Водные ресурсы Бухарского региона

Buxoro viloyati da suv resurslaridan foydalanish masalalari

Kirish

I-Bob. Buxoro viloyatining umumgeografik tavsifi.

Buxoro viloyati hududining ekologo-geografik tavsifi

Buxoro viloyatining iqtisodiy-ijtimoiy geografik xususiyatlari

• Buxoro viloyati hududining ekologo-geografik tavsifi Buxoro viloyatining iqtisodiy-ijtimoiy geografik xususiyatlari

II - Bob . Buxoro viloyati da suv resurslari va ulardan foydalanish muammolari, echimlari

Buxoro viloyatida suv resurslaridan foydalanish masalalari va agroirrigatsion tizimlari 2. 2 . Buxoro viloyati dagi tabiiy va sun ` iy suv havzalari .

• Buxoro viloyatida suv resurslaridan foydalanish masalalari va agroirrigatsion tizimlari 2. 2 . Buxoro viloyati dagi tabiiy va sun ` iy suv havzalari .

2.3. Buxoro viloyati suvlarining transchegaraviy ifloslanishi.

III-Bob Buxoro viloyati tabiiy suvlarining bio - ekologik xususiyatlari va ulardan baliqchilik uchun oqilona foydalanish yullari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Ilovalar

www.arxiv.uz

Gidrosferaning faqat 2% ini tashkil etuvchi chuchuk suv daryo, ko’l, faol suv almashinish zonasidagi yer osti suvlari, muzliklarda mujassamlangan. Insonning xo’jalik faoliyatida suv manbalari arzon transport va energiya vositasi, sug’oriladigan dehqonchilikni rivojlantirishning asosi, sanoat korxonalarini to’g’ri joylashtirishni belgilaydigan muhim omil hisob­lanadi. Suvdan foydalanmasdan rivojlanadigan xo’jalikning biror sohasi yo’q. Keyingi vaqtlarda yer yuzi aholisini chuchuk suv bilan ta’minlash masalasi dolzarb muammoga aylanmoqda. Chunki, aholini tez sur’atlar bilan o’sishi, sanoat va qishloq xo’jaligini shiddat bilan taraqqiy etishi suvga bo’lgan talabni kuchaytiradi.

Prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlaganlaridek: “…O’zbekiston –qadimdan sug’orma dehqonchilik mamlakati bo’lib kelgan. Sug’orma dehqonchilik oziq-ovqat sohasida respublika mustaqilligining negizi va asosiy eksport mahsulotlarining manbaidir. O’zbekistonning ekologik xavfsizligi nuqtai nazardan qaraganda suv zaxiralarining, shu jumladan yer usti va yer osti suvlarining keskin taqchilligi hamda ifloslanganligi katta tashvish tug’dirmoqda. Respublikaning daryolari, kanallari, suv omborlari va hatto yer osti suvlari ham har taraflama inson faoliyati ta’siriga uchramoqda”

Ushbu mavzuning dolzarbligi shunda namoyon bo’ladiki, Buxoro viloyati hududi cho’l zonasida joylashganligi tufayli doimiy oqadigan suv manbaalariga ega emas. Miqdori kam bo’lgan atmosfera yog’inlari aksariyat maydonlarda oqim hosil qilmasdan yer ostiga shimiladi, bug’lanadi va o’simliklarni o’sishiga sarf bo’ladi. Bundan kelib chiqadiki, viloyat hududida qishloq xo’jaligidan yuqori hosil olishning yagona manbai bu – sug’orma dehqonchilik hisoblanadi. Nafaqat hozirgi kunda, balki qadim-qadimdan ham Buxoro vohasini suv bilan ta’minlash, vohaga suv keltirish va suv taqsimoti masalalari eng dolzarb masala bo’lib kelgan.

Buxoro viloyatining suvga bo’lgan talabi azaldan tog’li yerlar hisobidan to’yinuvchi Zarafshon daryosi hisobiga qondirilgan. Daryoning yuqori oqimida suvga bo’lgan talabning ortishi tufayli viloyat hududiga yetib keladigan Zarafshon suvining ulushi yillar davomida kamayib keldi. Natijada daryoning quyi qismida joylashgan Buxoro vohasida suv taqchilligi yuzaga kelgan. Bu esa Amu-Buxoro mashina kanalining qurilishiga sabab bo’lgan. Vohani suv bilan ta’minlash maqsadida nihoyatda katta kuch safarbar etilib, Amu-Buxoro mashina kanalini qurish loyihasi ishlab chiqildi va amalga oshirildi. Buxoro viloyatining qishloq xo’jaligida paxtachilik, qorako’lchilik va pillachilik yetakchi tarmoqlardir. Viloyatda sug’orishga yaroqli yerlar ko’p (viloyat yer fondining 6.6%). Ayniqsa, mashina yordamida sug’orish rivojlantirilmoqda. Jami 188 ta nasos stansiyalari barpo etilgan bo’lib, ularning deyarli barchasi Amu-Buxoro mashina kanaliga tegishli. Bugungi kunga kelib viloyat suv ta’minotining 91.5% i Amu Buxoro mashina kanaliga tegishli bo’lib, 4.5% i Zarafshon daryosiga, qolgan qismi esa zovur suvlariga to’gri keladi.

Ishning maqsadi. Cho’l mintaqasida joylashgan, asosan sug’orma dehqonchilikka ixtisoslashgan Buxoro viloyatidagi suv resurslari va ulardan foydalanish masalalari o’rganish ....

Yuqoridagi mulohazalardan kelib chiqqan holda, ishni bajarish davomida o’z oldimga quyidagi vazifalar ni qo’ydim:

• Buxoro viloyati tabiati va uni suv resurslarini tahlil qilish;
• Viloyatda suv bilan bog’liq muammolar tarixini va ularni hal etishda amalga oshirilgan ishlarni o’rganish;
• Amu-Buxoro mashina kanalining qurilish tarixi va kanal qurilishiga turtki bo’lgan omillarni o’rganish;
• Viloyatda mavjud suv resurslari va ulardan viloyatda xo’jalik maqsadlarida foydalanish darajasini tahlil qilish;
• Buxoro viloyati suv ta’minoti bilan bog’liq muammolar va ularning yechimi ni o’rganish.
• Buxoro viloyati dagi tabiiy va sun`iy suv havzalari va ularning ekologik holatini o’rganish;
• Buxoro viloyati suvlarining transchegaraviy ifloslanishini yoritish;
• Buxoro viloyati tabiiy suvlarining bio - ekologik xususiyatlari va ulardan baliqchilik uchun oqilona foydalanish yo`llari o’rganish;

Dunyo suv xo’jaligida so’ngi 10-12 yilda nima yuz berdi?

• Suvga bo’lgan umumiy talab 550 mlrd. kubometrga oshdi; ￭ Suv taqchilligining ta’siri (1000 m3 kishi dan kam bo’lgan) 0,5 mlrd. kishidan 1,4 mlrd. kishiga oshdi; ￭ Ochlikdan aziyat chekuvchilar 850 milliondan 1020 million kishiga ortdi; ￭ 2 milliard odam kanalizatsiya bilan ta’minlanmagan; ￭ Suv bilan bog’liq tabiiy ofatlar keltiradigan zarar 2,6 martaga ko’paygan!!!

2050 yilga borib olinayotgan suvning 70 foizini

sug’orishga berishga to’g’ri keladi.

Buxoro viloyati O’zbekiston Respublikasining janubi-g’arbida, Zarafshon daryosining quyi qismida, janubi-g’arbiy Qizilqum deb ataladigan cho’l maskanida joylashgan. U shimoli-g’arb tomondan qisqa masofada Xorazm viloyati va Qoraqalpog’iston Respublikasi zamini bilan tutash. Shimol va sharq tomondan esa katta masofada Navoiy viloyati “halqasi” bilan o’ralgan bo’lib, janubi-sharqiy tomondan Qashqadaryoning Qarnob, Qarshi cho’llariga yondoshdir. Viloyatning janubi-g’arbiy chegaralari juda katta masofada Turkmaniston davlati bilan bog’lanadi. Bu yerda chegara Amudaryoga o’ng tomonidan yondashib boradi va Doyaxotin Qizilrabot oralig’ida (180 km) esa daryo o’zani bo’ylab o’tadi. Bugungi kunda bu chegara juda katta muhim ma’naviy, ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy mazmunga ega. Hozirgi kunda viloyatning yer maydoni 40.3 ming km2 ni tashkil qiladi. Mavjud uchta vohaning (Navoiy-Konimex, Buxoro va Qorako’l) sug’orish zovur tarmoqlari bir-biriga payvand bo`lib, yagona zanjirni tashkil qiladi. Bugungi kunda hatto Buxoro vohasidek bir butun xo’jalik maskanini ikkita ma’muriy boshqaruv tizimga sun’iy ravishda ajratilishi kelgusida ko’pgina ishlarni, ayniqsa ekologik muammolarini oqilona hal qilishni mushkullashtirish mumkin

Viloyat hududining hozirgi ko’lami nisbatan kichik joy emas. U Andijon viloyati maydonidan (4.2 ming km2) 9-10, Toshkent viloyatidan (13.6 ming km2) 2.5 marta yirikdir. Hatto Armaniston (29.8 ming km2), Niderlandiya (30.5 ming km2) kabi davlatlardan kattaligini qayd qilish lozim. Lekin viloyat hududini to’lig’icha cho’l zonasida joylashganligi, mahalliy sug’orma suv manbaalariga ega emasligi, buning ustiga daryoning quyi qismida bo’lishi o’lka hududining salbiy sifatlaridan sanaladi. Zarafshon daryosi orqali keladigan oqava va zovur suvlari unda erigan yuz-kimyoviy ashyolar viloyat hududiga oqib keladi va ularning aksariyat qismi shu zaminda to’planib qolmoqda.

Орол денгизи

Тўхтагул сув омбори

Чордара сув омбори

Қайроқум сув омбори

Туямўйин сув омбори

Андижон сув омбори

АБМК

КМК

Нурек сув омбори

Қорақум канали

Аму-Занг

www.arxiv.uz

8

O’zbekiston hududida ishlatiladigan suv resurslarining shakllanishi

Tojikiston va Qirg’iziston hududida shakllanadi

O’zbekistonda shakllanadi

20%

80%

www.arxiv.uz

Viloyat relyefini geomorfologik xususiyatlariga ko’ra quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:

1. Past tog’lar , platolar va ularni halqasimon o’rab turgan nishab yuzalar. Bunga tekisliklar orasida orolsimon bo’rtib turgan Quljuqtog’, Ko’kchatog’,Tuzkoytog’i, Jarqon, Saritosh kabi platolar kiradi va relyefdagi eng baland zinapoya hisoblanadi;

2. Tekis yuzali platolar va qirlar. Qorako’l, Dengizko’l, Uchbosh, Qoraqir kabilar shular jumlasidandir. Bu guruhga Dungizkjo’l etagida joylashgan Somontepa, Choshtepa kabi erozion past tog’larni ham kiritish mumkin;

3. Daryo va ko’l yotqiziqlari bilan qoplangan va shamollar faoliyati tufayli to’zigan akumulyativ tekisliklar. Bular viloyat hududini asosiy maydonini egallaydi va yassi to’lqinli tekisliklarni tashkil qiladi. Ular orasida qumli maydonlar alohida ajralib turadi.

4. Alohida ifodalangan va ancha chuqur bo’lmagan berk botiqlar. Qoraxotin, Oyoqog’itma, Qoraqir, Dengizko’l, Katta Tuzkondan iborat bo’lib, keyingi to’rttasi zovur suvlarini to’playdigan tashlama ko’l sifatida foydalanilmoqda.

5. Yassi yuzali terassasimon sug’orma maydonlardan iborat bo’lgan vohalar. Bular insoniyatning asrlar davomidagi ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy faoliyati mahsulidir. Voha relyefining umumiy nishabligi daryo oqimiga tomon pasayib boradi .

Viloyat hududi uchun subtropik belgilarga xos bo’lgan keskin kontinental cho’l iqlimi xarakterlidir . Kecha bilan kunduz, qish bilan yoz o’rtasidagi keskinlik, nisbatan sernam, injiqli bahor, uzoq, quruq, jazirama issiq, o’ta yorug’ yoz, qisqa (X-XI oylar) va turg’unsiz kuz; iliq ba’zida esa ayozli muqim bo’lmagan qish iqlimning asosiy belgilaridir.

Yer osti suvlari. Viloyat hududi cho’l zonasida joylashganligi tufayli doimiy oqadigan suv manbalariga ega emas. Miqdori kam bo’lgan atmosfera yog’inlari aksariyat maydonda oqimlar hosil qilmasdan yer ostiga shimiladi, parlanadi va o’simliklarni o’sishiga sarf bo’ladi. Bahorda ba’zan qishning seryomg’ir pallalarida Quljuqtov tizmasi, Jarqoq, Saritosh platolar bag’ridagi kichik –kichik soylar qisqa mudatda “jonlanadi”. Ularning suvlari uzoqlargacha yetmasdan yo’l–yo’lakay sarflanib tugaydi.

Buxoro viloyati zaminida yer osti suvlarining katta jamg’armasi bor. Gidrogeologik xususiyatlariga ko’ra ularni yirik ikkita qatlamga ajratish mumkin. Birinchisi, yer betiga yaqin joylashgan, dastlabki suv o’tkazmas qatlamgacha bo’lgan sizot suvlaridir. Ikkinchisi, turlicha chuqurlikda joylashgan qatlamlararo suvlardir.

Tuproqlari. Viloyat hududda cho’l zonasiga xos tuproqlar tarqalgan bo’lsa-da, ular bir butun yaxlit maydonlar hosil qilmaydi. Tuproqlar ona jinsining xususiyati, joyning relyefi, sizot suvlarining kimyoviy tarkibi va chuqurligi kabi omillarga binoan tuproqlarning tiplari almashinib turadi. O’zlashtirganlik darajasiga ko’ra tuproqlar ikkita katta guruhga (cho’l va voha) ega. Cho’l-qo’riq tuproqlari orasida qo’ng’ir tusli sur, qumli cho’l, taqir, taqirli tuproqlar va sho’rxoklar keng tarqalgan. Sug’oriladigan yerlardagi voha tuproqlari yuqorida qayd qilingan tuproqlar zaminida vujudga kelgan bo’lib, o’zlashtirganlik darajasi va agroximik xususiyatlari bilan farqlanadi. Buxoro, Qorako’l vohalaridagi asosiy maydonni allyuvial-o’tloq tuproqlar tashkil qiladi

O’simliklari. Viloyat hududida cho’l zonasiga xos turlar yetakchilik qiladi. Turlarning umumiy soni mingga yaqin bo’lib, viloyat cho’l zonasida 55 oilaga mansub bo’lgan 580 tur uchraydi. Ularning orasida joydori (endemik) turlari ko’pligini qayd qilish lozim. Mahalliy olim A.L.Fayziyev (1964) viloyat hududida O’rta Osiyoga xos bo’lgan joydori (endemik) o’simliklarning 173 turi o’sishini qayd qiladi. Shulardan 13 tasi faqat shu yurtda uchraydi xolos. Bundan tashqari birgina Buxoro vohasida yovvoyi o’tlarning 219 turi borligi ro’yxatga olingan .

Hayvonot dunyosi. Tabiatning bu in’omi viloyat hududida o’zining rang-barangligi, xususiyligi bilan e’tiborga loyiqdir. Agar O’zbekiston hududi va unga yondosh yerlarda baliqlarning 60 dan ortiq, suvda hamda quruqlikda yashovchilarning 3, sudralib yuruvchilarning 57, sut emizuvchilarning 9, qushlarning 410 dan ortiq turi uchrasa ularning ko’pgina vakillari uchun Buxoro landshaftlari qarorgohdir. Urg’u berib aytish lozimki, bu yerda O’rta Osiyoga chegaradosh yurtlardan kirib kelgan turlar talayginadir. Bular orasida Sibir yerlariga mansub bo’lgan katta qumsichqon, kichik qo’shoyoq, qorsaq tulkisi, olako’zan, Afg’on-hind vakillaridan mayna, chiyabo’ri, Old Osiyo va Shimoliy Afrikadan esa barxan mushugi kabi turlar mavjud. Bundan tashqari aynan O’rta Osiyo tekisliklari uchun xos bo’lgan turlar: katta va kichik kurakburun baliqlari, cho’l agamasi, otsinksimon gekkon, qum bo’g’ma iloni, charx ilon (efa), xo’jasavdogar, jiq-jiq, ingichka barmoqli yumronqoziq, jayron kabi hayvonlar borki, bular o’lka tabiatining durdonalaridir.

Asosiy suv manbai – Zarafshon va Amudaryo. Zarafshon daryosi suvi okrug hududida 50 ortiq magistral ariqlarga (Konimex, Shofirkon, Vobkentdaryo, Romiton, Shahrud va boshqalar) bo’linib, sug`orishga sarflanadi. Daryoning tabiiy o’zanidan faqat sizot suvlari oqadi. Qadimda Zarafshon daryosi Amudaryoga 20 km yetmasdan qumliklarda shimilib ketar edi. Okrugga Zarafshon juda oz suv olib keladi. Uning o’rtacha yillik suv sarfi sekundiga Qorako’lda 14,3 m3 ni (tog`li qismida 155 m3 ni) tashkil etadi. Quyi Zarafshonga sug`orish maqsadlari uchun uzunligi 55 km li Amu–Qorako’l va 268 km li Amu–Buxoro kanallari orqali Amudaryo suvi keltirilgan. Amu–Qorako’l kanalining bosh qismida suv sarfi sekundiga 48 m3 ga, Amu–Buxoro kanalida esa 235 m3 ga teng. Amu–Buxoro kanalidagi Olot, Qorako’l va Hamza nasos stanstiyalari Amudaryo suvini 66 m ga ko’tarib beradi. Bu kanaldan chiqarilgan ariiqlar Amudaryo suvini sug`orishga suv kerak bo’lmagan qish oylarida Quyumozor va To’dako’l suv omborlariga olib boradi.

Okrugdagi yerlarni sug`orish uchun yiliga Zarafshon va Amudaryodan 4,3-4,5 km3 atrofida suv olinadi. Shundan 20 % dan ortiqrog`i zovurlar orqali sug`oriladigan zonadan tashqaridagi botiqlarga chiqarib tashlanishi oqibatida ko’llar vujudga kelgan. Ularning soni 10 dan ortiq bo’lib, ularda yiliga 0,8-1,0 km3 tashlama sho’r suvlar to’planadi. Bu zovur suvlarining bir qismi hozir Moxonko’l zovuri orqali Amudaryoga borib quyilmoqda. To’dako’l tabiiy botiqda joylashgan. Undan hozirgi vaqtda suv ombori sifatida foydalanilmoqda. To’dako’l suv bilan to’lsa, suv sig`imi 10 km3 ni tashkil etadi.

Quyimozor suv ombori shu nomli botiqda bunyod etilgan va Zarafshondan hamda Amu–Buxoro kanali orqali Amudaryodan suv oladi. Uning maydoni 6 km2, eng chuqur yeri 22,8 m, o’rtacha chuqurligi 16,8 m, suv sig`imi 350 mln m3.

Okrug hududdagi grunt suvlarining chuqurligi joyning relefiga, neogen va to’rtlamchi davr yotqiziqlarining qalinligiga bog`liq holda 1 m dan 60 m chuqurlikkacha joylashgan. Okrugning sharqiy qismida grunt suvlari 10 m chuqurlikda joylashib, oqimi yaxshi, chuchuk, tuproqlarni sho’rlatmaydi. Lekin Buxoro va Qorako’l deltalari tomon grunt suvlari yer betiga yaqinlashib (2-3 m gacha), sho’rligi ortib (10 g/l gacha) boradi. Deltalardagi ichki botiqlarda esa 15 g/l gacha boradi.

Nisbatan chuchuk grunt suvlari Moxondaryo o’zani va shu kabi o’zanlar uchraydi, ularning chuqurligi 3-10 m sho’rligi 1-4 g/l atrofida bo’ladi.

Umuman, okrug grunt suvlari ekin maydonlaridan, irrigastiya shahobchalaridan, Zarafshondan sizilayotgan suvlar hamda yog`inlar hisobiga to’yinadi. Tadqiqotchilar ma’lumotlariga ko’ra, Buxoro Qorako’l deltasida har yili 1 km3 grunt suvi vujudga keladi, uning 77 % bug`lanishga sarf bo’ladi. Bu hol tuproqda tuz to’planishiga sabab bo’ladi va yerlar meliorativ holatining yomonlashishiga olib keladi.

Quyi Zarafshon okrugi Buxoro–Qarshi artezian havzasida joylashgan. Bu yerda bosimli mineral suvlar 1000-1500 m chuqurlikda asosan yura davri ohaktosh va qumtoshlari orasida yig`ilgan, minerallashish darajasi 2 g / l gacha bo’lib, undan kommunal xo’jaliklarda foydalanilmoqda .

Buxoro vohasini suv bilan ta’minlashda Amudaryoning o’ng qirg’oqlaridan yumalanadigan qirlari etagidan boshlanadigan Amu-Qorako’l kanalining ahamiyati ham katta. Amu-Qorako’l kanali 1963-yilda qurilgan bo’lib, uning uzunligi 55 km ni , suv o’tkazish imkoniyati 48 m3/sek ni tashkil etgan. Buxoro viloyatining Olot, Qorako’l tumanlaridagi 50 mingga yaqin yer maydonini sug’oradi. Suv daryodan maxsus qazilgan 2.8 km uzunlikdagi kanal orqali bosh rostlagich qurilgan joyga oqib keladi va nasos stansiyalari bilan yuqoriga ko’tarilib beradi. Kanal bosh rostlagichidan Olot nasos stansiyasigacha (36 km) masofada, tubining eni 5-6 metr bo’lgan qadimiy daryo o’zanidan o’tadi. Olot shahrini kesib o’tib, cho’lning qumli barxanlari orasidan davom etadi. Olot nasos stansiyasida suv 8.2 metr balandlikka ko’tarib beriladi. Amu-Qorako’l nasos stansiyasi bilan tugaydi. (Unda suv keladigan 16.2 km uzunlikdagi kanal sug’oriladigan hududdan o’tadi).

“ Amu - Buxoro” irrigastiya tizimlari havza boshqarmasi tomonidan Buxoro viloyatining 11–ta tumandagi 274. 9 ming gektar hamda Navoiy viloyatining 2 ta tumanidagi 37,4 ming gektar, jami 312, 3 ming gektar yerda faoliyat ko’rsatadigan fermer xo’jaliklari va boshqa iste’molchilarga suv ta’minoti va melioratstiya masalalarida xizmat ko’rsatib kelmoqda.

Buxoro viloyatida 275,1 ming gektar sug’oriladigan maydon bo’lib, shundan 109,6 ming gektar paxta, 65,6 ming gektarida g’alla, 21,0 ming gektardan ortiqroq maydonda bog’-tokzor, 33,5 ming gektar boshqa ekinlar va 45,4 ming gektari aholi tomorqalaridan iborat.

Viloyatdagi mavjud sug’oriladigan maydonlarning 237,8 ming gektari yoki 86,4 foizi turli darajadagi sho’rlangan y erlardan iborat. Shundan, 69,6 ming gektari o’rta va kuchli sho’rlangan maydonlarni tashkil qiladi.

Meliorativ kadastr ma’lumotlariga ko’ra, hozirda viloyat bo’yicha 37,4 ming gektar (13,6 %) yaxshi, 211,4 ming gektar (76,8 %) qoniqarli hamda 26,3 ming gektar (9,6 %) meliorativ nuqtai-nazardan qoniqarsiz maydonlarni tashkil qiladi.

Viloyatning sug’oriladigan maydonlari uchun asosiy suv manbai bo’lib Amudaryo (2923 mln.m3, 90,7 foiz) xizmat qiladi. Qisman Zarafshon daryosidan (100 mln.m3, 6 foiz) suv resurslari mavjud bo’lgan davrda suv olish imkoniyati bo’ladi. Suv taqchilligi kutiladigan davrlarda zovur va er osti suvlaridan tik drenaj quduqlari orqali (140 mln.m3, 3.3 foiz) ham qishloq xo’jaligi ekinlarini sug’orishda foydalaniladi. Viloyatimizdagi sug’oriladigan maydonlar asosan 29 ta yirik nasos stantsiyalari orqali sug’orilib, jami 17081 km, shundan 2202,5 km uzunlikdagi magistral, tumanlararo va xo’jaliklararo hamda 14977 km uzunlikdagi ichki sug’orish tarmoqlari xizmat qiladi. Bundan tashqari, viloyatda y er osti suvlaridan foydalanish maqsadida 265 dona sug’orish tik quduqlari hamda zovur suvlaridan foydalanish maqsadida 439 dona SIU hamda fermer xo’jaliklari hisobidagi qirg’oq bo’yi nasoslari ham mavjud.

Buxoro viloyatida joylashgan 5 ta irrigastiya tizimlari boshqarmalari faoliyat yuritadi.

1. “ Amu Qorako’l” irrigastiya tizimlari boshqarmasi bu Olot, Jondor, Qorako’l tumanlariga suv yetkazib beradi.

2. “Shoxrud - Do’stlik” irrigatisya tizim boshqarmasi bu Kogon, Buxoro Qorovulbozor yo’nalishlariga suv yetkazib beradi.

3. “Xarxo’r- Duoba” irrigatisiya tizimi boshqarmasi Vobkent, Romitan tumanlariga suv yetkazib beradi.

4. “Toshrabot- Jilvon” irrigastiya tizim boshqarmasi bu G’ijduvon, Shofirkon tumanlariga suv yetkazib beradi.5.“Toshrabot - O’rtacho’l” irrigatisya tizim boshqarmasi bu Konimex Karmana yo’nalishlarni suv bilan ta’minlaydi.

“ Amu-Buxoro” magistral kanali 3 ta suv omboriga suv yetkazib beradi. Bular:

To’dako’l suv ombori

Q uyi mazor suv ombori

Sho’rko’l suv ombori

Havza boshqarmasi foydalanishiga:

27 ta suv ko’tarish yirik nasos stansiyalar:

1684 km xo’jaliklararo magistral kanali ;

14726 km xo’jalik ichki kanallari;

4759,5 km xo’jalik ichki zovurlari;

1580 dona gidrotexnik inshoot va gidropostlar;

828 dona tik drenaj quduqlar;

100 dona ekskovator va 37 dona bulldozer mavjud.

Bugungi kunda Buxoro viloyatida suv resurslarining taqsimlanishi, yangi maydonlarni o’zlashtirish, ularni sug’orishda suv bilan ta’minlash, meliorativ holatni yaxshilash kabi sohalar bilan “AmuBuxorokanalstroy” boshqarmasi, “Buxorirstroy”, “Buxorovodstroy” kabi trestlar shug’ullanmoqda. Buyuyrtmachi tashkilotlar sifatida 6-son birlashma qurilish direksiyasi va “Orololdi” korxonasi mutasaddilikni o’z zimmasiga olgan. Shuningdek, suv bilan ta’minlash muammolarni Sh.R.Rashidov nomidagi “AmuBuxoro” mashina kanalining viloyat boshqarmasi yechib kelmoqda, meliorativ va irrigatorlar transport xizmatini II-son xo’jalik hisobidagi avtotransport korxonasi, shuningdek, 9- va 24-avtoqatorlar amalga oshirib kelmoqda,

Amu-Buxoro mashina kanalining nasos stansiyalari:

Hamza-I nasos stansiyasi - 9 ta nasos agregati bor. Har bir nasos sekundiga 7.2 m3/sek suv chiqarish quvvatiga ega. Nasoslar suvni 46-48 m yuqoriga ko’tarib beradi.

Hamza-II nasos stansiyasi - har biri sekundiga 50 m ga yuqoriga suvni ko’tarish quvvatiga ega bo’lgan 10 ta nasos agregati bor.

Qiziltepa nasos stansiyasi- Amu-Buxoro mashina kanali II-navbatining suvini Xarxo’r va Shofirkon tarmoqlariga taqsimlab berish uchun xizmat qiladi. 10 ta agregati mavjud. Suv ko’tarish quvvati 45-65 m. Har bir nasosning suv ko’tarish quvvati 14 m3/sek.

Olot nasos stansiyasi- 7 ta nasos agregati bor. Ularning har biri sekundiga 7 m3 suvni chiqarib, 8 m yuqoriga ko’tarib beradi.

Quyimozor nasos stansiyasi- Hammasi bo’lib 6 ta nasos agregati bor. OP-10-185 markali 3 ta nasos sekundiga 17.7 m3, OP-11-193 markali 3 nasos orqali esa 17 m3 suvni 19-21 m balandlikka ko’taradi.

Qorako’l nasos stansiyasi – 4 ta nasos agregatining har biri sekundiga 5.5 m3 suvni 5.5 m, 2 ta nasosning har biri esa 5.7 m3/sek suvni 8 m yuqoriga ko’tara oladi. Hammasi bo’lib 6 ta nasos agregati mavjud.

Oyoqog’itma kanali - Uzunligi 50 km, G’ijduvon, Navoiy, Shofirkon, Qiziltepa rayonlarida yerlarning meliorativ holatini yaxshilashga xizmat qiladi. Kanalda 10 mln m3 tuproq ishlari bajariladi. Sekundiga 137 m3 suvni o’tkazadigan To’dako’l kanali taqsimlagich inshooti bilan birga 1980-yilning may oyida foydalanishga topshirildi.

Quyimozor suv ombori- Umumiy suv sig’imi 310 mln m3. Har yili Amudaryo suvi bilan 2 marta to’ldirilib, 2 marta ekinzorlarga oqiziladi. Suv quyish va chiqarish ishlarini nasoslar bajaradi.

Sho’rko’l suv ombori- Suv sig’imi 135 mln m3 . Vegetatsiya davrigacha yana 170 mln m3 suv to’planadi.

2012 yilda iqtisodiyot sohalari bo’yicha suvning ishlatilishi

Qishloq xo’jaligi – 88%

Maishiy xizmat – 8 %

Energetika – 1 , 5%

Sanoat – 2 %

Baliqchilik – 0.5 %

www.arxiv.uz

Buxoro viloyatidagi sun`iy suv havzalari. 2 - jadval

Sho’rlanish darajasi

nomi

Chuchuk ko’llar.

(erigan tuzlar miqdori 1 % gacha)

Maydoni va suv sig’imi

Viloyatda uchramaydi.

Nim sho’r ko’llar. (1 – 24,7 %)

Oyoqog’itma

Maydoni 14,5 ming gekta Suv sig’imi 7300 mln m³. Hozirgi kunda 310 mln m³.

Sho`rko`l,

Maydoni 4200 - 5000 ga, suv sig’imi 170-230 mln m³.

Tuzkon,

Maydoni 8 ming gektar. Suv sig’imi 250 – 300 mln / m 3 .

Zikri,

Suv sig’imi 80 mln m³. Hozirgi kundagi suv hajmi 58 mln m³.

Devxona,

maydoni 10 – 12 ming gektar, suv sig’imi 250 – 300 mln / m 3 .

Q umsulton

Sho’r ko’llar.

(24,7 – 47 %)

Ko’lning suv sig’imi 252,5 mln m³. Hozirgi kundagi suv hajmi 164,2 mln m³..

Xadicha

Suv sig’imi 203, 1mln m³, hozirgi kundagi suv hajmi 120, 5 mln m³.

dengizko`l

Umumiy maydoni 45 ming gektar. Suv sig’imi 0,08 – 1,5 mlrd / m 3 .

Buxoro viloyati zovurlari. Viloyatdagi dehqonchilik qilinadigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash maqsadida zovur sistemasi yaratilgan. Ularning aksariyati, ochiq zovurlardir. Har yili 1,53 km hajmdagi zovur va oqava suvlar vohadan tashqariga chiqariladi. Bu turli darajada sho’rlangan suvning kichik bir qismi Katta Tuzkon (Zamonbobo) ko’liga yig’ilib, so’ngra Porsonko’l zovuri orqali Amudaryo o’zaniga borib quyiladi. Qolgan asosiy qismi esa Jilvon, Shimoliy Shofirkon, Amir Temir, Naqib, Roxkent, Xargo’sh, G’arbiy Romitan, Chilong’i, Bahovuddin, Sho’r ariq zovurlari orqali Buxoro vohasidan chiqarilib Qoraqir, Oyoq og’itma ko’llariga quyiladi. Qaraun, Markaziy Olot, Janubiy tutashtiruvchi, Qorako’l zovurlaridan Dengizko’l, Katta Tuzkon ko’llariga yig’iladi. Qorovulbozor vohasidan yig’ilgan oqova va zovur suvlari bilan birga Qarshi kollektori suvlari bilan qo’shilib Xadicha, Zikri, Devxona ko’llariga quyilsa, bir qismi Qumsulton ko’liga quyilmoqda. Kogon, Jondor va Buxoro tumanidagi oqova va sizot suvlarining bir qismi ham shu joyga quyilmoqda.

Amudaryoning o’ng qirg’og’idagi Kollektor-drenaj suvlarining minerallashuvi 3- jadval

Kollektor

Dengizko’l

Xarajat, mln.m 3

429,8

Asosiy qorako’l

Minerallashish g / l

Suv qurilmasi olish

5,3

75,5

Markaziy buxoro

PBDK (zamonaviy uchastka)

7,1

286,1

G’arbiy Romitan

Shimoliy

PBDK Amudaryo

3,5

80,2

343,5

3,9

Sho’rko’l Amudaryo

Oyoqog’itma

Sho’rko’l Amudaryo

3,4

120,8

Qorovulbozor

Qoraqir ko’li

2,3

109,4

Parsanko’l

367,9

Oyoqog’itma pastligi

9,0

Dul-dul

Markaziy

117

Xaticha pastligi

5,1

Amudaryo

2,5

50

Oyoqog’itma pastligi

1,8

Zarfshon daryosi (sug’orish u-n foydalaniladi)

Zarafshon daryosi

Daryoning paydo bo’lishi Tojikiston Respublikasi hududidan boshlanadi. Daryoning suvi 1 may to’g’oni bilan to’silgan. Suv “Raxovatjo’ja” suv taqsimlagichida respublikalararo bo’linadi. Tojikiston Respublikasi hududida kon kombinati chiqindilari tozalash inshootida tozalangandan keyin, Zarafshon daryosiga oqiziladi. Shu sababli suvning tabiiy ifloslsnishi 2 toifaga mansubdir. Suvning asosiy ifloslanishi Samarqand va Kattaqo’rg’on shaharlarining oqavalari Siyob, Darg’om, Chichanak, Havzaksoy kanallarining ta’sirida sodir bo’ladi. Og’ir metallar, mineral moddalar bilan esa Navoiy shahar oqavalari bilan ifloslanishi natijasida ifloslanadi. Zarafshon daryosi suvida Buxoro viloyati hududiga kirishda suvning sho’rlanishi, fenol, nitritlar bilan ifloslanishi umuman foydalanish uchun yaroqsiz holga keldi, XPK-2 barobar suvning qattiqligi me’yoridan 5 barobargacha ko’pdir.

Zarafshon daryosi suvidagi ingradientlarning miqdori, PDK darajasi

4-jadval

Namuna olingan joy

kislorod

Samarqand shahrigacha 1 may to’g’oni

fenol

Buxoro viloyat hududiga kirish joyi

0,6

Neft mahsulot

lari

0,6

0,0

0,0

Ammoniy azot

0,0

0,0

0,1

Nitrit azot

Mis

0,1

0,9

0,8

Xrom 6

3,3

0,3

Tuzlar miqdori

3,5

Suvning ifloslanish indeksi

0,4

0,8

0,4

1,4

1,7

Viloyat hududida Samarqand, Navoiy va Qashqadaryo viloyatlarining oqava sizot suvlari doimiy oqib kelishi yiliga o’rtacha 1,8-2,2 mlrd. kubometrni tashkil qiladi. Bu suvlar bilan yiliga 10mln. tonnagacha zararli tuzlar oqib keladi. Suvlar tabiiy chuqurliklarga to’planib, sun’iy ko`llarni hosil qilgan. “Bularga Oyoq-og’itma.” “Dengizko’l” ,“Tuzkon,” “Zamonbobo”, “Devxona”, “Xadicha”, “Zikri”va “Qoraqir” ni hosil qiladi.

Buxoro viloyat ichimlik suvining kimyoviy tarkibi 5 – jadval

Amu – Buxoro kanali

p N

Qattiqligi

Mg / l

Kuyi mozor suv ombori

6,0

Kaltsiy

Mg / l

Domxo’ja

suvi

7-12,2

7,0

Magniy

Mg / l

7,4

8,8- 11,0

6,3

Natriy

Kaliy

Mg / l

98 - 118

Xlorid tuzlari

m / ’l

3,4

41,0-73

148-211

2,9

Sulfatlar

Mg / l

88-140

257-390

Temir

Mg / l

82- 202

0,4-1,4

Mis

Mg / l

55,4

240- 478

170

Tsink

Mg / l

0,01- 0,11

0,025

0,8- 5,0

3,2 – 46,5

0,173

Suv tejamkor texnologiyalarni qo’llash bo’yicha kelgusidagi rejalar

2013 - 2017 yillarda fermerlar va boshqa erdan foydalanuvchilarga 25 ming gektar maydonda tomchilatib sug’orish tizimini joriy etish uchun davlat hisobidan imtiyozli kredit berish;

Tizim joriy etilgan maydonlarga 5 yil muddatga yagona er solig’i to’lashdan ozod etish.

www.arxiv.uz

Ғўзани томчилатиб суғориш

www.arxiv.uz

Карамни томчилатиб суғориш

www.arxiv.uz

Transchegaraviy suv resurslaridan foydalanish muammolari

Daryo suvlaridan gidroenergetik maqsadlarda foydalanish

qish oylarida suv bosish

Yoz oylarida suv tanqisligi

www.arxiv.uz

Suv omborlarning energetik rejim da ishlashining salbiy oqibatlari

• Suv balansi buziladi;
• Yozgi sug’orish mavsumida suv tanqisligi yuzaga keladi;
• Kanallar va ulardagi gidrotexnik inshootlarning texnik holati yomonlashadi;
• Suvdan foydalanish samaradorligi pasayadi;
• Suv yo’qolishi ko’payadi.

www.arxiv.uz

XULOSA

1. Viloyat suv ta’minotining yaxshilanishiga olib keldi. Zarafshon daryosining yuqori oqimida aholi, ishlab chiqarish kuchlarining salmog`i oshavergan sari daryoning quyi qismida joylashgan viloyat hududida suv tanqisligi kuchayavergan. Buni yozma manbalarda Qorako’l bekligi aholisining Buxoro amiriga yozgan arznomalarda ham ko’rish mumkin. Xo’jaligining asosini qishloq xo’jaligi va u bilan bog`liq tarmoqlar tashkil etadigan viloyatda sug`orma dehqonchilik yanada rivojlantirish imkonini berdi. Bundan keyin ham asosan agrar viloyat bo’lib qolayotgan, cho’l zonasida joylashgan Buxoro uchun kanalning ahamiyati ortsa ortadiki, pasaymaydi;

2. O’rta Osiyodagi eng loyqa daryo hisoblanadigan Amudaryo olib keladigan oqiziqlarni XIX asrda o’lka tabiatini tadqiq qilgan rus olimlari yuqori sifatli tabiiy o’g`it deb baholaganlari bejiz emas. Chunki bu oqiziqlar tarkibida tuproq unumdorligini oshiruvchi ko’plab mineralllar mavjud. Bu tuproqlari sho’rlanishga uchragan viloyatimiz yerlarining sho’rini yuvish bilan bir qatorda qo’shimcha o’g’itlanishga olib keladi;

3. Amu-Buxoro mashina kanali tufayli Qorovulbozor, O’rtacho’l, Malikcho’l, Qutchi-Jilvon, Varaxsha, Moxonko’l, Zamonbobo, Xo’jadavlat, kabi yangi vohalar, aholi manzilgohlari, zamonaviy infratuzilmalar barpo etildi;

4. Kanal suv resurslaridan yanada samarali foydalanish maqsadida suvning shimilishi va bug’lanishiga qarshi chora-tadbirlari shu soha vakillari tomonidan ishlab chiqilishi maqsadga muvofiq bo’lar edi; Kanalning viloyatda eng muhim va yagona suv manbai ekanligini hisobga olgan holda, sug’orishning kam suv sarflaydigan yangi texnologiyalarini ishlab chiqish, qishloq xo’jaligida kam suv talab qiladigan ekin navlarini yaratish zarur;

5. Ta’lim-tarbiya jarayonida o’quvchilarda suvga bo’lgan ijobiy munosabatni shakllantira borish, bunda ularni o’lka suv resurslari, suv ta’minoti bilan yaqindan tanishtirish zarur. Bunda bo’lajak ekologlarning o’rni va roli nihoyatda katta va bu orqali o’quvchilarda vatanparvarlik xislatlarini uyg’otish lozim;

Tavsiyalar :

- ichki ariqlarni tartibga solish ;

maydonni sug’orishga talab darajasida tayyorlash ;

sug’orish muddatlari va me’yorlariga amal qilish ;

suvni tajaydigan agrotexnik tadbirlarni o’z vaqtida bajarish (kultivatsiya, egat oralab va sharbat bilan sug’orish) ;

suvni tejaydigan texnologiyalarni keng qo’llash;

Фермер хўжалиги томонидан зовурга мосламасиз сув ташлаб қўйилиши натижасида зовур ён қисми ўпирилган.

www.arxiv.uz

Фермер хўжалиги томонидан зовурга сунъий тўсиқ ўрнатилиб,

сувни димлаган.

www.arxiv.uz

Тозаланган коллекторга фермер хўжалиги томонидан мосламасиз оқава сув ташлаб қўйилиши натижасида ён қияликлар ўпирилган .

www.arxiv.uz

Сув танқислигини юмшатиш бўйича амалга оширилиши лозим бўлган чора-тадбирлар

• Коллектор-дренаж, ер ости, сой ва булоқлардан қўшимча сув олиш чораларини кўриш
• Сувни кўп талаб қиладиган экин турларини экишни чегаралаш
• Манбаларнинг сувлилигидан келиб чиқиб экин турларини тўғри жойлаштириш
• Сув тежамкор агротехник тадбирларни амалга ошириш

www.arxiv.uz

Сув танқислигини юмшатиш бўйича амалга оширилиши лозим бўлган чора-тадбирлар

• Сувни тежайдиган технологияларни ва агротехник тадбирларни кенг қўллаш.
• Сувдан фойдаланиш бўйича назоратни кучайтириш, сувнинг беҳуда сарфига йўл қўймаслик.
• Сувдан самарали ва тежамли фойдаланиш бўйича тарғибот – ташвиқот ишларини олиб бориш.

www.arxiv.uz

Суғоришда сувдан самарали ва тежамли фойдаланишни ташкил этиш чоралари

• Суғориладиган ерларни текислаш
• Ер майдонининг нишаблигига қараб эгатларни қисқа олиш (50-60м)
• Сувчилар сонини кўпайтириш ва хар 8-10 л/с сувга биттадан сувчи жалб этиш
• Тунги суғориш ишларини ташкил этиш ва сувчиларга керакли шароитларни яратиш
• Суғоришни шарбат оқизиб ташкил этиш ва қатор орасига ўз вақтида ишлов бериш
• Сувни ташлама ва зовурга бехуда ташлаб қўйиш, кўллатиб ва захлатиб суғоришга йўл қўймаслик
• Суғоришни экинлар талабидан келиб чиқиб ташкил этиш

www.arxiv.uz