Улуг болукке «Шагаа байырлалы».
Сорулгазы: - Тыва улустун хундулээчел, эвилэн-ээлдек, чаагай
чанчылдарынга уругларны кижизидер.
- национал оюннарнын чамдык хевирлери-биле таныштырар.
- сагынгыр, тывынгыр болурунга, оюннарга даянып кижизитпи-
шаан, уругнун чугаазын, сос-домаан сайзырадыр
Дерилгези: 1.Залды кидис ог ишти биле дерээн, тыва аъш-чем аймаан аяктарда ширээ кырынга салган.
2.Уругларнын Шагаа байырлалынга хамаарыштыр чураан чуруктарын делгээн.
Башкарыкчы: Эргим уруглар, база байырлалга келген аалчылар!
Силерни Шагаа байырлалынче чалавышаан, чаа унуп олурар Мечи чылы-биле кан-дег кадыкшылды, аас-кежикти база улуг-улуг чедиишкиннерни кузедивис.
2-ги уруг:Хырбачаны, согажаны
Хырый кезип, ууже бузуп,
Улуг паштар чык долдур
Улай-улай улдуртуулу,
Далган, тараа, саржаг, чокпек
Тавак долдур сыгажыылы.
Башкы:Аарыг-аржык чагдавазын,
Айыыл-халап таварбазын!
Бурган башкы ыдыктап каан
Буян-кежик бодаразын!
Бурун тыва ёзу-биле
Мурнувуска сѳгуржуулу!
Башкы:Шагдан тура дойлаарывыс
Шагаа хуну унуп келди.
Дашкаар унуп, силгиленип,
Даштыг черге сандан салып,
Суттен чажып, отка оргуп,
Чудулгевис сагыылынар.
1-ги уруг:Амыр-менди чолукпушаан,
Ак чем амзап, йорээл салчыыл.
Алгы дожеп, шанак мунуп,
Артыы дагдан чунгулаалы.
Даалы, кажык, тевек ойнап,
Талалажып кагжыылынар.
Шагнын чаагай эргилдези, Шагаа биле! Чаа чыл биле!
Башкы:- Шагаа дээрге Чоон чук улузунун байырлалы. Ол эрги чыл биле чаа чыл солужулгазынын уезинде болур. Делегейнин чыл эргилдези 12 чыл болгаш-ла катаптаттынып, солчуп турары биле, дириг амытаннарнын иштинден тускай шилиттинген 12 дириг амытаннарнын хевирлери кирген. Оларга: куске, инек, пар, тоолай, улу, чылан, аът, хой, мечи, дагаа, ыт, хаван хамааржыр. Ол дириг амытаннарны кижиже чоокшулатырып деннээрге, оларнын аажы-чанында болгаш амыдыралында домей чуулдер бар болуп турар.
Чижелээрге, бо унер чыл Мечи чылы (сарбашкын). Бо чылды астрологтарнын коруп турары азы сылдыстарнын сымыраныы биле Мечи чылдыг улус амыдыралга аттыг ынак, бодунга хамаарышкан чуулдерге эмин эртир камныг,ажыл дээнде уйгу-чыдын билбес кежээ, бодунун амыдыралын экижидер дээш чуну-даа канчаптарындан ойталавас, алдар-атка ынак, дидим улус-деп, номнарда бижээн болуп турар.
Ынчангаш бистин болуктун уруглары оюн-баштак одуруг-шулуктерин чылдарга хамаарыштыр чугаалап бээрин корээлинер.
Уе шагнын эргилдези 12 чылдар
1.Куске чылы – хамык чылдар эгези боор, куске чылын хундулээли.
Карыш четпес боттуг-даа бол, кучу ында могеели.
Куске чылдыг кижи болза, кузел соруу куштуг, бедик
Сургуул, эртем чедер дээнде, сундузу улуг дээр чуве.
2.Ийиги чыл инек чылы - итпек, саржаг элбек болур
Ак сут берип, буян эккээр, ачылыг-ла амытан ол.
Инек чылдыг кижилерни, изиг дурген аажылыг
Олут орбас ажыл-ишчи, орлан-шоваа улус дижир.
3.Пар чыл дээрге ушку чыл-дыр, база-ла бир онза чыл –дыр
Пар чылдыг эр улус - бардам-даа бол, шала таваар аажы-чанныг
Дилеп чорааш албан тывар, дидимнернин бирээзи ол.
Пар чылдыг кыс улус, база хоомай эвес деп, бил
Тоогуден алыр болза, дендии чараш улус дижир
Шириин ышкаш козулзе-даа, шиитпирлиг шынчы состуг.
4.Тоолга бо-ла таваржы бээр, тоолай база чылда кирген
Шагдан бээр-ле чаштар оннуу - чаптанчыг-ла амытан ол.
Койгун чылдыг уругларны кортук дижир, ындыг эвес:
Тоолай чылдыг кыстар дээрге, шевер- чараш, ишчи-кежээ
Топтуг-эптиг аажы-чанныг, чогум шынчы улус ол-дур.
5.Улу чылы. Чуртталганын чурукчузу, чугаа-состун шынчы ээзи.
Чаагай сеткил, кадыкшылдын чаякчызы – Улу чыл ол.
Улу чылдыг чамдык улус, угааныг бол база хоктуг:
Улуг тура бардам сеткил, улу чылдыг оолдарда бар.
Улу чылдыг кыстар дээрге: угбай, акый, дунмай диген
Улус биле чугаа-дылдыг, ужур-чопту билир улус.
6.Чылан чылы. Чылда кирген чылан дээрге, чыргал оштаан амытан-дыр.
Бодалы-даа, угааны-даа, болбаан чаагай улус ол-дур.
Чылан чылдыг кижилернин шыдавас-ла чувези чок,
Ачы-буян кылырын-на алызындан бодап чоруур.
7.Аът чылы. Тыва кижи аътка ынак, тынын берген дижир чуве
Ынчалза-даа Аът чыл болза, ындыг амыр эвес чыл-дыр.
Аът чылдыг кыс улус, аажызы берге-даа бол
Ажыл-ишке тендии ынак, арыг-шевер чараш улус.
8.Хой чылы. Хой дег чаагай сеткилдиг мал, ховар дээрзин бодаалынар
Хѳңнү биче, чаңы чѳрүү, хѳѳкуйну кээргээлиңер.
Хой чылдыг херээжен чон кончуг топтуг аажы-чанныг
Эки эжин чер-ле кагбас, эмин эртир шынчы улус.
9.Мечи чылы. Мечи чылдыг кыс улус, менээргенип байыыргаар-даа алдар-атка аажок ынак. Ынчалза-даа, аажы- чаны турум, быжыг.
Амыдырал-ажыл дээнде, аттыг кызыл олут орбас.
Сарбашкыннын чылын алган, салымныг эр кандыг боор-деп: шыпыраннаан, опан-чипен, шала хоптак кажарсымаар
Олут орбас, чыдын чытпас, орлан-эрес оолдар болур!
10.Дагаа чылы. Эртежи-ле болгай мен дээш, эртенин-не кыйгы салыр
Уйгужуга туразы чок, уран-ишчи Дагаажык ол.
Дагаа чылдыг херээжен чон, таан кончуг холу чемзиг
Ааскыр-соскур, тывызык-даа, аажы-чаны ажык-чарлыг.
11.Ыт чылы. Ыт чылын алган кижи, ындындан-на кызымакай
Бичии-даа чуул халас ытпас, бир-ле чуулду кылган чоруур
Салган соруун чедип аар дээш, сагыш аарып чоргулаарлар.
Кижилернин шынчы ѳңнуу, хир-чам чер-ле коруй албас
Арыг-шевер сагаан чоруур, аттыг кежээ улус ол боор.
12.Хаван чылы. Эвилелдиг чылдарывыс, эн-не соолу хаван чыл-дыр
Кеми-даа чок, багы-даа чок кээргенчиг амытан-дыр.
Хаван чылдыг кижилер, кайгамчыктыг солун улус
Хамык чонну кайгаткылаар талантылыг база улус
Хырны дээнде аттыг кызыл, хыныыр-чазый дирти-даа бээр
Аажы-чаны чазык-чаагай, ажы-толге ынак улус.
Башкы:-Эр-хейлер! Шагаа дээрге чогум чуу болду уруглар, ону канчаар билип турар бис?
1-ги уруг: Шагаа дээрге Тыва чоннун
Чаа чылды уткууру, эрги чылды удээри деп,
Шагдан тура сагып келген
Чаагай улуг байырлал-дыр!
омак бис,
хоорештиг хоглуг бис.
Чорук херек кылыр бис,
Доозавыс кылыр бис.
Кылыр бис, кылыр бис,
Кымдан артык кылыр бис!
Эптиг-чоптуг алышкы бис!
Алышкы бис, халышкы бис,
Найыралдыг, демниг бис!
Алызындан омак бис,
Амыр эвес, хоглуг бис,
3-ку :Шагаа дээрге боктан-чамдан
Арыгланып чарлыры-дыр
Сагыш-сеткил чуден артык
Арыг-чаагай болуру-дыр
Чанчылын чер утпас турган
2-ги уруг:Шагаа дээрге тыва чоннун
Чаагай сузук чанчылы –дыр
Айнын чаазын, хуннун эртезин
Алгап-йорээр байыры-дыр.
4-ку уруг:Ынчангаштын богун бистер
Ырлап, хоглеп, кожамыктап
Тывызык тып, тоолдажып
Дызырадыр «Челер-ойлап»
Чанчыл болган байырлалда
Шаавыс биле хоглээлинер!
Башкы:-Уруглар дыннарам ыт ээрип тур ышкаш, мен баргаш киирип экээйн кым боор ол. (Башкы унгеш Ак-Сал ирей биле кады кирип кээр) Башкарыкчы Ак-Сал ирей биле амырлажып чолукшуур.
-Амыр-амыр-ла бе, менди-ле бе? (башкарыкчы холун сунуп, адыжын ору корундур бээрге, оон адыжынын кырынга Ак-сал ирей адыжыштарын куду корундур сунуп чолукшуп мендилежир) «челер-ойга» база мендилежир чуулду киирип болур
-Амыр-амыр, менди-менди!
Башкарыкчы: Хундулуг аалчы, бээр дорже эртип олурунар.
Ак-Сал ирей ширээ чанынга олуруп алыр.
Башкарыкчы шайны кудуп сунар.
Башкарыкчы: Уруглар, бистин аалдын эн хундулуг кижизи Ак-Сал ирей аалдап келген. Силернин кайы-хире угаангыр-сагынгыр болурунарны база коруп келген, ынчангаш моорей оюндан ойнаптаалынар. Уруглар 2 командага уступ алыылынар. Оочур езугаар команда бурузу чангыстап национал тыва чемнерни адаар. Хойну адаан улус ол моорейнин тиилекчилери болур. (ада-иелерни кады тургузуп ойнадыр)
Тыва чемнер: ааржы, суттуг шай, хойтпак, божа, саржаг, чокпек, чинге-тараа, ореме, быштак, ижин-хырын, хырбача, манчы, мун, далган ускен быдаа, согажа, соктаан далган (былгаар далган), быжырган далган, боорзак, итпек, курут д о.о.
Башкарыкчы. Дыннадывыс, командалар дыка хой национал тыва чемнерни ададылар, оларнын аразындан суттуг- шай хундуткелдиг чемнернин бирээзи болуп турар.
Уруглар танцызы: «Аяк-шайым»
- Тыва улустун бир ынак чараш оюну хуреш болгай, оолдар. Ынчангаш келген хундулуг аалчыларывыска, орлан-шоваа, эрес оолдар танцы- самын ойнап коргузуп бээрлер-дир.
Оолдар танцызы: «Эзирнин самы».
Ак-Сал. Четтирдим уругларым амданныг чаагай шайынарны иштим. Чараш танцы-самынарны база кордум. Мындыг чараш байырлал уезинде моорей оюнга киришпейн чоруй баарымга багай апаар, ынчангаш мен силерге ам тывызыктардан салыйн.
1-ги моорей тывызыктажыыры:Тывызыым дытта, тоолум дошта.
(диин, балык).
Мыйыстыг - ан эвес,
Салдыг – ашак эвес,
Сыргалыг – кадай эвес,
Кудуруктуг – аът эвес,
Адыр дуюглуг – инек эвес.
(ошку).
Дендии куштуг, девиденчиг уннуг.
( динмирээшкин).
Ог иштинде алдын кадын ойнап-ойнап удуй берди.
( от).
Ала аъдым хыл кажаалыг.
(карак)
Ак ширтек хову шыпты.
(хар).
Тии чок торгум, дизии чок чинчим.
(дээрде сылдыстар.)
Ак-Сал. Кончуг-ла чарт угаанныг толдер-дир. Кым эн кончуг улегер-домактар билир эвес, ада-иелер бе азы уруглар бе маргыжыптаалынарам.
2-ги моорей: Улегер-домактар чугаалаары.
3-ку моорей :Дурген-чугаалар, узун-тыныш.
4-ку морей: «Кожамыктаары»
Ак-Сал ирей:-Уругларынар-даа эр-хейлер-дир башкы, угаангыр-сагынгыр-даа толдер-дир. Мен ам школада уругларга база аалдап чедер дээн мен, ынчангаш силерни айдызап-артыштап кааш чорууйн, уругларым. (уругларнын шуптузун тургузуп артыжаар)
Артыш.-деп, шулукту башкарыкчы номчуур Арыг агаар ораны боор Арга-эзим аяннарын
Ава бойдус арыг кылдыр Артыжап каан, айдызап каан.
Шагдан тура чонувустун Сагып келген чанчылы-дыр –
Аарыг-аржык, аза-буктан Артыш-биле арыгланыр.
Авыралдыг унуш Айдыс чыттыг артыш
Аарыг-аржык, хирден Арыглаптар куштуг.
Бачыт хайны ырадырда, Багай душту чайладырда
Артыжывыс кыпсып алгаш, Артыжанып чалбарыыр бис.
Чаагай чытка шаптаттыргаш, Сагыш сеткил улам сергээр,
Сузуглелин оскунмаза,Сулде кезээ бедик болур.
Песня «Шагаа ыры».
Ак-Сал ирейни башкы удеп уне бээр.
Башкарыкчы:-Уруглар, Ак-Сал ирей бисти аажок мактааш, аарыг-аржыктан камгалап артыжап база берди ам шупту тура халчып келгеш «Челер-ойну» ойнаптаалынар.
«Челер-Ой» танцы.
Кырган-ава ( азы болуктун улуг башкызы) аякта азы сыгыртаалыг тос-карак биле залды долгандыр сутту чажып, йорээр:
Кырган-ава. (азы башкы):
Эртип турар эрги чылым
Эртинезин хайырлазын!
Уткуп турар чаа чылым,
Уттундурбас кежиктиг,
Уутунмас буянныг болзун!
Оршээ! Оршээ!
Оршээ, оршээ!
Айнын чаазы
Хунум эртези
Эрги чылды удеп тур мен,
Чаа чылды уткуп тур мен.
Буура дег чыл эрти
Бодаган дег чыл келди!
Башкарыкчы. Чаа Чыл Шагаа уезинде эн-не хундуткелдиг белектер ак оннуг деп санаар турган. Ылангыя ак кадактар, ынчангаш хундулуг аалчыларывыска кадактардан сунаалынар уруглар.
Шагнын чаагай эргилдези, Шагаа биле! Менди-чаагай!
1 231
55 360 
