Վիտամիննների ընդհանուր բնութագիրը

ՎԱՆԱՁՈՐԻ ԾՈՎԱԿԱԼ ԻՍԱԿՈՎԻ ԱՆՎԱՆ ԹԻՎ 23 ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑ

Առարկա՝ Կենսաբանություն

Դասարան՝ 8-րդ

Թեմա՝ Վիտամիններ

Ուսուցչուհի՝ Տաթևիկ Աղաջանյան

Վիտամիններ

• Վիտամինները   կենսաբանորեն  ակտիվ օրգանական և տարբեր կառուցվածք ունեցող միացություններ են, որոնք անհրաժեշտ են օրգանիզմի բնականոն  նյութափոխանակության  ու  կենսագործունեության  համար և այդ առումով անփոխարինելի են։
• Վիտամինների քանակությունն ավելի շատ է բուսական օրգանիզմներում, բավարար քանակությամբ կա նաև կենդանական ծագում ունեցող սննդամթերքներում:
• Վիտամինները մասնակցում են նյութափոխանակության կարգավորմանը, ֆերմենտների առաջացմանը, խթանում են օրգանիզմում ընթացող քիմիական ռեակցիաները։
• Լինելով ֆերմենտների բաղկացուցիչ մաս՝ վիտամիններն ապահովում են դրանց բնականոն գործառույթները և ակտիվությունը։

Վիտամիներ

• Վիտամինների բացակայությունը կոչվում է ավիտամինոզ , անբավարարությունը` թերվիտամինոզ , իսկ ավելցուկը` գերվիտամինոզ :
• Ֆերմենտների անվանումը տրվում է լատիներեն այբուբենի գլխատառերով A,B,C,D և այլն:
• Ըստ քիմբաղադրության վիտամինները բաժանվում են երկու հիմնական խմբի` ջրալույծ և ճարպալույծ:

A վիտամին

Անհրաժեշտ է լիարժեք տեսողության և օրգանիզմի բնականոն աճի համար։

A վիտամինի անբավարարության հիմնական հատկանիշը լուսավախությունն է, գիշերային կուրությունը (հավկուրություն)։

A վիտամին

A վիտամինը պարունակվում է կենդանական ծագման մթերքներում ՝ կենդանիների և ձկների լյարդում, խավիարում, ձկան յուղում, կարագում և յուղում, պանրում, ձվի դեղնուցում։

Բուսական մթերքներում պարունակվում է նախավիտամինների ՝ գունանյութերի (պիգմենտներ), կարոտինոիդների ձևով, որոնցով հարուստ են գազարը, լոլիկը, կարմիր տաքդեղը, կանաչ սոխը, թրթնջուկը, հազարը, մասուրը, ծիրանը, չիչխանը, արոսենու պտուղները և այլն։

B₁ վիտամին  

Անհրաժեշտ է հատկապես օրգանիզմում ածխաջրերի նյութափոխանակության համար։

B₁ վիտամինի բացակայության կամ զգալի պակասի հետևանքով առաջանում է նյարդային համակարգի ծանր հիվանդություն՝ բերի-բերի ։

B₁ վիտամին

B 1  վիտամինով առավել հարուստ են գարեջրի, հացի չոր և խտացված խմորիչները, ինչպես նաև լոբազգի և հացազգի բույսերից պատրաստված սննդամթերքը։

Այն պարունակվում է առավելապես հատիկների թաղանթում և սաղմում, ուստի սննդի մեջ պետք է ընդգրկել ձավարեղեն (հատկապես՝ հնդկացորեն, վարսակաձավար), կոպիտ աղացած ալյուրից թխված հաց։

B 2  վիտամին  

Մասնակցում է օրգանիզմում կենսաբանական օքսիդացման շարժընթացներին։

Նպաստում է վերքերի ապաքինմանը, ապահովում է լուսային և գունային տեսողությունը։

Անբավարարության դեպքում նկատվում են շրթունքների չորություն և ճաքեր, անկյուններում՝ խոցեր, մատների վրա՝ խոր ճաքեր, դանդաղում է վերքերի ապաքինումը։

B 2  վիտամին

Մեծ քանակությամբ B 2  վիտամին պարունակվում է խմորիչներում, լյարդում, ինչպես նաև կաթում և կաթնամթերքում։ B 2  վիտամինը տաքացնելիս կայուն է, բայց հեշտությամբ քայքայվում է լույսի ազդեցությամբ։B 2  վիտամինները կարևոր են մարդու կենսագործունեության և առողջ ապրելակերպի համար։

B 12  վիտամին

Մասնակցում է նուկլեինաթթուների սինթեզին, արյունաստեղծմանը։ Անբավարարության դեպքում զարգանում է սակավարյունություն։

Զգալի քանակությամբ պարունակվում է լյարդում, երիկամներում, ձկնեղենում (հատկապես՝ լյարդում և խավիարում), քիչ քանակությամբ՝ մսում, կաթում, կաթնաշոռում, պանրում, ձվի դեղնուցում։

C վիտամին

D վիտամին

Օրգանիզմում փոխարկվում է հորմոնանման նյութ, որը մասնակցում է կալցիումի և ֆոսֆորի աղերի յուրացմանը, ոսկրային հյուսվածքում դրանց կուտակմանը։

D վիտամինի մեծ պահանջ ունեն հատկապես 3–4 տարեկան երեխաները (անբավարարությունից մանկական օրգանիզմում զարգանում է ռախիտ հիվանդությունը)։

Սովորաբար D վիտամինը առաջանում է մարդու մաշկում՝ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ներգործությամբ։

D վիտամին

Սովորաբար D վիտամինը առաջանում է մարդու մաշկում՝ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ներգործությամբ։

D վիտամինի աղբյուր է ձողաձկան և այլ ձկների լյարդի ճարպը։ Ոչ մեծ քանակությամբ պարունակվում Է կարագում, ձվի դեղնուցում, ձկան յուղում։ Մյուս կենդանական մթերքներն աղքատ են այս վիտամինից, իսկ բուսական մթերքները, որպես կանոն, բոլորովին չեն պարունակում։

E վիտամին

Խթանում է մկանային գործունեությունը և սեռական գեղձերի ֆունկցիաները։ Պարունակվում է ձեթերում, գետնանուշի, ոլոռի, եգիպտացորենի, սոյայի սերմերում, հազարում, սպանախում, լյարդում, ձվի դեղնուցում, կաթում։

K վիտամին

Մասնակցում է արյան մակարդմանը։ Անբավարարությունն առաջացնում է արյունահոսություն՝ քթից, լնդերից, ստամոքսաղիքային համակարգի օրգաններից։

Պարունակվում է սպանախի, կաղամբի, եղինջի և այլ բույսերի կանաչ մասերում, գազարում, լոլիկում։ Կենդանական ծագման մթերքները (բացի լյարդից) K վիտամին գրեթե չեն պարունակում։ Հիմնականում կիրառվում են սինթետիկ պատրաստուկները՝ վիկասոլը և սինկավիտը։