Улуттук идиш-аяктар

Сабактын максаты:

Күтүлүүчү натыйжалар

Когнитивдик: кыргыз элинин улуттук тамак-ашта колдонулуучу буюмдары жөнүндөгү терең маалыматтарды алышат.

-улуттук тамак-ашта колдонулуучу буюмдардын турмуштагы ордун түшүнүшсө;

Социо-маданий: улуттук тамак-аштарды колдонулуучу буюмдардын турмуштагы, ден соолугубуздагы орду жөнүндө маалыматтарды билишип, аларга аяр мамиле жасоого тарбияланышат.

-тамак-аш колдонуудагы буюмдарды кастарлоону үйрөнүшсө;

Кептик: окуучулар өз алдынарынча улуттук идиш-аяктардын өзгөчөлүтөрүн талдашат.

-ар бир окуучу жекече анлиздей алышса, улуттук тамак-аштарды колдонуудагы буюмдардын пайдасын анализдей алышса.

Сабактын баскычтары

Мугалимдин ишмердиги

Окуучунун ишмердиги

1)Уюштуруу

(5 мүнөт)

Синонимдер

Урунган-колдонгон

Кууш-энсиз

Мерген-аңчы

Жалын-от

Эткээл –семиз, толук

Антоним

Азыркы –илгерки

Калың-жука

Кууш-кең

Суюк-коюу

Омонимдер

Шар-суунун шары, жер, оюнчук

Жал-аттын жалы, тоонун боорун

Макал-лакап

Жаш кезде берсин мээнетти, карыганда берсин дөөлөттү.

Билгенден биле элегиң көп, көргөндөн көрө элегиң көп.

Илим-ийне менен кудук казгандай.

Боор ооруса, боорго тебет.

Жаңылмач

Таягың каякта

Таягың Саякта

Саяк каякта

Саяк тежакта

2)Үй тапшырмасын суроо(5-мүнөт)

Тартылган сүрөттөрдүн кооз жасалганына карап баалоо жүргүзүлөт.

3)Жаңы тема. (10 мүнөт)

Көөкөр – тиричиликте колдонуучу идиштин түрү. Аны төөнүн, же үйдүн терисинин калың жеринен (эки капталынан) алешем кылып кургатып бычышат. Шар сууга казык аркылуу байланган чылгый терини улпак салып же жарма куюп ороп койсо, жүнү тез эле жыдыйт. Төөнүн териси күрөк менен челденет. Челденген тери шибеге, же темене менен тигилет. Көөкөргө кумдуу топуракты шыкайт. Идиштин ийини, мойну, булуң-бурчтары атайын ийри шиш аркылуу көркүнө келтирилет. Шыкалган топурак тоборсугандан кийин оюм-чийим түшүрүлөт. Кээде көөкөрдүн булуң-бурчтарына, ийнине, моюнуна күмүш, жез чегилет. Ага түшкөн шөкөттөрдүн формасы ар кандай. Көөкөрдүн кепкегине алтын-күмүш чөгөрүлүп, жезден чагарак салынган. Көөкөр ар кыл формада жасалган.

Чанач – эчкинин туюк сыйрылган терисинен жасалган идиш. Чаначка кымыз, айран, жарма жана башка суюк тамактар куюлат. Ал кол чанач, серке чанач, эркеч чанач, чоң чанач деп бөлүнөт.

Чанач жасоонун ыкмасы: тери 1-2 күн чие чөбүнүн суусуна чылангандан кийин ичи-сырты малдын майы менен майланып ийленет, жарым айдан кем эмес мөөнөттө ышталат. Ышы кеткенден кийин өңүн кызартуу учун ага айран толтуруп, белгилүү убакыт күнгө кармашып, сууга чайкашат.

Чаначтын бучкактары жана түбү чыйратылган жиптен же тарамыштан милте (жээк) коюлуп тигилет. Тамактын даамын сактоо үчүн чаначты майлап жана ыштап турушкан.

Чанач – эчкинин туюк сыйрылган терисинен жасалган идиш. Чаначка кымыз, айран, жарма жана башка суюк тамактар куюлат. Ал кол чанач, серке чанач, эркеч чанач, чоң чанач деп бөлүнөт.

Челек - үй тиричилигинде пайдаланылуучу идиш. Ага көбүнчө суюк нерселер куюлат. Арча, кайың, карагайдан жасалган. Керектуу жыгач кыйылып, кургатылып, өз-өзүнчө чабакталып, челекке мүнөздүү формада кынапталат да, калай, жез, жукартылган тал менен курчап бириктирилген.

Жоон жыгачтын ичин оюп бал челек жасалган. Челектин капкагы болот. Куйган тамак-аштын даамы бузулбай сакталыш үчүн аны тез-тез ыштап, малдын майы менен майлап турушкан.

Чөйчөк – жыгач идиштин бир түрү. Ал арча, кайың, карагай, тал, өрүк, жаңгак, алча, алма жыгачынан жасалат. Жасалыш ыкмасына карай чапма чөйчөк (чабылат), кырма чөйчөк (кырылат) болуп экиге бөлүнөт. Чөйчөк колдонууда жарылып кетпес үчүн ичин май, каймак менен шыбап, жалынга кайрып алышкан. Кээде ыштап коюшкан.

Жаргылчак – дандан талкан, угут тартуу учун беттеме таштан жасалган кол тегирмен. Жаргылчактын астьңкы жалпак ташы тегеренбей, анын так ортосундагы көзөнөгүнө кагылган катуу жыгач же темир шимеги болот. Шимек жаргылчактын үстүнкү ташынын ортосуна кирип, аны бир окто айлантып турат. Тартылуучу дан шимектүү көзөнөккө ууч менен салынат. Жаргылчак үстуңкү бетинин бир жак четиндеги көзөнөгүнө кагылган жыгач туткасы аркылуу кол менен айландырылат. Жаргылчакты аялдар жана балдар тарткан.

Кумган – металлдан (жез, коло, чоюн) куюлуп жасалган идиш. Түп жагы курсактуу, ичке моюндуу, туткалуу, чорголуу, капкактуу болгон. Чай кайнатуу, колго суу куюу, даарат алуу үчүн керектелген.

Куржун – терме же жөнөкөй таардан, килемден ортосу бириктирилип, артынып жүрүүгө ыңгайланып жасалган эки көздүү баштык. Кыргыз буюмдарынын бири Куржундун ар бир көзү (баштыгы) 50×50 см, бүт чети же бурчтары чачыланып кооздолот, ооздору туюк үч бүчүлөр менен бекитүүгө ыңгайланат.

1)Окуучулар менен иштөө (12 мүнөт)

1-кадам

Окуучулар 7 топко болүнуп

1-топ көөкөр,

2-топ чанач,

3-топ челек,

4-топ чөйчөк.

5-топ жаргылчак,

6-топ кумган,

7-топ куржундун сүрөтүн тартышат.

Кошумча дептерлерин толтурушат.

4)Бышыктоо

(5 мүнөт)

1.Көөкөрдүн жасалышын айтып бергиле?

2. Чаначты эмне максатта колдонушкан?

3. Чөйчөк тууралуу сүйлөп бергиле.

5) Рефлексия

(2 мүнөт)

Бүгүнкү сабактан кандай маалымат алдыңар?

Сабакта эмнеден кыйналдыңар?

Эртеңки сабакты эмнелерди күтөсүңөр?

6)Үйгө тапшырма

(3мүнөт)

Кыргыздын дагы башка улууттук тамак-аштарында колдонулуучу буюмдар жөнундө маалымат таапкелгиле?

7)Бааолоо

(3мүнөт)

Окуучулардын аракетине жараша.

«5», «4», «3», «2»