Усеин Шамиль Тохтаргъазы

Усеин Шамиль Тохтаргъазы

(1881— 1913)

Шаир ве драматург Усеин Шамиль Тохтаргъазы 1881 сенеси Ялта уездининъ Коккозь коюнде, фукъаре къорантада дюньягъа кельди. Пек яш экенде, бабадан оксюз къалгъаны ве пек фукъаре яшагъанлары себебинден, о, мектепте девамлы суретте окъуп оламагъан. Гъает гъайретли инсан олгъанындан себеп, тапкъан ве севген китапларны окъуп, илим алмакъ ичюн арекет эткен ве бильги саиби олгъан

Нетиджеде, он алты яшында олгъанда, о, Ялта уездининъ Аутка коюнде оджалыкъ эте башлай. Сонъра Симферопольдеки «Татарская школа»гъа окъумагъа кирип, терен ве эсаслы бильги ала. Шу сенелери де шиирлер яза.

О, 1902— 1904 сенелери Керчь уездининъ Сараймен коюнде оджалыкъ япкъан девринде халкъ чаризм ве байлар тарафындан истисмар этильгени акъкъында бир чокъ шиирлер яза.

Сарайменден Кефе уездининъ Харджибие коюне барып , андаки джемаатнынъ ярдымынен, буюк, ярыкъ бина къурдыра. Янъы мектеп ачмагьа мувафакъ ола, бу ерде оджалыкъ эте. Харджибие коюндеки мектепте оджанынъ дерс берюв ве талебелерни тербиелев усулы пек юксек дереджеде олгъаны ичюн, мектепнинъ шурети тез вакъытта бутюн уездге белли ола. Лякин алидженап муаллимни акимиет векиллери динсиз, алласыз киши деп, илян этерек, оны ёкъ этюв пешине тюшелер.

Бундан себеп, 1906 сенеси, къышнынъ ортасында У.Ш. Тохтаргъызынынъ оджалыкъ эткен мектеби къапатыла ве онынъ иши Кефе жандарм идаресине тюше. Бу вакъыт муаллим тувгъан кою Коккозьге къачмагъа меджбур ола . Амма, Усеин Шамиль Тохтаргьазы башында асыл олгъан вазиетке ич де эмиет бермей. 1905 сенеси олып кечкен биринджи рус инкъилябынынъ тесиринден ве мемлекетте олып кечкен инкъилябий арекетлерден гъает рухлана.

1909 сенеси укюметнинъ косьтеришинен, къырымтатар мектеплеринде рус тилининъ огренильмеси киритиле. Бу косьтеришке бинаэн, Къырымнынъ эр бир кошесинде мектеплернинъ ачылмасы рухсет этиле. Шу арада Харджибиеде де мектеп ачыла. Кой джемаатынынъ талабынен, мектепте оджалыкъ этмеге, Усеин муаллим давет этиле. О, мектепте, дёрт сене девамында, балаларгъа бильги ве тербие ашлап, оджалыкъ ве иджадий фаалиетини девам эте .

1913 сенеси Аджи Эрбаин бай Эмирзакъ огълу ве Усеин Шамиль Тохтаргъазынынъ арасында дава чыкъа. Отуз эки яшыны толдургъан шаир Менълибайнынъ эвине мусафирликке чагъырыла. Усеин эфенди Аджи Эрбаин Менълибайнынъ эвинде пычакъланып ольдюриле.

1910 сенеси Къарасувбазарда оджанынъ «Нале-и Къырым» серлевалы екяне шиирлер джыйынтыгъы нешир олуна. Бу шиирий джыйынтыкъкъа кирсетильген шиирлеринден гъайры, шаирнинъ «Саадет адасы» серлевалы романы олгъаны акъкъында малюмат бардыр. Драматик жанр саасына къошкъан иссеси онынъ 1909 сенеси язгъан «Моллалар проекти» пьесасынен бельгилене. Сана ичюн язылгъан «Моллалар проекти» пьесасы муаллимнинъ къыйметли эсерлеринден биридир.

Усеин Шамиль Тохтаргъазынынъ «Моллалар проекти» пьесасында ватанпервелик мевзусынынъ тасвир олунувы

Инкъилябий рухнен ашланып язылгъан ве къырымтатар эдебияты тарихында озюне хас къыйметинен белли олгъан «Моллалар проекти» пьесасынынъ сюжети адийдир. Лякин эсерде тасвир олунгъан меселелер гъает муреккептир. Пьесанынъ мундериджесинде, 1905 сенесининъ инкъилябындан сонъ, халкънынъ аятында олып кечкен адисе-вакъиалар акс олуна. Пьесанынъ мундериджеси ве гъаесини терен ве кениш анъламакъ ичюн, о девирде халкъ яшайышында тизильген тарихий вакъиаларгъа мураджаат этейик. Инкъиляптан сонъ, халкъ кутьлесине бир чокъ имтиязлар ве акъ-укъукълар берильсин деп, падишагъа мектюп языла. Мектюплер язмакъ ичюн, топлашувлар отькериле. Биринджи топлашув 1905 сенеси октябрь айынынъ отуз биринде Багъчасарайда И. Гаспринскийнинъ реислигинде олып кече. Халкъ адындан бир арзуал къабул этиле. Бу весикъа он еди маддеден ибарет ола. Бу петициянынъ «топракъсыз къалгъан койлюлерге вакъуф топракъларындан пайлаштырып бермек» маддеси зенгин табакъаларгъа келишмегени ичюн, олар айрыджа мушаверелер то план, экинджи «Петиция» азырламагъа тутуналар.

Айны тарихий делиллерге эсасланып, У.Ш. Тохтаргъазы «Моллалар проекти» пьесасыны яза. Муэллифнинъ сиясий дюньябакъышы марксизм гъаелер алтында шекилленгени ичюн, пьесада къырымтатар халкъысыныфларгъаболюнип, къарама-къаршы косьтериле. Биринджи рус инкилябындан сонъ, рус джемиетинде пейда олгъан сынфий зыддиетлер, къырымтатар джемиетине уйгъунлаштырылып косьтериле. Пьесада юкъары сыныф табакъалары молла ве мырзалар топракъны пайлапггырув маддесине къаршы чыкъып, янъы, оларнынъ шахсиетлерини къорчалагъан, проект тизмеге теклиф этелер. Яни эвель тизильген проекттеки мураджаатларны ред эттирильгенини истейлер.

Янъы мураджаатнаме тизмек ичюн, меджлис топлайлар. Бу мураджаатта койлюлернинъ де имзасы олмакъ кереклигини козь огюне алып, меджлиске койлюлерни де чагъыралар. Меджлисте чешит тюрлю меселелер бакъылып, койлюлерни алдатып, имза чектиреджек олалар. Амма, муаллим Дулькероф ве адий койлю Абибулла акъай киби койнинъ илери инсанлары, фукъарелернинъ тарафыны тутып, моллалар тарафындан язылгъан проектке къаршы чыкъалар. Моллалар проекти халкъ тарафындан имзаланмайып, ред этиле. Моллалар озь мерамына наиль оламайлар.

Муэлллифнинъ шиирий эсерлеринде тасвир олунгъан ватанперверлик гъаелери «Моллалар проекти» драматик эсеринде кениш ве тавсилятлы косьтериле. Иджадынынъ ильк девирлеринде тувгъан топракъ меселесине айрыджа эмиет берип, ватангъа севги дуйгъусыны шерефлендирмеге ынтылгъан шаир, бу драматик эсеринде ватангъа, тувгъан топракъкъа аит садыкълыкъ чизгисини ашкяр этмеге тутуна. Эсернинъ сюжетинде тасвирленген вакъиаларнынъ эписи оджанынъ шахсий аятында олып кечкен адиселердир. Сюргюнлик девир къырымтатар эдебиятынынъ классиги Шамиль Алядин озюнинъ макъалесинде бу акъта бойле малюмат бильдире: «Усеин оджа эмекдар эалининъ менфаатыны къорчаламакъ, оларгъа топракътан файдаланмагъа имкян догъурмакъ ичюн, дефаларджа юкъары земство идарелерине барып кельген, Русиенинъ илери гъаели адамларынен таныш олгъан...» Бу малюмат ве бутюн язгъан эсерлерининъ гъаеси, муаллимнинъ, озь деврининъ илери инсаны оларакъ, халкъыны, Ватаныны, тувгъан топрагъыны, чаризмнинъ истисмарджылыкъ сиясетинден къуртармагъа ёл къыдыргъан демократ иджатчы олгъаныны тасдыкълай.