Уруок технологическай каартата «Аьа5ас дор5ооннор"

Уруок тиэмэтэ

Аhаҕас дорҕооннор (16 сирэй)

Уруок тиибэ

Саҥа ɵйдɵбүлү арыйар уруок

Уруок сыала

Кылгас, уhун аhаҕас дорҕооннору арааран истии ньыматын чиҥэтиигэ усулуобуйа тэрийии;

Кылгас уонна уhун аhаҕас дорҕоонноох тыллары дорҕоонунан ырыта, анал бэлиэлэринэн –фишканан бэлиэтииргэ үɵрэтии;

Аhаҕас дорҕоону уларыттахха, тыл суолтата уларыйарын кэтээн кɵрүү

Сүрүн ɵйдɵбүллэр

Аhаҕас уонна бүтэй дорҕоон, кылгас, уһун аһаҕас дорҕоон

Туттуллар информационнай тэриллэр

Кронникова М.Ф. Букубаар, Букубаарга суруллуулар, компьютер, проектор, презентация «Бэйбэрикээн эмээхсин»

Предметтэр икки ардыларынааҕы сибээс:

Литература ааҕыыта

I. Υɵрэх биридимиэтин үɵрэтии түмүгэ:

Тустаах үɵрэх биридимиэтин үɵрэтии түмүгэ

Υɵрэх сатабылларын сайыннарыы түмүгэ:

• Тыл дорҕоонун истэн араарар. Тылга дорҕоон турар бэрээдэгин быhаарар, фишканан сөпкө бэлиэтиир;

• Схемаҕа сɵп түбэhэр тылы ɵйтɵн булар;

• Аhаҕас уонна бүтэй дорҕоон диэн арааран билэр. Кылгас уонна уhун аhаҕас дорҕоонноох тыллары таба ырытар, кылгас-уhун дорҕоону тэҥнээн кɵрɵр;

• Ыйытыыга эппиэттиир, сэhэргэhэр;

• Хартыынанан этии оҥорор;

• Буукуба элеменнэрин суруйар

Билэр-көрөр сатабыл: Үɵрэх кинигэтинэн сатаан үлэлиир, болдьох бэлиэлэргэ быhаарсар. Yɵрэнэр баҕалаах, бэйэтин сайыннарар.

Хайдах үлэлиэхтээҕин былаанныыр, тугу ɵйдɵɵбɵтɵҕүн булан хатылыыр. Уруокка үлэлиир сыалы-соругу таба туруорунар.

Бэйэни салайынар-дьаhанар сатабыл: Үɵрэх дьарыгын сыалын уонна соругун ɵйдүүр, сɵптɵɵх ньымалары булан туттар,туhанар.

Бодоруһар үөрүйэх:

Бииргэ үɵрэнэр доҕорун, дьону кытта сатаан алтыhар, кэпсэтэр, араас түгэннэргэ кэпсэтиhэр киhитин сэҥээрэр, санаатын болҕойон истэр, убаастабыллаахтык сыhыаннаhар, бииргэ алтыһан үлэлиир

Уруок түhүмэхтэрэ

Учуутал дьарыга

Үөрэнээччилэр дьарыктара

Үөрэх сатабылларын сайыннарыы түмүгэ

1.Тэрээһин чааһа

Сыала: уруокка бэлэмнэнии

Уруокка үлэлиир туругу тэрийэр.

- Үтүө күнүнэн!

Бу уруокка элбэҕи билиэхпит, элбэхтик дорҕоонунан ырытыахпыт, санаабытын этиэхпит.

Бэйэ- бэйэбитигэр мичээрдэһэбит, ситиһиилээх үлэни баҕарыаҕыҥ!

Эҕэрдэлэһэллэр

Үөрэнэр турукка киирэн, бол5омтолорун учууталга хатыыллар

Ытык ɵйдɵбүллэри иҥэрии: Υɵрэнэр баҕаны, бэйэни сайыннарар

2.Ситиһии төрүөтүн олохтооһун

Сыала: билиини ыларга бэлэмнээhин

Билиин ыларга бэлэмнэниини тэрийэр.

- Оҕолор, Бэйбэрикээн эмээхсини бары билэҕит дуо? Киинэтин ким кɵрбүтэй?

- Бүгүн биhиэхэ Бэйбэрикээн эмээхсин кэлбит. Кини хас ынахтаах этэй?

- Бэйбэрикээн эмээхсин ынахтарын сүтэрэн кэбиспит. Кɵрдүүргэ кɵмɵлɵhɵбүт дуо?

- Ынахтары буларга биhиги сорудахтары толоруохтаахпыт.

Υлэлиир турукка киирэллэр.

Ыйытыыларга эппиэттииллэр.

Толкуйга киирэллэр

Илиилэрин уунан эппиэттииллэр.

Бодоруһар сатабыл:

Атын киһини тулуйан истии, бэйэ санаатын этэр

3.Үөрэтэр соругу туруорунуу

Сыала: уруок тиэмэтин, сыалын быhаарыы

Уруок тиэмэтин уонна соруктарын туруорарга кɵмɵлɵhɵр.

-Икки аhаҕас дорҕоону тэҥнээҥ эрэ: [а] уонна [аа]

-Туох уратылаахтарый?

-[а] кылгастык этиллэр. Ону ханнык дорҕоон диибитий?

-[аа] уhуннук этиллэр дорҕоон. Кини туох диэн ааттанар?

- Оҕолор, хайдах дорҕооннор баалларын билиэххитин баҕараҕыт дуо?

-Бүгүн биһиги уруокка аhаҕас дорҕоон араастарын үɵрэтиэхпит.

-Уруокпут тиэмэтин кытта билсиhиэхпит.

-Бу фишкалар тугу бэлиэтииллэрий?

- Саамай сɵп. Уруокпут тиэмэтэ: «Кылгас уонна уhун аhаҕас дорҕооннор»

- Үөрэнэр сорукпут туох буоларый?

- Тыллары дорҕоонунан таба ырытыы, кылгас-уhун дорҕоону тэҥнээн кɵрүү.

Уруок тиэмэтин кытары билсиһэллэр.

Учуутал биэрэр ыйытыыларын болҕомтолоохтук истэллэр.

Υɵрэтэр соругу кытта билсэллэр.

Билэр-көрөр үөрүйэх:

Үлэ сыалын-соругун таба туруорар;

Ытык өйдөбүллэри үөрэнээччигэ иҥэрии түмүгэ: Бииргэ үлэлиир сатабылы сайыннарар.

Билэр-көрөр сатабыл:

Кэпсэтэригэр тугу истибэтэҕин, өйдөөбөтөҕүн ыйыталаһар

4. Саҥа билиини арыйыы

Сыала: саҥа билиини ылыы, ырытыы

1. Саҥа тиэмэҕэ үлэни тэрийэр.

- Аһаҕас дорҕоону саҥарарга, салгын хайдах тахсарый?

- Саамай сɵп, салгын иҥнибэккэ тахсар.

- Бэйбэрикээн эмээхсин маннык дорҕооннору этэр. Yтүктүҥ эрэ: [а], [ы], [у], [о], [и], [э], [ү], [ө]

- Ханнык дорҕооннору иhиттигит?

- Кылгас аһаҕас дорҕоон хайдах этиллэр эбитий?

- Кылгастык этиллэр.

-Кылгас аhаҕас дорҕоон ханнык фишканан бэлиэтэнэр?

фишканан бэлиэтэнэр.

- Аны билигин Бэйбэрикээн эмээхсин маннык дорҕооннору этэр. Yтүктүɵххэ эрэ: [аа], [ыы], [уу], [оо], [ии], [ээ], [үү], [өɵ]

- Ханнык дорҕооннору иhиттигит?

- Уhун аһаҕас дорҕоон хайдах этиллэр эбитий?

- Уhун аһаҕас дорҕоон уhуннук этиллэр.

- Уhун аhаҕас дорҕоон хайдах бэлиэтэнэр?

фишканан бэлиэтэнэр.

1. Маҥнайгы сорудах ( слайд 1)

-Бэйбэрикээн эмээхсин ынахтарын кɵрдүү барабыт. Бу сорудаҕы толордохпутуна бастакы ынаҕы булуохпут:

Аат, ат диэн тыллары дорҕоонунан ырытыы

Учебнигынан үлэ.

-Букубаарбытын с. 16 арыйабыт

-Ойууну кɵрүҥ эрэ. Тугу кɵрɵҕүтүй?

Ат

-Бастакы ханнык дорҕоон иhиллэрий? [а]

[а]- аhаҕас дорҕоон дуу, бүтэй дуу?

Кылгас аһаҕас дорҕоон дуу, уһун аһаҕас дорҕоон дуу?

-Иккис дорҕоон ханныгый? [т]

-[т] дорҕоон ньиргиэрдээх ду, ньиргиэрэ суох ду?

-Хас дорҕооннноох тылый?

-Аат диэн тылы дорҕоонунан ырытыы.

-Маладьыастар, сорудаҕы сɵпкɵ толордугут. Бэйбэрикээн эмээхсин бастакы ынаҕын буларга кɵмɵлɵстүбүт.

Иккис сорудах ( слайд 2)

Бэйбэрикээн эмээхсин иккис ынаҕын буларга бу сорудаҕы толоробут:

-Хартыынанан кэпсээн оҥоруу

Ыйытыыларга эппиэттээhин:

-Хартыынаҕа кими кɵрɵҕүтүй?

-Кыыс аата кимий? Тугу гынарый?

-Кыыс аттыгар туох турарый?

- Ынах туох туhалааҕый?

Хартыынанан кэпсээн оҥоруу.

-Пааранан хартыынанан кэпсээн оҥоробут.

Бэйэ-бэйэбитигэр кэпсиибит.

Кыыс диэн тылы дорҕоонунан ырытыы

- Бастакы дорҕооно ханныгый?

-[к] аhаҕас дуу, бүтэй дуу? Ньиргиэрдээх ду, ньиргиэрэ суох ду быhаарыҥ эрэ. Хайдах фишканан бэлиэтиибит?

-Иккис дорҕоон ханнык иhиллэрий?

[ыы] ханнык дорҕоонуй? [ыы] дорҕоону саҥарабытыгар салгын иҥнибэккэ тахсар, аhаҕас дорҕоон эбит. Кылгастык этэбит ду, уhуннук ду?

Уhун аhаҕас дорҕоон фишкатынан бэлиэтиибит

-Υhүс дорҕооно? [с] аhаҕас дуу, бүтэй дуу? Ньиргиэрдээх ду, ньиргиэрэ суох ду?

Ньиргиэрэ суох бүтэй дорҕоон фишкатын ууруҥ.

- Кыыс диэн тыл хас дорҕоонтон турар эбитий?

- Ыт диэн тылы дорҕоонунан ырытыы.

- Ыт диэн тыл тугу кɵрдɵрɵрүй? (биридимиэти ааттыыр тыл)

- Сорудах толороммут Бэйбэрикээн эмээхсин иккис ынаҕын буллубут. Эмээхсин эhиэхэ махтанар.

Υhүс сорудах ( слайд 3)

- Бэйбэрикээн эмээхсин үhүс сорудаҕын толорорго бэлэмҥит дуо?

Тыллары дорҕоонунан ырытыы, тэҥнээн кɵрүү:

үүрэр диэн тыл бастакы дорҕооно ханныгый?

[үү] - бутэй дуу, аhаҕас дуу?

-Ханнык фишканан бэлиэтиибит?

-Иккис дорҕоон ханныгый?[р]

-Υhүс дорҕоону ханныгы истэҕитий?[э]

-Бүтэhик дорҕоону этиҥ. [р]

-Хас дорҕоонноох тылый?

- Аны үрэр диэн тылы дорҕоонунан ырытабыт.

-Бастакы дорҕооно? Иккис? Υhүс? Тɵрдүс?

-Хас дорҕооннооҕуй?

-үүрэр-үрэр туох атыннааҕый?

-Туохтара майгыннаhарый?

-Туох диэн түмүк оҥоробут?

-Аhаҕас дорҕоону уларыттахха, тыл суолтата уларыйар.

-Сорудаҕы сɵпкɵ толордубут. Бэйбэрикээн эмээхсин 3 ынаҕын буллубут.

Ыйытыыларга эппиэттииллэр.

Кылгас аhаҕас дорҕооннору ааттыыллар.

Тылы, этиини чуолкай санараллар.

Уhун аhаҕас дорҕооннору ааттыыллар.

Атын киhи тугу санарарын быhа түспэккэ болҕойон истэллэр.

Бэйбэрикээн эмээхсин сорудахтарын толороллор.

Букубаары арыйаллар, сɵптɵɵх сирэйи булаллар.

Ойуулары кɵрɵллɵр.

Тыллары дорҕоонунан ырыталлар

Дорҕооннору болҕойон истэллэр.

Тыл дорҕооннорун чуолкайдык саҥараллар.

Тылга дорҕоон турар бэрээдэгин быhаараллар (схеманан).

Аhаҕас уонна бүтэй дорҕооннор диэн арааран билэллэр.

Аhаҕас уонна бүтэй дор5ооннор фишкаларын билэллэр.

Хартыынаны кɵрɵллɵр.

Ыйытыыларга эппиэттииллэр

Пааранан хартыынанан кэпсээн оҥороллор.

Бэйэ-бэйэлэригэр кэпсииллэр.

Кыыс диэн тылы дор5ооунан ырыталлар.

Бастакы, иккис, уЬус дор5оону быЬаараллар.

Хас дорҕоонтон турарын этэллэр.

Уhун аhаҕас дорҕоонноох тылы таба ырыталлар.

Кыыс диэн тылы дорҕоонунан ырыталлар.

Бастакы, иккис, үhүс дорҕоону быhаараллар.

Ханнык фишканан бэлиэтиири этэллэр.

Хас дорҕоонтон турарын этэллэр.

Кылгас уонна уhун аhаҕас дорҕоонноох тыллары таба ырыталлар.

Υүрэр диэн тылы дорҕоонунан ырыталлар.

Υрэр диэн тылы дорҕоонунан ырыталлар.

Кылгас-уhун дорҕоону тэҥнээн кɵрɵллɵр.

Бэриллибит тыллар майгыннаhар ɵрүттэрин булаллар.

Тустаах үɵрэх биридимиэтин үɵрэтии түмүгэ

Тыл дорҕоонун истэн араарар. Тылга дорҕоон турар бэрээдэгин быhаарар, фишканан сөпкө бэлиэтиир;

Аhаҕас уонна бүтэй дорҕоон диэн арааран билэр. Кылгас уонна уhун аhаҕас дорҕоонноох тыллары таба ырытар, кылгас-уhун дорҕоону тэҥнээн кɵрɵр;

Хартыынанан этии оҥорор;

Ытык өйдөбүллэри үөрэнээччигэ иҥэрии түмүгэ: Үөрэнэр баҕаны, бэйэни сайыннарар.

Бодоруһар сатабыл:

Сэһэргэһэр киһитин болҕойон истэр, кэпсэтэргэ бэлэм

Бэйэни салайынар-дьаhанар үөрүйэх:

Ханнык баҕарар үлэ кэмигэр сыал туруорары сатыыр

Билиини-кɵрүүнү ылар сатабыл:

Ɵй үлэтин араас дьайыыларын кэбэҕэстик толорор: тэннээhин, ырытыы, холбооһун, түмүктээhин, ханыылатан сааһылааhын, майгыннатыы, сааhылаан ситимнээhин

5. Физминутка

Сыала: хамсанан сынньаныы

Физминутканы тэрийэр.

Хас биирдии оҕо хамсаныыта

Биир - инниҥ диэки иҥнэс гын,

Икки – кэнниҥ диэки хантас гын,

Yс – уҥа диэки иҥнэс гын,

Түɵрт – хаҥас диэки иҥнэс гын

Бары үтүктэн физминутка хамсаныыларын оҥороллор

Бэйэни салайынар-дьаһанар сатабыл:

Сылааны таһаарар, салгыы үлэҕэ бэлэмнэнэр.

6.Билиини чиҥэтии уонна хонтуруолланыы

Сыала: Саҥа ылбыт билиини чиҥэтии уонна хонтуруолланыы

Ылбыт билиилэрин чиҥэтэргэ үлэни тэрийэр.

Тɵрдүс сорудах

Бэйбэрикээн эмээхсин 4 сорудаҕын толоруохха:

Дорҕоон схематынан тылы булуу

Фишканан бэлиэтэммит схемаҕа сɵп түбэhэр тыллары булуу:

атаах – атах

күлүүк-күлүк

-Тыллары тэҥнээн кɵрүү.

-Туох диэн түмүк оҥоробут?

- Уhун аhаҕас дорҕоон буукубатын сыыhа суруйдахха тыл суолтата уларыйар.

Бэйбэрикээн эмээхсин 4 ынаҕын буллубут. Эмээхсин олус үɵрдэ.

Бэhис сорудах

Бэйбэрикээн эмээхсин бэhис ынаҕын кɵрдүүбүт, кини сорудаҕын толоробут:

Тэтэрээккэ улэ

• Тэтэрээти арыйыы

• Буукуба элеменнэрин суруйуу

-Суруйар кэмнэ илиини, тоноҕоhу, тɵбɵнү, атаҕы сɵпкɵ туттан олоробут.

-Буукуба элеменнэрин сурааhыны тутуhан суруйарга кыhаллабыт.

-Тэтэрээккэ бары үчүгэйдик суруйдубут.

Бэйбэрикээн эмээхсин бэhис ынаҕын буллубут. Эбээ эhиэхэ махтанар.

Фишканан бэлиэтэммит схемаҕа сɵп түбэhэр тыллары булаллар

атаах – атах, күлүүк-күлүк тыллары тэҥнээн кɵрɵллɵр.

Түмүк оҥороллор.

Тэтэрээти суруйарга бэлэмнииллэр.

Уруучуканы (харандааhы) сɵпкɵ туталлар.

Буукуба элеменнэрин сурааhыны тутуhан суруйаллар.

Тустаах үɵрэх биридимиэтин үɵрэтии түмүгэ

Схемаҕа сɵп түбэhэр тылы ɵйтɵн булар;

Тыллары тэҥнээн кɵрɵр.

Буукуба элеменнэрин суруйар

Билэр-көрөр сатабыл: Үөрэх соругун туруорар, ону ситиһэргэ бэйэтин үлэтин тэрийэр.

Бодоруһар сатабыл: Бииргэ үөрэнэр оҕолордуун алтыһар, атын киһини тулуйан истэр, бэйэ санаатын этинэргэ үөрэнэр

Билиини-кɵрүүнү ылар сатабыл:

Сана билии ыларыгар баар билиитигэр тирэҕирэр

7. Бэйэни сыаналаныы

Сыала: үɵрэнээччи бэйэтин үлэтин сыаналааhыны тэрийии

Үөрэнээччи бэйэтин дьарыгын сыанабылын тэрийэр.

- Ким бэйэтин хайдах сыаналыырый?

- Тугу сатаатыгыт? Сатаабатыгыт? Тоҕо?

- Ким туохха ыарырҕатта?

- Уруоктан ким хайдах настроениелаах баран эрэрий? Остуолгутугар сытар смайлигы үөһэ көтөҕөн көрдөрүҥ эрэ.

Υлэлэрин сыаналаналлар.

Смайлигы үөһэ көтөҕөн көрдөрɵллɵр.

Үөрэх сатабылларын сайыннарыы түмүгэ

Yɵрэх дьарыгын сыаналанар

Бодоруһар үөрүйэх:

Кэпсэтии кэмигэр сатаан истии суолтатын ɵйдүүр.

8. Рефлексия

Сыала: уруок түмүгүн быhаарыы

Уруок түмүгүн быhаарыыны тэрийэр.

-Биир уруок үлэлээн баран, туох диэн түмүгү оҥостунабыт?

-Бу уруокка туох саҥаны биллибит?

-Бүгүн ылбыт билиигит аныгы ɵттүгэр туhалыа дуо?

-Аныгыскы уруокка биhигини ɵссɵ саҥа арыйыылар күүтэллэр.

Түмүк оҥороллор.

Ыйытыыларга эппиэттииллэр Бэйэ санаатын сааhылаан этэллэр.

Атын оҕолор эппиэттэрин болҕойон истэллэр.

Билэр-көрөр үөрүйэх:

Ылбыт билиитин сатаан түмэр, сааһылыыр;

Бодоруһар үөрүйэх:

Атын оҕолору кытта бииргэ тапсан үлэлиир;