрин, ааҕааччыларын саныыр санааларын быһаччы хамсатыытыгар, толору баһылыырыгар, толкуйдатан, харааһыннаран, дьиксиннэрэн, эрэннэрэн сүгүн хаалларбатыгар буолар. «Ойуун түүлүн» сюжета философскай ис хоһоонноох симфоническай айымньы сюжетыныы үрдүк күүрээннээхтик сайдар. Түмүктэниитэ да оннук. Дуораана ыраахха диэри ньириһийэн, дириҥээн бара турар.

10 кылааска саха литэрэтиирэтигэр уруок технологическай картата

Учуутал: Ушницкая Сардаана Иннокентьевна

Үөрэтэр биридимиэт: саха литэрэтиирэтэ

Кылааһа: 10

Уруок тиэмэтэ: “Тыыннаах буолуу норуот аатын сүгүү”

Уруок тиибэ: саҥаны арыйыы

Уруок араастара: кылгас бырайыак уруога

Уруокка ыытыллар үлэ көрүҥэ: бэйэ үлэлиир үлэтэ уонна бөлөҕүнэн үлэ

Атын биридимиэти кытта ситимэ: саха тыла, төрүт култуура, история.

Сыала: Норуот инники дьылҕатын туһугар эппиэтинэһи үөскэтии

Соруктара:

• А.Е.Кулаковскай «Саха Интеллигенциятыгар суругун» уонна

«Ойуун түүлэ» поэматын тэҥнээн ырытыы;

• суруйааччы норуот олоҕор суолтатын анааран көрүү.

Бэйэни салайынар-дьаһанар - оҕо билэр-көрөр, толкуйдуур кыаҕын сайыннарыы;

Былааннанар - сыал-сорук туруоран көдьүүстээхтик үлэлииргэ салайыы;

Бодоруһар - бөлөҕүнэн таһаарыылаахтык, көдьүүстээхтик үлэлииргэ салайыы;

Билэр-көрөр - саҥа билиини арыйарга оҕо тус бэйэтин билиитигэр тирэҕирэргэ үөрэтии

Туттар тэрил: Бырайыактар, презентационнай матырыйааллар, хаартыскалар, кинигэлэр, тылдьыттар.

Уруок хаамыыта

А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй «Ойуун түүлэ» уонна «Интеллигенцияҕа сурук» айымньыларынан 10 кылааска бырайыактыыр ньыманы туһанан уруок хаамыытын көрдөрдүбүт. Үөрэнээччи билэр-көрөр, истэр үөрүйэҕэ уонна айар дьоҕура сайдары ситистибит. Ол курдук, билиини, сатабылы, араас быһыы-майгы дьайыыта сатаан тахсар, толкуйу тобулар кыаҕы учуутал көмөтүнэн тэрийиэх сөп эбит.

Уруокка үөрэнээччи ис кыаҕы арыйар бары дьайыылары бырайыактыыр ньыманан учуутал тэрийиэн сөп.