Виктор Алданскай сатирическай хоһоонноро, үгэлэрэ (толордо Прибылых Люция)

В.Ф. Афанасьев-Алданскай аатынан Чэриктэй орто оскуолата

Уус-Алдан оройуона (улууһа)

Виктор Алданскай сатирическай хоһоонноро, үгэлэрэ.

Толордо: Прибылых Люция ,

8-с кылаас үөрэннээччитэ.

Салайааччы: саха тылын учуутала

Шелковникова Аграфена Николаевна

2016 с

Виктор Алданскай сатирическай хоһоонноро, үгэлэрэ.

Уус-Алдан улууһун уонна Дүпсүн нэһилиэгин бочуотунай олохтооҕо, РФ суруйааччылары союһун чилиэнэ, педагогичскай наука доктора, профессор, РФ үөрэҕириитин туйгуна, Крупскай, Ушинскай, Макарено мэтээллэрин толору кавалера, поэт-сатирик В. Ф. Афанасьев- Алданскай 1917 сыллаахха кулун тутар 22 күнүгэр I Өспөх нэһилиэгэр Уус-Алдан улууһугар элбэх оҕолоох дьиэ-кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Виктор Алданскай педагогичекай үлэтин 14 саастааҕар 1931 c. Уус-Алдан оройуонун Суотту алын сүһүөх оскуолатыгар учууталынан саҕалаабыта. 1933 с. күһүнүттэн уон алталаах эдэркээн учуутал хос эһэтэ туттарбыт таҥара дьиэтигэр-оскуолатыгар үлэлии кэлбитэ. (видео көрдөрүү) В.Ф. Афанасьев-Алданскай аата Чэриктэй орто оскуолатыгар 1997 с. муус устар 12 күнүгэр иҥэриллибитэ. 1988 с Чэриктэй оскуола аһыллыбыт 100 сылыгар “Чэриктэйбит Алдана” диэн ырыаны бэлэх ууммута.

Бастакы таптала Чэриктэй оскуолатыгар үөрэппит кыыһа Свешникова Евдокия Николаевна этэ. Евдокия Николаевнаны Дүпсүнүнэн, куоратынан батыһыннара сылдьан үөрэппитэ, кэлин холбоспуттара. Уолан диэн оҕоломмуттара. П. Ойуунускай “Кыһыл Ойуун” драматын туоруоран нэһилиэккэ көрдөрбүтэ. Виктор Алданскай нэһилиэккэ ыытыллар культурнай-маассабай тэрээһиннэргэ кыттара. Дьиэттэн хотону араарыы, ыраас олох, үлэҕэ-үөрэххэ дьону тардыы

В. Ф. Афанасьев- Алданскай боростуой учууталтан Россияҕа биллэр профессорга тиийэ үүммүтэ. Олоҕун үөрэххэ анаабыт Виктор Федорович 50- тахса кинигэни, монографияны, 500—тэн тахса научнай ыстатыйалары суруйбута. 2 наука докторын, 22 наука кандидатын бэлэмнээн олох киэҥ аартыгар үктэннэрбитэ.

Былыргынан эттэххэ, айыыһыт биэрдэҕинэ биир киһиэхэ дэлэйдик, тугу да кэрэйбэккэ иҥэрэрэ кырдьык. Виктор Федорович Афанасьев-Алданскай, бастатан туран, ученай-чинчийээччи, профессор үөрэхтээх киһи. Кини өссө биир талаанынан, киһиэхэ кэрэхситэр дьоҕурунан хоһоону суруйуу буолар. Кини ырыа буолбут хоһоонноро олус элбэхтэр. Холобур: “Дүпсүн сирэ”, “Чэриктэйбит Алдана”. Киһи барыта ылла да хоһоону сатаан суруйбат эбээт. Бу бэйэтэ туспа үөһэттэн айдарыы, киһи өйүгэр тута сатаан киирбэт, туспа кистэлэҥ буолар.

Виктор Алданскай 8-с хоһоон сборнигын таһаартарбыта. Олортон Күҥҥэ түспүт күлүктэр, Ис эриэнэ саха тылынан, Щетина Деда Мороза, Кыдаан кыһын суотугар диэннэрэ нууччалы тылынан Москваҕа Правда издательствотыгар бэчээттэнэн тахсыбыттара.

Виктор Федорович көр-күлүү салаатыгар суруйбут айымньыларыгар олох омсолоох көстүүлэрин сатира сытыы кымньыытынан бэргэнник кууһурҕатар. Онон кини олоххо баар итэҕэһи-быһаҕаһы, киһи омсолоох, куһаҕан өрүттэрин көннөрөр суоллары сатабыллаахтык ыйан биэрэр. Холобур:

Хардаҥ эһэни

Хаһыаттыыр

Хайдах да табыллыа суоҕа.

Бөрө сиэмэҕин

Билэҕин –

Ол да буоллар,

Кини туһунан

Сэрэнэн этэҕин.

Саһыл албынын

Саныыгын да,

Саралыы таппаккын.

Оттон

Кутуйах куһаҕанын

Куттаммакка

Суруйаҕын!

. Виктор Алданскай сатирическай хоһоонноро сэбиэскэй кэмҥэ “Крокодил” диэн сурунаалга тылбаастанан бэчээттэнэллэр этэ. Урут манныгы истибэтэх-көрбөтөх дьон куттанан, кыбыстан көннөрүнэ сатыыр буолбуттар. Онон Виктор Алданскай диэн суруйааччы бастакы хоһооннорун Чэриктэйгэ суруйбут буолуон сөп.

1.Тойон-хотун иннигэр-кэннигэр хаптаҥнаан, бэрт буола сатыыр дьону Виктор Алданскай олох сөбүлээбэт этэ. Оннук сигили туһунан кини маннык суруйар:

Кэлэйэбин

Кэлэйэбин мин

Көрө түһээтин,

Күлүккэ хаптаҥныыр

Көлбөхтөртөн,

Сиргэ тиийэ тоҥхойор,

Сибигинэйэн кэпсэтэр

Сирэй көрбөхтөртөн,

Бэрт эрэ кини буолааччы,

Бэйэтин эрэ таптааччы

Бэрдимсиктэртэн.

2. Иҥсэ, обот быһыы, государство баайыгар суудайыы туһунан

Харабыл элиэ

Харабыл элиэ чоппускалары

Харбаат, күлүгэр имнэммит,

Сиэмэх харабыллар

Эппэтэх да иһин

Баар буолааччылар.

Бэригимсэх

Бэригимсэх Сэмэниҥ

Билигин да албастаах:

Харчы иэс ылбытын

Хаһан да биэрбэт адьынаттаах.

Оҕолоругар көмөлөспүт

Таайым Бүөтүр

Таас иһит курдук биэс оҕолоох!

Көмүс ол көнчөхтөрүгэр

Көмөҕө пенсиятын анаабыт

Огдолуйбат олоххутун оҥордум.

Кэргэнин, оҕолорун быраҕан,

Көстө атыҥҥа аралдьыйан.

Хоҥоруутугар хоҥнорбот

Хобороос холбос да, арахсыс буолла.

Халбас харатыныы халбас гынна,

Саараппыт киһитэ отуттан таҕыста

Саараама, онтон туттубат кыбыста.

3.Киһиргэс быһыы :

Сахсырҕа

Сааҕынас саҥалаах,

Сахсырҕа саҥалаах,

Олоҥхо олоҕо,

Дьэргэстэй ыһыаҕа

Миэхэ эрэ баар дэммит.

-Үүттэн

Үрүмэтин эрэ сиибин,

Сүөгэйтэн

Сүмэтин эрэ оборобун,

Арыыттан

Амтаннааҕын амсайабын.

Эриллибит

Этинэн эмсэхтэнэбин:

Эрэстэрээн саалатынан

Элэстэнэ көтөбүн,

Остолобуой бөҕөнү

Ортотунан оймуубун.

Саараҥныы, сахсаҥныы

Сарахачыйа көппүт

Сахсырҕа баҕайы,

Ол сылдьан

Иҥсэтигэр

Испиир тобоҕун иһэн

Итирэн, итиигэ буһан.

Иһин эриэнэ көһүннэ.

4. Улахамсык быһыы-майгы:

Табаарыс оҥостон,

Тараҥнатар этим,

Доҕор-атас туттан

Доҕордоһор этим.

Кэллэҕинэ үөрэн

Кэпсэтиһэр этим,

Үөлээннэнээҕим диэн

Үөрэр-көтөр этим.

Ыарыйдаҕын ахсын

Ыарыылаһар этим,

Санньыйдаҕын ахсын

Сааратыһар этим.

Ол киһим билигин

Олох билбэт миигин!

5. Кэргэттэрин, оҕолорун бырахпыт дьон туһунан.

Талымастанар Татыйаана

Тракторист кэргэнэ

Талба, талба Татыйаана

Түөрт уолун быраҕан

Тапталынан араҕан

Тахсыбыт киһитэ

Табыллыбатах “Эбисийээнэ”

Тыһа да кылгас

Тахтайа сытыйбыт күтүр,

Тыла да баллырҕас

Төбөтө да мүлтүгүр.

Тупсуон иһин сыылаҥхас

Турбат эбээт сүһүөҕэр!

Талан ылбыт кинини

Тыһыынча киһиттэн.

“Таптал хараҕа суох!”

Итини таба да эппиттэр эбит.

Эк кэҕэҕин

Кэҕэҕин,-диэбиккэ

Кэтэҕэ чинэйдэ.

Хата, хайҕаан эттэҕэ...

Хараҕа уоттанна.

Кэҕэ кыыл курдук

Кэрэ куоласпын

Кимтэн да ордук

Киэбирдэн эрдэҕин,- диэтэ.

Виктор Федорович Афанасьев-Алданскай бэйтин хоһоонноругар саха поэзиятын уратыта-аһаҕас уонна бүтэй дорҕооннору сөптөөхтүк дьүөрэлээн туттара хоһоонноругар сүрдээҕин табыллар. Онон кини хоһоонноро ааҕарга, үөрэтэргэ ордук хомоҕойдор. Тоолкуй сурукпун автор “Кыттыһабын” диэн хоһоонунан түмүктүүбүн.

Хаарга хаампыт,

Сииккэ сиэлбит

Сэлээччэҕи;

Хаар диэбитэ

Уу буолбут

Сымыйаччыны;

Хобу мунньар

Хоро таһар

Хобуоччуну;

Бэйэм диэбит

Бэрдин эппит

Бэрдимсиги;

Кимминий диэбит

Киһиргэһи;

Онтон да атын

Омсолооҕу,-

Эрийтэлиир

Этиҥ буолар

Этиилэргэ,

Кинилэргэ

Кутаа оттор

Критиктэргэ,

Кытыан кымньыы

Кыла буолан

Кыттыһабын!